నానాస్ఫారసముల్లాసైర్ యః పూర్వం పరివల్గితః । ప్రాణో ఽతీతే తు మననే స ఏవాశు న చోపతి
ఇప్పటివరకు ఎన్నో రకాల ఉల్లాసాలతో ఉప్పొంగిన ప్రాణం, ధ్యానంలో నిశ్చలమై పోయిన తర్వాత, మళ్లీ త్వరగా తిరిగి రాదు.
పుర్యష్టకే చిత్ పరమా స్వే మునే ప్రతిబిమ్బతి । ఆదర్శ ఏవ ప్రతిమా దృశ్యతే నోపలాదిషు
ఓ మునీశ్వరా, పరమచైతన్యం సూక్ష్మదేహంలో అద్దంలో ప్రతిబింబంలా కనిపిస్తుంది, కానీ ఇతర వస్తువుల్లో అది కనబడదు.
మనః పుర్యష్టకం విద్ధి సర్వకార్యైకకారణమ్ । తద్ ఏవ భేదైః కథితమ్ అన్యైస్ స్వాశయకల్పితైః
మనస్సే అన్ని కార్యాలకు మూలకారణమై ఉన్న సూక్ష్మదేహమని తెలుసుకో. ఇతరులు తమ అభిప్రాయాల ప్రకారం దానిని వేర్వేరు రూపాల్లో వివరించారు.
యస్మాద్ ఉదేతి ఫలమ్ ఆకులదృశ్యజాలం తత్ తన్ న వస్త్వితరద్ ఇత్య్ అనుభూతమ్ ఉచ్చైః । తస్మాన్ మనో విపరివర్తి హి దేహదృష్ట్యా సర్వం తు తత్పరమ్ అవస్త్వ్ ఇతి విద్ధి తత్ త్వమ్
ఎందుకంటే, మనస్సు నుంచే అనేక కలకాల దృశ్యాల ఫలితాలు ఉద్భవిస్తాయి. అందువల్ల, వాస్తవంగా వేరే దేమీ లేదు అని స్పష్టంగా అనుభవించబడుతుంది. కాబట్టి, ఈ దేహదృష్టిలో మనస్సే అన్నింటినీ పరమ అవాస్తవంగా మార్చుతుంది. అదే నీ నిజమైన స్వరూపం అని తెలుసుకో.
మునే శృణు కథం కార్యకారిణీ స్పన్దశాలినీ । పతన్తీవ చితిః పుంసామ్ ఉపైతి మరణాభిధామ్
ఓ మునీశ్వరా, మనస్సు చురుకుగా పనిచేస్తూ, జీవులలో పడిపోతున్నట్టు కనిపించి, మరణమనే పేరును పొందుతుంది. ఇది ఎలా జరుగుతుందో వినండి.
ప్రాక్తనైస్ తైర్ ఇహాన్యైశ్ చ స్వైర్ మనోమననేహితైః । కర్మవాతైర్ విచిత్రేహైః పరిపీవరతాం గతైః
మనము, ఇతరులు చేసిన పనులు, మనసులో వచ్చిన ఆలోచనలు, సంకల్పాలు, అలాగే బలపడిన కర్మఫలితాల వాయువుల వల్ల ఈ చైతన్యం ప్రభావితమవుతుంది.
మనస్త్వం యా గతా శక్తిస్ సుజడేవ మునే చితేః । సా స్ఫురత్య్ అనయా బ్రహ్మన్ స్వచితా సాక్షిభూతయా
ఓ మునీ, మనస్సుగా మారిన శక్తి చైతన్యానికి కేవలం జడమైన భాగమే. బ్రహ్మా, అదే ద్వారా చైతన్యం తన స్వంత జ్ఞానంతో ప్రకాశిస్తుంది.
అస్యాః ప్రసాదాద్ ఇహ సా చిత్ కలఙ్కవతీ మునే । జగద్గన్ధర్వనగరం కరోతి న కరోతి చ
దీనిచేత, ఓ మునీ, ఈ చైతన్యం ఇక్కడ మలినమై, గంధర్వ నగరంలా ఈ లోకాన్ని సృష్టిస్తుంది, సృష్టించదూ కూడా.
వినాత్మసత్తయా జీవో మూకస్ తిష్ఠతి కుడ్యవత్ । తత్సత్తయా ప్రస్ఫురతి నభస్సమ్ప్రేరితాశ్మవత్
ఆత్మస్వరూపం లేకపోతే జీవుడు గోడలా నిశ్శబ్దంగా ఉంటాడు. ఆ స్వరూపం ఉన్నప్పుడు, ఆకాశంలో రాయి ఎగురుతున్నట్టు, చైతన్యం కలిగి కదులుతాడు.
యథా స్ఫురత్య్ అతిజడమ్ అయో ఽయస్కాన్తసన్నిధౌ । తథా స్ఫురతి జీవో ఽయం సతి సర్వగతే పరే
ఎలా అంటే, బలహీనమైన ఇనుపం అయస్కాంతం దగ్గరగా ఉన్నప్పుడు ఉత్సాహంగా కదిలినట్టు, అంతటా వ్యాపించిన పరమాత్మ ఉన్నప్పుడు ఈ జీవుడు కూడా చైతన్యంతో కదులుతాడు.
సర్వస్థయాత్మశక్త్యైవ జీవ ఏష స్ఫురత్య్ అలమ్ । మకురో బిమ్బమ్ ఆదత్తే ద్రవ్యాన్ నాన్తస్స్థితాద్ అపి
ప్రతి చోట ఉన్న ఆత్మశక్తి వల్లే ఈ జీవుడు చైతన్యంతో నడుస్తున్నాడు. అద్దం లోపల లేని వస్తువును కూడా ప్రతిబింబంగా చూపినట్టు, ఆ శక్తి వల్ల జీవుడు కదులుతాడు.
సువిస్మృతస్వభావత్వాచ్ జీవో ఽయం జడతాం గతః । మోహాద్ విస్మృతభావత్వాచ్ ఛూద్రతామ్ ఇవ సద్ద్విజః
తన అసలైన స్వభావాన్ని పూర్తిగా మర్చిపోవడం వల్ల ఈ జీవుడు జడత్వానికి లోనయ్యాడు. మాయ వల్ల తన స్వరూపాన్ని మరిచిపోవడం వల్ల, మంచి బ్రాహ్మణుడు ఎలా నీచుడవుతాడో అలాగే అయిపోయాడు.
ప్రవిస్మృతస్వభావా హి చిచ్ చిత్తత్వమ్ ఉపాగతా । మోహోపహతచిత్తత్వాత్ సుమహాన్ ఇవ దీనతామ్
తమ స్వభావాన్ని పూర్తిగా మర్చిపోయినవారు, కేవలం మనస్సు స్థితిలోనే ఉంటారు. మాయ వల్ల మనస్సు బలహీనమై, ధనవంతుడు పేదరికంలో పడిపోవడంలా, వారు చాలా దురదృష్టవంతులవుతారు.
జడయావశయా దేహో వాతశక్తిసమానయా । సఞ్చాల్యతే కలనయా పత్త్రం వా వీచిమాలయా
ఇద్దరు కలిగిన జడత్వం, గాలి శక్తి వలన శరీరం కదులుతుంది. ఇది అలలు తాకిన ఆకులా, ఆలోచన వల్ల కదిలించబడుతుంది.
కర్మాత్మనా వరాకేణ జీవేన మనసామునా । చాల్యన్తే దేహయన్త్రాణి పాషాణా ఇవ వాయునా
బీద జీవి తన మనస్సు ద్వారా, కర్మబలంతో, శరీర యంత్రాలను కదిలిస్తాడు. ఇది గాలి తాకిన రాళ్లలా ఉంటుంది.
శరీరశకటానాం హి కర్షణే పరమాత్మనా । మనఃప్రాణోదయౌ బ్రహ్మన్ కృతౌ కర్మకరౌ దృఢౌ
శరీరరూప రథాలను పరమాత్ముడు లాగుతున్నప్పుడు, బ్రహ్మన్, మనస్సు మరియు శ్వాస ఉద్భవం రెండు బలమైన కర్మకారకులు అవుతాయి.
చిజ్ జడం తూరరీకృత్య రూపం జీవత్వమ్ ఏవ చ । మనోరథమ్ ఉపారుహ్య వహత్ప్రాణతురఙ్గమమ్
చైతన్యం, జడత్వం, రూపం, జీవత్వం ఇవన్నీ దూరంగా ఉంచి, మనస్సులో ఊహారథంపై ఎక్కి, ప్రాణశక్తి అనే గుర్రాన్ని నడిపిస్తూ పోతుంది.
క్వచిజ్ జాతపదార్థత్వం క్వచిన్ నష్టపదార్థతామ్ । క్వచిద్ బహుపదార్థత్వం క్వచిన్ నానాపదార్థతాం
కొన్ని సార్లు అది వస్తువులను పొందినట్టుగా ఉంటుంది, మరికొన్ని సార్లు వాటిని కోల్పోయినట్టుగా ఉంటుంది; ఎప్పుడో ఎన్నో వస్తువులతో, మరొకసారి అనేక రకాల వస్తువులతో కనిపిస్తుంది.
గతేవ భిన్నేవాస్తేచ్ఛమ్ అత్యజన్తీ నిజం పదమ్ । జలతేవ తరఙ్గత్వం సైవాసేవ సదోదితా
పోయినట్టుగా, విడిపోయినట్టుగా అనిపించినా, తన స్థానం ఎప్పుడూ వదలదు; నీరు తరంగంగా మారినట్టు, అది ఎప్పుడూ తన స్వరూపంలోనే ఉద్భవిస్తుంది.
ఉపజీవ్యాత్మనో రూపం పరం స్ఫురతి వృత్తిషు । ఆలోకమ్ ఉపజీవ్యేమం రూపశ్రీర్ ద్రవ్యగా యథా
తనదైన స్వరూపం, తనదే ఆధారంగా, వివిధ క్రియల్లో ప్రకాశిస్తుంది; ఎలా అంటే, రూపపు కాంతి వెలుతురు ఆధారంగా వస్తువులో ప్రవేశించినట్టు.
పరమాత్మని చిత్తత్త్వే స్థితే సతి నిరామయే । జీవో జీవతి సాలోకం దీపే సతి గృహం యథా
పరమాత్మ, అంటే చైతన్య స్వరూపంగా, ఎలాంటి వ్యాధి లేకుండా నిలిచినప్పుడు, జీవుడు తన లోకంతో పాటు జీవిస్తాడు. ఇది ఎలా అంటే, దీపం వెలిగిన ఇంటిలా ఉంటుంది.
ఆధయో వ్యాధయశ్ చైవ ప్రయాన్త్య్ అస్యాః ప్రపీనతామ్ । అపామ్ ఇవ తరఙ్గత్వం వీచిత్వస్యేవ ఫేనతా
బాధలు, వ్యాధులు జీవుని నిండుదలకు కారణమవుతాయి. ఇది నీటిలో అలలు ఏర్పడినప్పుడు, నురుగు ఎలా ఏర్పడుతుందో అలాగే.
ఆధివ్యాధిభిర్ ఆకీర్ణశ్ శరీరామ్భోజషట్పదః । జీవో వైవశ్యమ్ ఆయాతి తరఙ్గత్వం యథా పయః
శరీరాన్ని పద్మంలా తీసుకుంటే, అందులోని జీవుడు తేనెటీగలా బాధలు, వ్యాధులతో చుట్టుముట్టబడి, ఏమీ చేయలేని స్థితికి చేరిపోతాడు. ఇది నీరు అలగా మారినట్టు.
చిచ్ఛక్తిస్ సర్వశక్తిత్వాన్ నాహం చిద్ ఇతి భావనాత్ । స్వవశైవైతి వైవశ్యం సూర్యదీప్తిర్ ఇవామ్బుదైః
చైతన్య శక్తి అన్నీ చేయగలదని తెలిసినా, 'నేను చైతన్యం కాదు' అనే భావన వల్ల జీవుడు తనే తనను బంధించుకుంటాడు. ఇది మేఘాలు సూర్యుడి కాంతిని దాచినట్టు.
వైవశ్యాశావతీ మౌఢ్యాన్ న విన్దత్య్ ఆత్మసంవిదమ్ । ఘనజాడ్యపరాభూతస్ స్వాఙ్గావదలనం యథా
అజ్ఞానంతో నిండిన మనసు, ఆశలకు బందీ అయి, తన అసలు స్వరూపాన్ని గ్రహించలేకపోతుంది. ఇది బలహీనతతో ఊపిరాడని అవయవం కదలలేకపోవడంలా ఉంటుంది.
ప్రాణవాయ్వనుసన్ధానమ్ అస్యా మోహాద్ వినశ్యతి । ఘనమోహవతో జన్తోస్ స్వకార్యస్మరణం యథా
తనలో ఉన్న మోహం వల్ల, ఆమె శ్వాసపై దృష్టి పెట్టే సాధన కూడా మరిచిపోతుంది. ఇది లోతైన అయోమయంతో ఉన్నవాడు తన పనులు మర్చిపోవడంలా.
అథాఙ్గసంవిదో వాతస్ స్పన్దశక్తేశ్ చ మోహతః । న కరోత్య్ అనుసన్ధానం కుష్ఠీ స్పన్దైషణం యథా
అలాగే, మోహం కారణంగా, ఆమె తన అవయవాల గురించి లేదా కదలిక శక్తి గురించి కూడా ఆలోచించదు. ఇది కుష్టురోగి తన కదలికను పట్టించుకోకపోవడంలా.
అసంవిత్స్పన్దనే దేహే పద్మపత్త్రం హృది స్థితమ్ । న స్ఫురత్య్ అపరామృష్టం దారుపత్త్రం యథా బహిః
శరీరంలో జ్ఞానం లేదా కదలిక లేకపోతే, హృదయం లోపల ఉన్న తామరాకుపైలా కదలకుండా ఉంటుంది. బయట ఉండే కలపాకుపైలా అది ఎలాంటి స్పర్శ లేకుండా నిశ్చలంగా ఉంటుంది.
నిస్స్పన్దే పద్మపత్త్రే ఽన్తః ప్రాణాశ్ శాన్తిం ప్రయాన్త్య్ అమీ । తాలవృన్తే యథాస్పన్దే బహిః పవనశక్తయః
పద్మపత్రం కదలకుండా ఉన్నప్పుడు, లోపల ప్రాణాలు నిశ్చలంగా శాంతికి చేరుతాయి. అదే విధంగా, తాళపత్రం బయట గాలి కదలకపోతే, ఆ శక్తులు కూడా నిశ్చలంగా ఉంటాయి.
ప్రాణే శాన్తే ఽన్తర్ అస్పర్శాజ్ జీవో నిపుణమూకతామ్ । యాతి శాన్తే నభోవాయావ్ అదృశ్యత్వం యథా రజః
ప్రాణం నిశ్చలంగా ఉండి, లోపల ఏ స్పర్శ లేకపోతే, జీవుడు లోతైన మౌనాన్ని పొందుతాడు. ఇదేలా, ఆకాశం గాలి శాంతంగా ఉన్నప్పుడు, ధూళి కనబడదు.