రథస్ త్వ్ అస్యాస్ స్మృతః ప్రాణః కలనాయా మునీశ్వర । యత్ర ప్రాణమరుత్ తత్ర మననం పరితిష్ఠతి
మహర్షీ, ఈ లెక్కలన్నిటికీ రథం ప్రాణమే. ప్రాణవాయువు ఉన్న చోటే ఆలోచన కూడా ఉంటుంది.
యత్ర స్థితైషా కలనా తద్ ఏవ పరిచోపతి । యత్ ప్రయాతి వనం వాత్యా తద్ ఏవ పరిఘూర్ణతే
ఈ లెక్కలు ఎక్కడ ఉన్నాయో అక్కడే తిరుగుతాయి; గాలి అడవిలోకి పోతే అక్కడే అది గిరగిరా తిరుగుతుంది.
మనస్య్ ఆకాశసంలీనే న ప్రాణః పరిచోపతి । తేజస్య్ అసత్తామ్ ఆయాతే న రూపమ్ ఇవ రాజతే
మనస్సు ఆకాశంలో లీనమైతే, ప్రాణం అక్కడ ఉండదు. వెలుగు లేకపోతే, రూపం మెరుపు పోయినట్లే.
ప్రాణే ప్రశాన్తే మనుతే న మనో ఽన్తర్ మనాగ్ అపి । వాత్యాయామ్ ఉపశాన్తాయాం న రజో హి వికమ్పతే
ప్రాణం శాంతమైతే, మనస్సు లోపల ఏ మాత్రం ఆలోచించదు. గాలి ఆగిపోయినప్పుడు, దుమ్ము కదలకపోవడం లాగానే.
యత్ర ప్రాణమరుద్ యాతి మనస్ తత్రైవ తిష్ఠతి । యత్ర యత్రానుసరతి రథస్ తత్రైవ సారథిః
ప్రాణవాయువు ఎక్కడికి పోతే, మనస్సు కూడా అక్కడే ఉంటుంది. రథం ఎక్కడికి పోయినా, రథసారథి కూడా అక్కడే ఉండేలా.
ప్రాణసమ్ప్రేరితం చిత్తం యాతి దేశాన్తరం క్షణాత్ । క్షేపణోన్ముక్తపాషాణ ఇవ తన్ నాన్యథా జవి
ప్రాణం తోడై మనస్సు క్షణంలోనే ఇంకొక చోటికి వెళ్తుంది. అది గుల్ల నుండి వదిలిన రాయి ఎంత వేగంగా పోతుందో, అలాగే తప్పకుండా జరుగుతుంది.
యత్ర పుష్పం తత్ర గన్ధో యత్రాగ్నిస్ తత్ర చోష్ణతా । యత్ర ప్రాణో మనస్ తత్ర యత్రేన్దుస్ తత్ర తద్రుచిః
పువ్వు ఉన్నచోట సువాసన ఉంటుంది; అగ్ని ఉన్నచోట వేడి ఉంటుంది; ప్రాణం ఉన్నచోట మనస్సు ఉంటుంది; చంద్రుడు ఉన్నచోట అతని వెలుగు ఉంటుంది.
సంవిత్తిః పవనస్పన్దాన్ నాడీసంస్పర్శతస్ స్వతః । సంవిత్తేస్ స్ఫారతా చిత్తమ్ అతస్ తత్ ప్రాణకోటరే
చైతన్యం వాయువు కదలికతో, నాడుల స్పర్శతో, అలాగే తనంతట తానే ప్రబలుతుంది. ఆ చైతన్యం విస్తరించడమే మనస్సు, అందుకే అది ప్రాణంలోనే ఉంటుంది.
సర్వత్ర విద్యతే సంవిద్ వ్యోమస్వచ్ఛా జడాజడే । క్షుభ్యతీవ తు సా ప్రాణస్పన్దాద్ ఇత్య్ అనుభూయతే
చైతన్యం అన్నిచోట్లా, ఆకాశంలా నిర్మలంగా, జడమైనదానిలోనూ, చైతన్యవంతమైనదానిలోనూ ఉంటుంది. కానీ ప్రాణం కదలిక వల్ల అది ఎక్కువగా ఉల్లాసంగా కనిపిస్తుంది.
సత్తామాత్రస్వరూపేణ జడేషు సమవస్థితా । ప్రాణసమ్బోధితోదేతి వేదనాత్మతయాజడే
జడపదార్థాల్లో అది కేవలం ఉన్నట్టుగా ఉంటుంది; ప్రాణం ద్వారా ప్రబోధించబడినప్పుడు, చైతన్యవంతమైనదానిలో అనుభూతి స్వరూపంగా ప్రబలుతుంది.
నానాస్ఫారసముల్లాసైర్ యః పూర్వం పరివల్గితః । ప్రాణో ఽతీతే తు మననే స ఏవాశు న చోపతి
ఇప్పటివరకు ఎన్నో రకాల ఉల్లాసాలతో ఉప్పొంగిన ప్రాణం, ధ్యానంలో నిశ్చలమై పోయిన తర్వాత, మళ్లీ త్వరగా తిరిగి రాదు.
పుర్యష్టకే చిత్ పరమా స్వే మునే ప్రతిబిమ్బతి । ఆదర్శ ఏవ ప్రతిమా దృశ్యతే నోపలాదిషు
ఓ మునీశ్వరా, పరమచైతన్యం సూక్ష్మదేహంలో అద్దంలో ప్రతిబింబంలా కనిపిస్తుంది, కానీ ఇతర వస్తువుల్లో అది కనబడదు.
మనః పుర్యష్టకం విద్ధి సర్వకార్యైకకారణమ్ । తద్ ఏవ భేదైః కథితమ్ అన్యైస్ స్వాశయకల్పితైః
మనస్సే అన్ని కార్యాలకు మూలకారణమై ఉన్న సూక్ష్మదేహమని తెలుసుకో. ఇతరులు తమ అభిప్రాయాల ప్రకారం దానిని వేర్వేరు రూపాల్లో వివరించారు.
యస్మాద్ ఉదేతి ఫలమ్ ఆకులదృశ్యజాలం తత్ తన్ న వస్త్వితరద్ ఇత్య్ అనుభూతమ్ ఉచ్చైః । తస్మాన్ మనో విపరివర్తి హి దేహదృష్ట్యా సర్వం తు తత్పరమ్ అవస్త్వ్ ఇతి విద్ధి తత్ త్వమ్
ఎందుకంటే, మనస్సు నుంచే అనేక కలకాల దృశ్యాల ఫలితాలు ఉద్భవిస్తాయి. అందువల్ల, వాస్తవంగా వేరే దేమీ లేదు అని స్పష్టంగా అనుభవించబడుతుంది. కాబట్టి, ఈ దేహదృష్టిలో మనస్సే అన్నింటినీ పరమ అవాస్తవంగా మార్చుతుంది. అదే నీ నిజమైన స్వరూపం అని తెలుసుకో.
మునే శృణు కథం కార్యకారిణీ స్పన్దశాలినీ । పతన్తీవ చితిః పుంసామ్ ఉపైతి మరణాభిధామ్
ఓ మునీశ్వరా, మనస్సు చురుకుగా పనిచేస్తూ, జీవులలో పడిపోతున్నట్టు కనిపించి, మరణమనే పేరును పొందుతుంది. ఇది ఎలా జరుగుతుందో వినండి.
ప్రాక్తనైస్ తైర్ ఇహాన్యైశ్ చ స్వైర్ మనోమననేహితైః । కర్మవాతైర్ విచిత్రేహైః పరిపీవరతాం గతైః
మనము, ఇతరులు చేసిన పనులు, మనసులో వచ్చిన ఆలోచనలు, సంకల్పాలు, అలాగే బలపడిన కర్మఫలితాల వాయువుల వల్ల ఈ చైతన్యం ప్రభావితమవుతుంది.
మనస్త్వం యా గతా శక్తిస్ సుజడేవ మునే చితేః । సా స్ఫురత్య్ అనయా బ్రహ్మన్ స్వచితా సాక్షిభూతయా
ఓ మునీ, మనస్సుగా మారిన శక్తి చైతన్యానికి కేవలం జడమైన భాగమే. బ్రహ్మా, అదే ద్వారా చైతన్యం తన స్వంత జ్ఞానంతో ప్రకాశిస్తుంది.
అస్యాః ప్రసాదాద్ ఇహ సా చిత్ కలఙ్కవతీ మునే । జగద్గన్ధర్వనగరం కరోతి న కరోతి చ
దీనిచేత, ఓ మునీ, ఈ చైతన్యం ఇక్కడ మలినమై, గంధర్వ నగరంలా ఈ లోకాన్ని సృష్టిస్తుంది, సృష్టించదూ కూడా.
వినాత్మసత్తయా జీవో మూకస్ తిష్ఠతి కుడ్యవత్ । తత్సత్తయా ప్రస్ఫురతి నభస్సమ్ప్రేరితాశ్మవత్
ఆత్మస్వరూపం లేకపోతే జీవుడు గోడలా నిశ్శబ్దంగా ఉంటాడు. ఆ స్వరూపం ఉన్నప్పుడు, ఆకాశంలో రాయి ఎగురుతున్నట్టు, చైతన్యం కలిగి కదులుతాడు.
యథా స్ఫురత్య్ అతిజడమ్ అయో ఽయస్కాన్తసన్నిధౌ । తథా స్ఫురతి జీవో ఽయం సతి సర్వగతే పరే
ఎలా అంటే, బలహీనమైన ఇనుపం అయస్కాంతం దగ్గరగా ఉన్నప్పుడు ఉత్సాహంగా కదిలినట్టు, అంతటా వ్యాపించిన పరమాత్మ ఉన్నప్పుడు ఈ జీవుడు కూడా చైతన్యంతో కదులుతాడు.
సర్వస్థయాత్మశక్త్యైవ జీవ ఏష స్ఫురత్య్ అలమ్ । మకురో బిమ్బమ్ ఆదత్తే ద్రవ్యాన్ నాన్తస్స్థితాద్ అపి
ప్రతి చోట ఉన్న ఆత్మశక్తి వల్లే ఈ జీవుడు చైతన్యంతో నడుస్తున్నాడు. అద్దం లోపల లేని వస్తువును కూడా ప్రతిబింబంగా చూపినట్టు, ఆ శక్తి వల్ల జీవుడు కదులుతాడు.
సువిస్మృతస్వభావత్వాచ్ జీవో ఽయం జడతాం గతః । మోహాద్ విస్మృతభావత్వాచ్ ఛూద్రతామ్ ఇవ సద్ద్విజః
తన అసలైన స్వభావాన్ని పూర్తిగా మర్చిపోవడం వల్ల ఈ జీవుడు జడత్వానికి లోనయ్యాడు. మాయ వల్ల తన స్వరూపాన్ని మరిచిపోవడం వల్ల, మంచి బ్రాహ్మణుడు ఎలా నీచుడవుతాడో అలాగే అయిపోయాడు.
ప్రవిస్మృతస్వభావా హి చిచ్ చిత్తత్వమ్ ఉపాగతా । మోహోపహతచిత్తత్వాత్ సుమహాన్ ఇవ దీనతామ్
తమ స్వభావాన్ని పూర్తిగా మర్చిపోయినవారు, కేవలం మనస్సు స్థితిలోనే ఉంటారు. మాయ వల్ల మనస్సు బలహీనమై, ధనవంతుడు పేదరికంలో పడిపోవడంలా, వారు చాలా దురదృష్టవంతులవుతారు.
జడయావశయా దేహో వాతశక్తిసమానయా । సఞ్చాల్యతే కలనయా పత్త్రం వా వీచిమాలయా
ఇద్దరు కలిగిన జడత్వం, గాలి శక్తి వలన శరీరం కదులుతుంది. ఇది అలలు తాకిన ఆకులా, ఆలోచన వల్ల కదిలించబడుతుంది.
కర్మాత్మనా వరాకేణ జీవేన మనసామునా । చాల్యన్తే దేహయన్త్రాణి పాషాణా ఇవ వాయునా
బీద జీవి తన మనస్సు ద్వారా, కర్మబలంతో, శరీర యంత్రాలను కదిలిస్తాడు. ఇది గాలి తాకిన రాళ్లలా ఉంటుంది.
శరీరశకటానాం హి కర్షణే పరమాత్మనా । మనఃప్రాణోదయౌ బ్రహ్మన్ కృతౌ కర్మకరౌ దృఢౌ
శరీరరూప రథాలను పరమాత్ముడు లాగుతున్నప్పుడు, బ్రహ్మన్, మనస్సు మరియు శ్వాస ఉద్భవం రెండు బలమైన కర్మకారకులు అవుతాయి.
చిజ్ జడం తూరరీకృత్య రూపం జీవత్వమ్ ఏవ చ । మనోరథమ్ ఉపారుహ్య వహత్ప్రాణతురఙ్గమమ్
చైతన్యం, జడత్వం, రూపం, జీవత్వం ఇవన్నీ దూరంగా ఉంచి, మనస్సులో ఊహారథంపై ఎక్కి, ప్రాణశక్తి అనే గుర్రాన్ని నడిపిస్తూ పోతుంది.
క్వచిజ్ జాతపదార్థత్వం క్వచిన్ నష్టపదార్థతామ్ । క్వచిద్ బహుపదార్థత్వం క్వచిన్ నానాపదార్థతాం
కొన్ని సార్లు అది వస్తువులను పొందినట్టుగా ఉంటుంది, మరికొన్ని సార్లు వాటిని కోల్పోయినట్టుగా ఉంటుంది; ఎప్పుడో ఎన్నో వస్తువులతో, మరొకసారి అనేక రకాల వస్తువులతో కనిపిస్తుంది.
గతేవ భిన్నేవాస్తేచ్ఛమ్ అత్యజన్తీ నిజం పదమ్ । జలతేవ తరఙ్గత్వం సైవాసేవ సదోదితా
పోయినట్టుగా, విడిపోయినట్టుగా అనిపించినా, తన స్థానం ఎప్పుడూ వదలదు; నీరు తరంగంగా మారినట్టు, అది ఎప్పుడూ తన స్వరూపంలోనే ఉద్భవిస్తుంది.
ఉపజీవ్యాత్మనో రూపం పరం స్ఫురతి వృత్తిషు । ఆలోకమ్ ఉపజీవ్యేమం రూపశ్రీర్ ద్రవ్యగా యథా
తనదైన స్వరూపం, తనదే ఆధారంగా, వివిధ క్రియల్లో ప్రకాశిస్తుంది; ఎలా అంటే, రూపపు కాంతి వెలుతురు ఆధారంగా వస్తువులో ప్రవేశించినట్టు.