గన్ధతన్మాత్రపవనసమ్బన్ధో గన్ధసంవిదః । ఆసాం తు మనసా హీనం వేదనం పరమైవ చిత్
వాసన తత్త్వం గాలి తత్త్వంతో కలిసినప్పుడు వాసన గురించి మనకు తెలిసేది అవుతుంది. కానీ వీటిలో మనస్సు లేకుండా కలిగే అనుభూతి పరమమైన చైతన్యమే.
శబ్దతన్మాత్రశ్రవణశక్తేస్ సఙ్గాన్ మనో వినా । సుషుప్తసదృశీ సంవిత్ పరమా చిద్ ఉదాహృతా
శబ్ద తత్త్వం, వినికిడి శక్తి రెండూ కలిసినా, మనస్సు లేకపోతే ఆ జ్ఞానం నిద్రలో ఉండే స్థితిలా ఉంటుంది. దానినే పరమ చైతన్యమని అంటారు.
క్రియోన్ముఖత్వం సఙ్కల్పాత్ సఙ్కల్పో మననక్రమః । మననం చిత్స్వకాలుష్యమ్ ఆత్మా చిన్ నిర్మలా భవేత్
చేయాలనే ఉద్దేశం వల్ల చర్య చేయాలనే వృద్ధి వస్తుంది. ఆ ఉద్దేశమే మనస్సులో ఆలోచనగా మారుతుంది. ఆ ఆలోచనలే చైతన్యంలో కలుషితాన్ని తెస్తాయి. కానీ ఆత్మ మాత్రం ఎప్పుడూ నిర్మలమైన చైతన్యమే.
చిత్ ప్రకాశాత్మికా నిత్యా స్వాత్మన్య్ ఏవ చ సంస్థితా । ఇదమ్ అన్తర్ జగద్ ధత్తే సన్నివేశం యథా శిలా
చైతన్యం ప్రకాశ స్వరూపమైనది, శాశ్వతమైనది, తనలోనే నిలిచి ఉంటుంది. అది తనలోనే ఈ లోకాన్ని ఎలా ఉండాలో అలాగే ఉంచుతుంది, అది రాయి లోపల ఉన్న ఆకారంలా ఉంటుంది.
అద్వితీయం దధానేదం వికారాదివివర్జితా । నాస్తమ్ ఏతి న చోదేతి స్పన్దతే నో న వర్ధతే
ఈ పరమాత్మ ఒకటే అని నిలిచి, మార్పులన్నీ లేని స్వరూపంగా ఉంటుంది. ఇది అస్తమించదు, ఉదయించదు, కదలదు, పెరగదు కూడా.
సఙ్కల్పాజ్ జీవతామ్ ఏత్య నిస్సఙ్కల్పాత్మనాత్మనా । చిజ్ జడం చాజడం భావం భావయన్తీ స్వయం స్థితా
ఆలోచన వల్ల అది జీవరూపాన్ని పొందుతుంది; ఆలోచనలు లేని స్వరూపంగా అది తానే నిలిచి, చైతన్యం, జడత్వం, అజడత్వాన్ని తానే ప్రదర్శిస్తుంది.
రథస్ త్వ్ అస్యాస్ స్మృతో జీవో జీవస్యాహఙ్కృతీ రథః । అహఙ్కృతే రథో బుద్ధిస్ తథా బుద్ధేర్ మనో రథః
దీనికి రథం జీవుడు. ఆ జీవునికి రథం అహంకారం. అహంకారానికి రథం బుద్ధి. బుద్ధికి రథం మనస్సు.
మనసస్ తు రథః ప్రాణః ప్రాణస్యాక్షగణో రథః । అక్షౌఘస్య రథో దేహో దేహస్య స్పన్దనం రథః
మనస్సుకు రథం ప్రాణం. ప్రాణానికి రథం ఇంద్రియ సమూహం. ఇంద్రియ ప్రవాహానికి రథం శరీరం. శరీరానికి రథం కదలిక.
స్పన్దనం కర్మ సంసారో జరామరణపఞ్జరమ్ । ఏవం ప్రవర్తితం చక్రమ్ ఇదమ్ ఆధివిభూతిజమ్
చలనం అనగా చర్య, జనన మరణాల చక్రం అనేది ముసలితనం, మరణం అనే బంధంలో పడి ఉంటుంది. బాధలు, శక్తులు కలిసినప్పుడు ఈ చక్రం తిరుగుతుంది.
ప్రతిభాసత ఏవాత్మన్య్ అసత్స్వప్న ఇవాతతః । మనాగ్ అపి న సత్యాత్మ మృగతృష్ణామ్బువత్ స్థితమ్
ఇది మనసులో కలిగే కలలోని అసత్యం లాంటిది మాత్రమే కనిపిస్తుంది; నిజమైన ఆత్మలో మాత్రం ఇది అసలు ఉండదు, మృగతృష్ణలోని నీరు లాగానే.
రథస్ త్వ్ అస్యాస్ స్మృతః ప్రాణః కలనాయా మునీశ్వర । యత్ర ప్రాణమరుత్ తత్ర మననం పరితిష్ఠతి
మహర్షీ, ఈ లెక్కలన్నిటికీ రథం ప్రాణమే. ప్రాణవాయువు ఉన్న చోటే ఆలోచన కూడా ఉంటుంది.
యత్ర స్థితైషా కలనా తద్ ఏవ పరిచోపతి । యత్ ప్రయాతి వనం వాత్యా తద్ ఏవ పరిఘూర్ణతే
ఈ లెక్కలు ఎక్కడ ఉన్నాయో అక్కడే తిరుగుతాయి; గాలి అడవిలోకి పోతే అక్కడే అది గిరగిరా తిరుగుతుంది.
మనస్య్ ఆకాశసంలీనే న ప్రాణః పరిచోపతి । తేజస్య్ అసత్తామ్ ఆయాతే న రూపమ్ ఇవ రాజతే
మనస్సు ఆకాశంలో లీనమైతే, ప్రాణం అక్కడ ఉండదు. వెలుగు లేకపోతే, రూపం మెరుపు పోయినట్లే.
ప్రాణే ప్రశాన్తే మనుతే న మనో ఽన్తర్ మనాగ్ అపి । వాత్యాయామ్ ఉపశాన్తాయాం న రజో హి వికమ్పతే
ప్రాణం శాంతమైతే, మనస్సు లోపల ఏ మాత్రం ఆలోచించదు. గాలి ఆగిపోయినప్పుడు, దుమ్ము కదలకపోవడం లాగానే.
యత్ర ప్రాణమరుద్ యాతి మనస్ తత్రైవ తిష్ఠతి । యత్ర యత్రానుసరతి రథస్ తత్రైవ సారథిః
ప్రాణవాయువు ఎక్కడికి పోతే, మనస్సు కూడా అక్కడే ఉంటుంది. రథం ఎక్కడికి పోయినా, రథసారథి కూడా అక్కడే ఉండేలా.
ప్రాణసమ్ప్రేరితం చిత్తం యాతి దేశాన్తరం క్షణాత్ । క్షేపణోన్ముక్తపాషాణ ఇవ తన్ నాన్యథా జవి
ప్రాణం తోడై మనస్సు క్షణంలోనే ఇంకొక చోటికి వెళ్తుంది. అది గుల్ల నుండి వదిలిన రాయి ఎంత వేగంగా పోతుందో, అలాగే తప్పకుండా జరుగుతుంది.
యత్ర పుష్పం తత్ర గన్ధో యత్రాగ్నిస్ తత్ర చోష్ణతా । యత్ర ప్రాణో మనస్ తత్ర యత్రేన్దుస్ తత్ర తద్రుచిః
పువ్వు ఉన్నచోట సువాసన ఉంటుంది; అగ్ని ఉన్నచోట వేడి ఉంటుంది; ప్రాణం ఉన్నచోట మనస్సు ఉంటుంది; చంద్రుడు ఉన్నచోట అతని వెలుగు ఉంటుంది.
సంవిత్తిః పవనస్పన్దాన్ నాడీసంస్పర్శతస్ స్వతః । సంవిత్తేస్ స్ఫారతా చిత్తమ్ అతస్ తత్ ప్రాణకోటరే
చైతన్యం వాయువు కదలికతో, నాడుల స్పర్శతో, అలాగే తనంతట తానే ప్రబలుతుంది. ఆ చైతన్యం విస్తరించడమే మనస్సు, అందుకే అది ప్రాణంలోనే ఉంటుంది.
సర్వత్ర విద్యతే సంవిద్ వ్యోమస్వచ్ఛా జడాజడే । క్షుభ్యతీవ తు సా ప్రాణస్పన్దాద్ ఇత్య్ అనుభూయతే
చైతన్యం అన్నిచోట్లా, ఆకాశంలా నిర్మలంగా, జడమైనదానిలోనూ, చైతన్యవంతమైనదానిలోనూ ఉంటుంది. కానీ ప్రాణం కదలిక వల్ల అది ఎక్కువగా ఉల్లాసంగా కనిపిస్తుంది.
సత్తామాత్రస్వరూపేణ జడేషు సమవస్థితా । ప్రాణసమ్బోధితోదేతి వేదనాత్మతయాజడే
జడపదార్థాల్లో అది కేవలం ఉన్నట్టుగా ఉంటుంది; ప్రాణం ద్వారా ప్రబోధించబడినప్పుడు, చైతన్యవంతమైనదానిలో అనుభూతి స్వరూపంగా ప్రబలుతుంది.
నానాస్ఫారసముల్లాసైర్ యః పూర్వం పరివల్గితః । ప్రాణో ఽతీతే తు మననే స ఏవాశు న చోపతి
ఇప్పటివరకు ఎన్నో రకాల ఉల్లాసాలతో ఉప్పొంగిన ప్రాణం, ధ్యానంలో నిశ్చలమై పోయిన తర్వాత, మళ్లీ త్వరగా తిరిగి రాదు.
పుర్యష్టకే చిత్ పరమా స్వే మునే ప్రతిబిమ్బతి । ఆదర్శ ఏవ ప్రతిమా దృశ్యతే నోపలాదిషు
ఓ మునీశ్వరా, పరమచైతన్యం సూక్ష్మదేహంలో అద్దంలో ప్రతిబింబంలా కనిపిస్తుంది, కానీ ఇతర వస్తువుల్లో అది కనబడదు.
మనః పుర్యష్టకం విద్ధి సర్వకార్యైకకారణమ్ । తద్ ఏవ భేదైః కథితమ్ అన్యైస్ స్వాశయకల్పితైః
మనస్సే అన్ని కార్యాలకు మూలకారణమై ఉన్న సూక్ష్మదేహమని తెలుసుకో. ఇతరులు తమ అభిప్రాయాల ప్రకారం దానిని వేర్వేరు రూపాల్లో వివరించారు.
యస్మాద్ ఉదేతి ఫలమ్ ఆకులదృశ్యజాలం తత్ తన్ న వస్త్వితరద్ ఇత్య్ అనుభూతమ్ ఉచ్చైః । తస్మాన్ మనో విపరివర్తి హి దేహదృష్ట్యా సర్వం తు తత్పరమ్ అవస్త్వ్ ఇతి విద్ధి తత్ త్వమ్
ఎందుకంటే, మనస్సు నుంచే అనేక కలకాల దృశ్యాల ఫలితాలు ఉద్భవిస్తాయి. అందువల్ల, వాస్తవంగా వేరే దేమీ లేదు అని స్పష్టంగా అనుభవించబడుతుంది. కాబట్టి, ఈ దేహదృష్టిలో మనస్సే అన్నింటినీ పరమ అవాస్తవంగా మార్చుతుంది. అదే నీ నిజమైన స్వరూపం అని తెలుసుకో.
మునే శృణు కథం కార్యకారిణీ స్పన్దశాలినీ । పతన్తీవ చితిః పుంసామ్ ఉపైతి మరణాభిధామ్
ఓ మునీశ్వరా, మనస్సు చురుకుగా పనిచేస్తూ, జీవులలో పడిపోతున్నట్టు కనిపించి, మరణమనే పేరును పొందుతుంది. ఇది ఎలా జరుగుతుందో వినండి.
ప్రాక్తనైస్ తైర్ ఇహాన్యైశ్ చ స్వైర్ మనోమననేహితైః । కర్మవాతైర్ విచిత్రేహైః పరిపీవరతాం గతైః
మనము, ఇతరులు చేసిన పనులు, మనసులో వచ్చిన ఆలోచనలు, సంకల్పాలు, అలాగే బలపడిన కర్మఫలితాల వాయువుల వల్ల ఈ చైతన్యం ప్రభావితమవుతుంది.
మనస్త్వం యా గతా శక్తిస్ సుజడేవ మునే చితేః । సా స్ఫురత్య్ అనయా బ్రహ్మన్ స్వచితా సాక్షిభూతయా
ఓ మునీ, మనస్సుగా మారిన శక్తి చైతన్యానికి కేవలం జడమైన భాగమే. బ్రహ్మా, అదే ద్వారా చైతన్యం తన స్వంత జ్ఞానంతో ప్రకాశిస్తుంది.
అస్యాః ప్రసాదాద్ ఇహ సా చిత్ కలఙ్కవతీ మునే । జగద్గన్ధర్వనగరం కరోతి న కరోతి చ
దీనిచేత, ఓ మునీ, ఈ చైతన్యం ఇక్కడ మలినమై, గంధర్వ నగరంలా ఈ లోకాన్ని సృష్టిస్తుంది, సృష్టించదూ కూడా.
వినాత్మసత్తయా జీవో మూకస్ తిష్ఠతి కుడ్యవత్ । తత్సత్తయా ప్రస్ఫురతి నభస్సమ్ప్రేరితాశ్మవత్
ఆత్మస్వరూపం లేకపోతే జీవుడు గోడలా నిశ్శబ్దంగా ఉంటాడు. ఆ స్వరూపం ఉన్నప్పుడు, ఆకాశంలో రాయి ఎగురుతున్నట్టు, చైతన్యం కలిగి కదులుతాడు.
యథా స్ఫురత్య్ అతిజడమ్ అయో ఽయస్కాన్తసన్నిధౌ । తథా స్ఫురతి జీవో ఽయం సతి సర్వగతే పరే
ఎలా అంటే, బలహీనమైన ఇనుపం అయస్కాంతం దగ్గరగా ఉన్నప్పుడు ఉత్సాహంగా కదిలినట్టు, అంతటా వ్యాపించిన పరమాత్మ ఉన్నప్పుడు ఈ జీవుడు కూడా చైతన్యంతో కదులుతాడు.