సా పరైవ చిద్ అత్యచ్ఛా చిన్తామ్ ఆయాతి చేతనాత్ । సాధుర్ ఏవ యథాసాధుసంవిత్తేర్ దుర్జనైషణామ్
ఆ పరమ, నిర్మలమైన చైతన్యం, జ్ఞానం ద్వారా ఆలోచనల్లోకి ప్రవేశిస్తుంది. మంచివాడు తన బుద్ధికి అనుగుణంగా మేలు చూసినట్లు, చెడ్డవాడు చెడు చూసినట్లు, అది కూడా ప్రతి ఒక్కరిలో వారి స్వభావాన్ని బట్టి అనుభవించబడుతుంది.
సతమస్ స్వర్ణమ్ ఆయాతి తామ్రతాం మలమార్జనాత్ । పునః కనకతామ్ ఏతి యథా చిత్ పరమా తథా
బంగారం మలినాలతో కలిసినప్పుడు, అది రాగి రంగులో కనిపిస్తుంది. మలినాలు తొలగిన తర్వాత మళ్లీ బంగారపు స్వరూపాన్ని పొందుతుంది. అలాగే పరమ చైతన్యానికి కూడా అదే విధంగా జరుగుతుంది.
శ్వాసోపశాన్తావ్ ఆదర్శో యథైతి ప్రథమాం స్థితిమ్ । తథా సర్గమ్ ఇహాగత్య బోధాత్ స్వం యాతి చిత్ పదమ్
ఒక అద్దం మళ్లీ తన సహజమైన వెలుగు పొందినట్టు, ఊపిరి శాంతించినప్పుడు, అలాగే ఈ సృష్టిలో ప్రవేశించిన మనసు, జ్ఞానం ద్వారా తిరిగి తన అసలు స్థితికి చేరుతుంది.
స్వభావావేదనాద్ అస్యాస్ సంసారస్ సమ్ప్రవర్తతే । స్వభావవేదనాద్ ఏష త్వ్ అసన్న్ ఏవోపశామ్యతి
ఈ లోకజీవితం, దాని స్వభావాన్ని తెలుసుకున్నప్పుడే మొదలవుతుంది. ఆ స్వభావాన్ని మరచినప్పుడు, ఇది అసత్యమైనదిగా ఉండి, నశించిపోతుంది.
యదా చిత్త్వాచ్ చినోత్య్ అన్తర్ అన్యతామ్ అసతీం తదా । అహన్తామ్ ఇవ సమ్ప్రాప్య నశ్యతీవాప్య్ అనాశినీ
మనస్సు తన శక్తితో లోపల వేరొకదాన్ని చూసినప్పుడు, ఆ అసత్యమైన భేదభావం కలుగుతుంది. అది 'నేను' అనే భావంలా కనిపించి, నశించినట్టు అనిపించినా, అది అసలు నశించదు.
ఈషత్స్పన్దాద్ అధో యాతి శృఙ్గప్రాన్తాతలోపలః । యథా తథైవ సంవిత్తేర్ అధఃపాతో మహాచితః
పర్వత శిఖరంపై ఉన్న రాయి కొంచెం కదిలితే క్రింద పడిపోతుంది. అలాగే, మహా చైతన్యం కూడా స్వల్ప కదలికతో మనసులో క్రిందికి దిగిపోతుంది.
రూపాదీనాం తు సత్తైషా చేత్యమ్ ఏవామలైవ చిత్ । ద్విత్వైకత్వే త్వ్ అబోధోత్థే బోధేన విలయం గతే
రూపాదులు ఉండటం అనేది శుద్ధమైన చైతన్యమే, ఇది మనం గుర్తించాల్సింది. ద్వైతమూ, ఏకత్వమూ అజ్ఞానంతో కలిగితే, అవి జ్ఞానంతో అంతమవుతాయి.
సత్తామాత్రేణ చిత్త్వస్య బోధశ్ చిత్తేన్ద్రియాదిషు । ఆలోకసత్తామాత్రేణ వ్యవహారః క్రియాస్వ్ ఇవ
ఉండటం వల్లే మనస్సులో, ఇంద్రియాలలో చైతన్యం అవగాహనగా మారుతుంది. అలాగే, వెలుతురు ఉన్నంత మాత్రానే పనుల్లో చురుకుదనం కనిపిస్తుంది.
వాతాత్ కనీనికాస్పన్దస్ తద్దీప్తిర్ దృష్టిర్ ఉచ్యతే । తద్బాహ్యపాతితా రూపం రూపబోధస్ తు చిత్ పరా
గాలి వల్ల కనుపాప కదలడం దాని ప్రకాశం, చూపు అంటారు. బయటికి పడే ప్రభావం రూపం, ఆ రూపాన్ని తెలుసుకోవడం పరమ చైతన్యం.
త్వఙ్మారుతౌ జడౌ తుచ్ఛౌ తత్సఙ్గస్ స్పర్శ ఉచ్యతే । మననం స్పర్శసంవిత్తిస్ తత్సంవిత్తిస్ తు చిత్ పరా
చర్మం, గాలి రెండూ జడమైనవి, ఖాళీగా ఉంటాయి. వాటి కలయికను మనం స్పర్శ అంటాం. ఆ స్పర్శను మనస్సులో ఆలోచించడం స్పర్శ అవగాహన. ఆ అవగాహన పరమ చైతన్యం.
గన్ధతన్మాత్రపవనసమ్బన్ధో గన్ధసంవిదః । ఆసాం తు మనసా హీనం వేదనం పరమైవ చిత్
వాసన తత్త్వం గాలి తత్త్వంతో కలిసినప్పుడు వాసన గురించి మనకు తెలిసేది అవుతుంది. కానీ వీటిలో మనస్సు లేకుండా కలిగే అనుభూతి పరమమైన చైతన్యమే.
శబ్దతన్మాత్రశ్రవణశక్తేస్ సఙ్గాన్ మనో వినా । సుషుప్తసదృశీ సంవిత్ పరమా చిద్ ఉదాహృతా
శబ్ద తత్త్వం, వినికిడి శక్తి రెండూ కలిసినా, మనస్సు లేకపోతే ఆ జ్ఞానం నిద్రలో ఉండే స్థితిలా ఉంటుంది. దానినే పరమ చైతన్యమని అంటారు.
క్రియోన్ముఖత్వం సఙ్కల్పాత్ సఙ్కల్పో మననక్రమః । మననం చిత్స్వకాలుష్యమ్ ఆత్మా చిన్ నిర్మలా భవేత్
చేయాలనే ఉద్దేశం వల్ల చర్య చేయాలనే వృద్ధి వస్తుంది. ఆ ఉద్దేశమే మనస్సులో ఆలోచనగా మారుతుంది. ఆ ఆలోచనలే చైతన్యంలో కలుషితాన్ని తెస్తాయి. కానీ ఆత్మ మాత్రం ఎప్పుడూ నిర్మలమైన చైతన్యమే.
చిత్ ప్రకాశాత్మికా నిత్యా స్వాత్మన్య్ ఏవ చ సంస్థితా । ఇదమ్ అన్తర్ జగద్ ధత్తే సన్నివేశం యథా శిలా
చైతన్యం ప్రకాశ స్వరూపమైనది, శాశ్వతమైనది, తనలోనే నిలిచి ఉంటుంది. అది తనలోనే ఈ లోకాన్ని ఎలా ఉండాలో అలాగే ఉంచుతుంది, అది రాయి లోపల ఉన్న ఆకారంలా ఉంటుంది.
అద్వితీయం దధానేదం వికారాదివివర్జితా । నాస్తమ్ ఏతి న చోదేతి స్పన్దతే నో న వర్ధతే
ఈ పరమాత్మ ఒకటే అని నిలిచి, మార్పులన్నీ లేని స్వరూపంగా ఉంటుంది. ఇది అస్తమించదు, ఉదయించదు, కదలదు, పెరగదు కూడా.
సఙ్కల్పాజ్ జీవతామ్ ఏత్య నిస్సఙ్కల్పాత్మనాత్మనా । చిజ్ జడం చాజడం భావం భావయన్తీ స్వయం స్థితా
ఆలోచన వల్ల అది జీవరూపాన్ని పొందుతుంది; ఆలోచనలు లేని స్వరూపంగా అది తానే నిలిచి, చైతన్యం, జడత్వం, అజడత్వాన్ని తానే ప్రదర్శిస్తుంది.
రథస్ త్వ్ అస్యాస్ స్మృతో జీవో జీవస్యాహఙ్కృతీ రథః । అహఙ్కృతే రథో బుద్ధిస్ తథా బుద్ధేర్ మనో రథః
దీనికి రథం జీవుడు. ఆ జీవునికి రథం అహంకారం. అహంకారానికి రథం బుద్ధి. బుద్ధికి రథం మనస్సు.
మనసస్ తు రథః ప్రాణః ప్రాణస్యాక్షగణో రథః । అక్షౌఘస్య రథో దేహో దేహస్య స్పన్దనం రథః
మనస్సుకు రథం ప్రాణం. ప్రాణానికి రథం ఇంద్రియ సమూహం. ఇంద్రియ ప్రవాహానికి రథం శరీరం. శరీరానికి రథం కదలిక.
స్పన్దనం కర్మ సంసారో జరామరణపఞ్జరమ్ । ఏవం ప్రవర్తితం చక్రమ్ ఇదమ్ ఆధివిభూతిజమ్
చలనం అనగా చర్య, జనన మరణాల చక్రం అనేది ముసలితనం, మరణం అనే బంధంలో పడి ఉంటుంది. బాధలు, శక్తులు కలిసినప్పుడు ఈ చక్రం తిరుగుతుంది.
ప్రతిభాసత ఏవాత్మన్య్ అసత్స్వప్న ఇవాతతః । మనాగ్ అపి న సత్యాత్మ మృగతృష్ణామ్బువత్ స్థితమ్
ఇది మనసులో కలిగే కలలోని అసత్యం లాంటిది మాత్రమే కనిపిస్తుంది; నిజమైన ఆత్మలో మాత్రం ఇది అసలు ఉండదు, మృగతృష్ణలోని నీరు లాగానే.
రథస్ త్వ్ అస్యాస్ స్మృతః ప్రాణః కలనాయా మునీశ్వర । యత్ర ప్రాణమరుత్ తత్ర మననం పరితిష్ఠతి
మహర్షీ, ఈ లెక్కలన్నిటికీ రథం ప్రాణమే. ప్రాణవాయువు ఉన్న చోటే ఆలోచన కూడా ఉంటుంది.
యత్ర స్థితైషా కలనా తద్ ఏవ పరిచోపతి । యత్ ప్రయాతి వనం వాత్యా తద్ ఏవ పరిఘూర్ణతే
ఈ లెక్కలు ఎక్కడ ఉన్నాయో అక్కడే తిరుగుతాయి; గాలి అడవిలోకి పోతే అక్కడే అది గిరగిరా తిరుగుతుంది.
మనస్య్ ఆకాశసంలీనే న ప్రాణః పరిచోపతి । తేజస్య్ అసత్తామ్ ఆయాతే న రూపమ్ ఇవ రాజతే
మనస్సు ఆకాశంలో లీనమైతే, ప్రాణం అక్కడ ఉండదు. వెలుగు లేకపోతే, రూపం మెరుపు పోయినట్లే.
ప్రాణే ప్రశాన్తే మనుతే న మనో ఽన్తర్ మనాగ్ అపి । వాత్యాయామ్ ఉపశాన్తాయాం న రజో హి వికమ్పతే
ప్రాణం శాంతమైతే, మనస్సు లోపల ఏ మాత్రం ఆలోచించదు. గాలి ఆగిపోయినప్పుడు, దుమ్ము కదలకపోవడం లాగానే.
యత్ర ప్రాణమరుద్ యాతి మనస్ తత్రైవ తిష్ఠతి । యత్ర యత్రానుసరతి రథస్ తత్రైవ సారథిః
ప్రాణవాయువు ఎక్కడికి పోతే, మనస్సు కూడా అక్కడే ఉంటుంది. రథం ఎక్కడికి పోయినా, రథసారథి కూడా అక్కడే ఉండేలా.
ప్రాణసమ్ప్రేరితం చిత్తం యాతి దేశాన్తరం క్షణాత్ । క్షేపణోన్ముక్తపాషాణ ఇవ తన్ నాన్యథా జవి
ప్రాణం తోడై మనస్సు క్షణంలోనే ఇంకొక చోటికి వెళ్తుంది. అది గుల్ల నుండి వదిలిన రాయి ఎంత వేగంగా పోతుందో, అలాగే తప్పకుండా జరుగుతుంది.
యత్ర పుష్పం తత్ర గన్ధో యత్రాగ్నిస్ తత్ర చోష్ణతా । యత్ర ప్రాణో మనస్ తత్ర యత్రేన్దుస్ తత్ర తద్రుచిః
పువ్వు ఉన్నచోట సువాసన ఉంటుంది; అగ్ని ఉన్నచోట వేడి ఉంటుంది; ప్రాణం ఉన్నచోట మనస్సు ఉంటుంది; చంద్రుడు ఉన్నచోట అతని వెలుగు ఉంటుంది.
సంవిత్తిః పవనస్పన్దాన్ నాడీసంస్పర్శతస్ స్వతః । సంవిత్తేస్ స్ఫారతా చిత్తమ్ అతస్ తత్ ప్రాణకోటరే
చైతన్యం వాయువు కదలికతో, నాడుల స్పర్శతో, అలాగే తనంతట తానే ప్రబలుతుంది. ఆ చైతన్యం విస్తరించడమే మనస్సు, అందుకే అది ప్రాణంలోనే ఉంటుంది.
సర్వత్ర విద్యతే సంవిద్ వ్యోమస్వచ్ఛా జడాజడే । క్షుభ్యతీవ తు సా ప్రాణస్పన్దాద్ ఇత్య్ అనుభూయతే
చైతన్యం అన్నిచోట్లా, ఆకాశంలా నిర్మలంగా, జడమైనదానిలోనూ, చైతన్యవంతమైనదానిలోనూ ఉంటుంది. కానీ ప్రాణం కదలిక వల్ల అది ఎక్కువగా ఉల్లాసంగా కనిపిస్తుంది.
సత్తామాత్రస్వరూపేణ జడేషు సమవస్థితా । ప్రాణసమ్బోధితోదేతి వేదనాత్మతయాజడే
జడపదార్థాల్లో అది కేవలం ఉన్నట్టుగా ఉంటుంది; ప్రాణం ద్వారా ప్రబోధించబడినప్పుడు, చైతన్యవంతమైనదానిలో అనుభూతి స్వరూపంగా ప్రబలుతుంది.