ఉష్ట్రీవ మధునో బిన్దుం వాఞ్ఛతే భావితం సుఖమ్ । అవాన్తరపరిభ్రష్టా దోషాద్ దోషం పతత్య్ అధః
ఒక ఒంటెపిల్ల నీటి బొట్టు కోసం ఎంతగా తహతహలాడుతుందో, ఆమె కూడా ఊహలో సుఖాన్ని కోరుకుంటుంది. లోపం వల్ల అంతరంగిక సమతుల్యం కోల్పోయి, ఒక తప్పు నుంచి మరొక తప్పులో పడిపోతుంది.
పరం వైవశ్యమ్ ఆయాతి సఙ్కటాత్ సఙ్కటం గతా । దుఃఖాద్ దుఃఖే నిపతితా విపదో విపది స్థితా
ఆమె ఒక కష్టంలో నుంచి మరొక కష్టంలోకి వెళ్ళి, చివరికి పూర్తిగా బలహీనతకు లోనవుతుంది. బాధలో నుంచి మరో బాధలో పడుతూ, అపాయంలో అపాయం ఎదుర్కొంటూ నిలుస్తుంది.
నానానర్థగణోపేతా చేష్టాపరవశాశయా । కష్టాత్ కష్టమ్ అనుప్రాప్తా పరితాపానుతాపినీ
ఎన్ని అనర్థాలు ఎదురైనా, ఆమె మనసు చంచలమైన చర్యలకు లోబడి ఉంటుంది. కష్టాన్ని తట్టుకుంటూ మరొక కష్టాన్ని చేరుకుంటూ, బాధతో పిడియపడుతూ, పశ్చాత్తాపంతో తల్లడిల్లుతుంది.
క్రమాన్ నవే నవే బన్ధే ఽవైదగ్ధ్యం సముపాగతా । విచిత్రబన్ధనిర్మాణపరా క్రిమిపదం గతా
కొత్త కొత్త బంధనాల్లోకి క్రమంగా జారిపోతూ, ఆమె వివేకాన్ని కోల్పోతుంది. విచిత్రమైన బంధనాలను సృష్టించడంలో మునిగిపోయి, చివరికి పురుగు స్థితికి దిగజారిపోతుంది.
సర్వతశ్శఙ్కరే భీతా ప్రాణాత్యయమ్ ఉపాగతా । క్షీణతోయేవ శఫరీ వివర్తనపరాయణా
ప్రతి వైపునా భయంతో వణికిపోతూ, ప్రాణాలు పోతున్నట్టు ఆవిడ ఉంటుంది. ఎండిపోతున్న నీటిలో చేప ఎట్లా అల్లాడుతుందో, ఆమె కూడా అంతే కలవరపడుతూ ఉంటుంది.
బాల్యే వివశసర్వార్థా యౌవనే చిన్తయాహృతా । వార్ద్ధకే మృతిదుఃఖాత్తా మృతా కర్మవశీకృతా
పిల్లగాడిగా ఏమీ చేయలేక, యవ్వనంలో ఆందోళనతో, వృద్ధాప్యంలో మరణ భయంతో బాధపడుతూ, మరణించిన తర్వాత కూడా పూర్వ కర్మల బరువుతో బందిపడుతుంది.
జాయతే దుఃఖశబలా మ్రియతే జననోన్ముఖీ । కరోత్య్ ఆవేశవివశా నిగిరత్య్ ఆర్తిధారిణీ
బాధలతో జన్మించి, మరణించినా మళ్లీ జననం ఎదురుచూస్తూ, తనకు తెలియకుండానే పనులు చేస్తూ, ఎన్నో కష్టాలు భరించాల్సి వస్తుంది.
గచ్ఛతి శ్రమసన్తప్తా భవత్య్ అమ్బుదభఙ్గురా । రోదిత్య్ ఆక్రాన్తహృదయా పరాక్రన్దతి తాపితా
శ్రమతో అలసిపోయి, నీటి బుడగలా బలహీనంగా మారి, మనసు బాధతో నిండిపోతూ, ఏడుస్తూ, బాధతో అరుస్తూ కాలం గడుపుతుంది.
అప్సరాస్ స్వర్గనగరే నాగీ పాతాలకోటరే । అసురీ దైత్యవివరే నరస్త్రీ వసుధాతలే
స్వర్గనగరంలో అప్సర, పాతాళంలో నాగకన్య, దానవ గుహలో అసురకన్య, భూమిమీద మనిషి స్త్రీ నివసిస్తారు.
రాక్షసీ రాక్షసాధారే వానరీ వనకోటరే । సింహీ గిరీన్ద్రశిఖరే కిన్నరీ కులపర్వతే
రాక్షసుల వాసంలో రాక్షసిక, అడవి పొరల్లో కోతికన్య, పర్వతశిఖరంపై సింహిక, గొప్ప పర్వతంపై కిన్నరిక నివసిస్తారు.
విద్యాధరీ దేవగిరౌ వ్యాలీ చావనిగర్తకే । లతా తరౌ ఖగీ నీడే వీరుత్ సానౌ వనే మృగీ
దేవతా పర్వతంపై విద్యాధరిక, భూమిలో గుంతలో పాముకన్య, చెట్టుపై లత, గూళ్లో పక్షి, కొండమీద పొద, అడవిలో జింక నివసిస్తాయి.
శేతే నారాయణో ఽమ్భోధౌ ధ్యానీ బ్రహ్మపురే ఽబ్జజః । కాన్తాసఖో హరశ్ శైలే స్వర్గే సురవరో హరిః
సముద్రంపై నారాయణుడు విశ్రాంతి తీసుకుంటాడు, బ్రహ్మపురిలో పద్మజుడు ధ్యానం చేస్తాడు, శైలంపై శివుడు తన ప్రియసఖితో ఆనందిస్తాడు, స్వర్గంలో దేవతలలో శ్రేష్ఠుడైన హరి ఉంటాడు.
దినం కరోతి తీక్ష్ణాంశుర్ వర్షత్య్ అమ్బుధరో జలమ్ । కరోతి రజనీమ్ ఇన్దుర్ ధత్తే నీరం మహోదధిః
తీవ్రమైన కిరణాలతో సూర్యుడు పగలును కలిగిస్తాడు, మేఘం వర్షాన్ని కురిపిస్తుంది, చంద్రుడు రాత్రిని తెస్తాడు, మహాసముద్రం నీటిని తనలో ఉంచుకుంటుంది.
ఋతుచక్రం ప్రవహతి సహకాలర్క్షమణ్డలమ్ । దినరాత్రితయోదేతి తేజస్తిమిరతా క్వచిత్
ఋతువుల చక్రం కాలంతో పాటు నక్షత్రమండలంతో కూడి సాగుతుంది. పగలు, రాత్రి పుట్టుకొస్తాయి. ఎక్కడో వెలుగు, ఎక్కడో చీకటి కనిపిస్తాయి.
క్వచిద్ బీజరసోల్లాసః క్వచిత్ పాషాణమౌనినీ । క్వచిన్ నదీ రసవహా క్వచిత్ కుసుమవిస్తృతిః
ఎక్కడో విత్తనాల్లో రసం ఉప్పొంగుతుంది, ఇంకెక్కడో రాళ్ల మౌనమే ఉంటుంది. ఒకచోట నది తన నీటిని తీసుకెళ్తుంది, మరొకచోట పువ్వులు విస్తరిస్తాయి.
క్వచిత్ ఫలావలీపాకః క్వచిత్ క్వాథో ఽనలాదిభిః । క్వచిచ్ ఛైత్యం హిమేన్ద్వాది క్వచిత్ ఖాది నకిఞ్చన
ఎక్కడో పండ్ల దళాలు పండుతుంటాయి, ఇంకెక్కడో అగ్ని మొదలైన వాటితో మరిగించబడతాయి. ఒకచోట మంచు కొండలు ఉంటాయి, మరొకచోట ఏమీలేదు.
క్వచిద్ ఉజ్జ్వలితాకారా క్వచిత్ కృష్ణా క్వచిత్ సితా । క్వచిన్ నీలాథ హరితా క్వచిద్ అగ్నిః క్వచిన్ మహీ
కొన్ని సార్లు ఆమె ప్రకాశంగా కనిపిస్తుంది, కొన్ని సార్లు చీకటిగా, మరికొన్ని సార్లు తెల్లగా, ఇంకొన్ని సార్లు నీలంగా లేదా ఆకుపచ్చగా, కొన్ని సార్లు అగ్నిలా, మరికొన్ని సార్లు భూమిలా మారిపోతుంది.
సర్వాత్మత్వాత్ సర్వగత్వాత్ సర్వశక్తితయేద్ధయా । సర్వత్వాద్ ఏకరూపైవ ఖాద్ అప్య్ అచ్ఛైవ సా పరా
ఆమె అన్నిటికీ ఆత్మ, అన్నిచోట్ల ఉన్నది, అన్నివిధాలా శక్తి కలది కనుక, ఆ పరాశక్తి ఒకే రూపంలో, ఆకాశంలో కూడా నిర్మలంగా ఉంటుంది.
చిచ్ చినోతి యథాత్మానం యేన యత్ర యథా యదా । తత్ తథాశు భవత్య్ అమ్బురయాద్ వీచ్యాదితా యథా
చైతన్యం తనను తాను ఎలా, ఎవరి ద్వారా, ఎక్కడ, ఎప్పుడు ఆకారం దిద్దుకుంటుందో, అలా అది వెంటనే అవుతుంది. అది నీటిలో అల ఎలా ఏర్పడుతుందో అలాగే.
హంసీ క్రౌఞ్చీ బకీ కాకీ సరసీసారసీ వృకీ । పికీ బలాకా హరిణీ వానరీ కరిణీ శునీ
హంస, క్రౌంచపక్షి, బకపక్షి, కాకి, జలపక్షి, గద్ద, కోకిల, నెమలి, జింక, కోతి, ఏనుగు, కుక్క—
చటికా వఞ్జులీ శారీ మక్షికా షట్పదీ శుకీ । ధీశ్ శ్రీర్ హ్రీః ప్రీతిర్ ఆర్తిశ్ చ శవరీ శర్వరీ శశీ
చిట్టి పిట్ట, నెమలి పిట్ట, మైన పిట్ట, తేనెటీగ, సీతాకోకచిలుక, చిలుక; బుద్ధి, ఐశ్వర్యం, లజ్జ, ప్రేమ, బాధ, గిరిజన స్త్రీ, రాత్రి, చంద్రుడు—
ఏతాస్వ్ అన్యాసు చాన్యాసు పరిభ్రమతి యోనిషు । వివర్తమానా సంసారే జలావర్తే తృణం యథా
ఇవి మాత్రమే కాదు, ఇంకా ఎన్నో జన్మల్లో ఈ జీవశక్తి తిరుగుతూ, జనన మరణాల చక్రంలో గిరికీలలో చిక్కిన గడ్డి ముక్కలా తిరుగుతూ ఉంటుంది.
బిభేత్య్ ఏషా స్వసఙ్కల్పాత్ స్వశబ్దాద్ ఇవ గర్దభీ । నానయా సదృగ్ అన్యాస్తి ముగ్ధా బాలాబలా చలా
ఈ జీవశక్తి తన ఊహలకే భయపడుతుంది, గాడిద తన స్వంత అరుపుకే భయపడినట్టు. ఇలాంటి మరోదెవరూ లేదు—మూఢురాలు, పిల్లవాడిలా అమాయకురాలు, స్థిరత లేని వాడి.
ఏషా సా కథితా తుభ్యం జీవశక్తిర్ మయా మునే । ప్రాకృతాచారవివశా వరాకీ పశుధర్మిణీ
ఈ జీవశక్తిని నేను నీకు వివరించాను మునీశ్వరా. ఇది సహజ స్వభావానికి లోబడి, దురదృష్టవశాత్తు, జంతువులా ప్రవర్తించే, దయనీయం.
కర్మాత్మేత్య్ అభిధాం ప్రాప్తా శోచ్యాస్య పరమాత్మనః । అనన్తదుఃఖబహలం స్వయం సమ్భ్రమమ్ ఆశ్రితా
ఈ పరమాత్మను 'కర్మాత్మ' అని పిలుస్తారు. ఇది అంతులేని బాధలు, గందరగోళాన్ని తనమీదే వేసుకుని, నిజంగా కనికరించదగ్గదిగా మారింది.
అసద్ ఏవానయాక్రాన్తం వినాశి సహజం మలమ్ । తణ్డులేనేవ కమ్బూకమ్ అనన్యచ్ చాన్యవత్ స్థితమ్
దీనివల్ల అసత్యమైన, నశించిపోయే మలినత తనను కప్పేసింది. ఇది బియ్యపు పొట్టు ధాన్యాన్ని కప్పినట్లే, కానీ అసలు ధాన్యం ఎలా మారదో, ఇది కూడా అలాగే మారకుండా ఉంటుంది.
అనన్తవిభవభ్రష్టా దౌర్భాగ్యపరితాపినీ । శోచతి ప్రాప్య జీవత్వం భర్తృహీనేవ నాయికా
అంతులేని మహిమను కోల్పోయి, దురదృష్టంతో బాధపడుతూ, జీవత్వాన్ని పొందిన తరువాత, ప్రియుడిని కోల్పోయిన నాయికలా దీనంగా విలపిస్తుంది.
జడరతేర్ అవలోకయ శక్తతాం నిజపదస్మరణేన వినేహ యత్ । వ్రజతి పృష్ఠమ్ అధఃపతనాయ ఖాద్ దురరఘట్టఘటీపుటపీఠవత్
తన అసలు స్థితిని గుర్తు చేసుకోకపోతే, జడమైన ఆసక్తికి ఉన్న శక్తి ఇక్కడ తగ్గిపోతుంది. అది వెనక్కి వెళ్లి పడిపోవడానికి సిద్ధమవుతుంది, కొట్టిన తర్వాత మళ్లీ వెనక్కి వెళ్లే మోచెయ్యి పాదంలా.
చినోత్య్ అలీకమ్ ఏవైవం దుఃఖితాస్మీతి భావనాత్ । చిద్ వధూః క్షీవసుప్తైవ పతితాస్మీత్య్ అలం యథా
ఈ విధంగా, 'నేను బాధపడుతున్నాను' అని మనసులో ఊహించడమే వల్ల, ఆ చైతన్యం, నిద్రపోయిన వధువు నటించునట్లు, ఏమీ జరగకపోయినా 'నేను పడిపోయాను' అని అనుభూతి కలిగించుకుంటుంది.
అమృతైవ మృతాస్మీతి విపర్యస్తమతిర్ వధూః । యథా రోదిత్య్ అనష్టైవ నష్టాస్మీతి తథైవ చిత్
ఎలా ఒక వధువు, తాను బతికే ఉన్నా, మనసు తికమకతో 'నేను చనిపోయాను' అని ఏడుస్తుందో, అలాగే చైతన్యం కూడా, ఏమీ పోకపోయినా, 'నేను పోయాను' అని విలవిలాడుతుంది.