యది సర్వగతా దేవ చిద్ అస్త్య్ ఏకా తతాత్మికా । తద్ అయం చేతతి స్ఫారమ్ అయం చైవ న చేతతి
ఓ దేవా, చైతన్యం అన్నీ చోట్లా వ్యాపించి ఒకటే స్వరూపంగా ఉంటే, ఒక జీవి ఎందుకు చైతన్యంతో కనిపిస్తాడు, మరొకరు ఎందుకు చైతన్యం లేకుండా ఉంటాడు?
అయం చిద్వాన్ పురా భూత్వా చిద్ధీనస్ సమ్ప్రతి స్థితః । ఇతీయం కల్పనా లోకే ప్రత్యక్షానుభవా కథమ్
ఇవ్వాడు ఒకప్పుడు చైతన్యవంతుడిగా ఉండి, ఇప్పుడు చైతన్యం లేనివాడిగా ఉన్నాడని మనం ఊహించడాన్ని, నిజంగా ప్రత్యక్ష అనుభవంతో ఎలా చెప్పగలం?
శృణ్వ్ ఏతద్ అఖిలం బ్రహ్మన్ యథాపృష్టమ్ వదామి తే । మహాన్ అయం కృతః ప్రశ్నస్ త్వయా బ్రహ్మవిదాం వర
ఓ బ్రహ్మన్, నువ్వు అడిగినట్టు ఈ విషయం మొత్తం విను. బ్రహ్మాన్ని తెలిసినవారిలో నీవు ఉత్తముడవు; నీవు గొప్ప ప్రశ్న అడిగావు. ఇప్పుడు నేను నీకు వివరిస్తాను.
చిద్ అస్తి ద్విశరీరేహ సర్వభూతమయాత్మికా । చేత్యోన్ముఖాత్మికైకా తు నిర్వికల్పా పరా స్మృతా
ఇక్కడ చైతన్యం రెండు శరీరాల్లో ఉంది, అది అన్నీ జీవుల్లో వ్యాపించి ఉంటుంది. కానీ వస్తువుల వైపు దృష్టి పెట్టిన స్వరూపం ఒకటే, అది నిర్వికల్పంగా, పరమంగా గుర్తించబడుతుంది.
సఙ్కల్పబద్ధాత్మైవాన్తస్ స్వయమ్ అన్యేవ సంస్థితా । సఙ్కల్పితేతరవరా దౌశ్శీల్యం స్త్రీ యథా గతా
మనస్సు ఊహలతో బంధించబడినప్పుడు, అది లోపల ఏమీ మారకుండా అలాగే ఉంటుంది. ఇది, ఇతరులను ఊహల్లో కోరిన ఒక స్త్రీ, తన మంచితనాన్ని కోల్పోయినట్టు.
స ఏవ హి పుమాన్ కోపాద్ యథేహాన్య ఇవ క్షణాత్ । భవత్య్ ఏవం వికల్పాఙ్కా చిత్ స్వరూపాన్యతాం గతా
ఒక మనిషి కోపంతో ఒక్కసారిగా వేరొకరిలా మారిపోతాడు. అలాగే, ఊహల ప్రభావంతో మనసు కూడా తన అసలు స్వభావాన్ని విడిచిపెట్టి వేరొక రూపాన్ని తీసుకుంటుంది.
వికల్పకలితా బ్రహ్మంశ్ చిత్ స్వరూపపరిచ్యుతా । జాడ్యం క్రమాద్ భావయన్తీ ప్రయాతి కలనాపదమ్
ఓ బ్రహ్మన్, ఊహలతో నిండిన మనస్సు తన అసలు స్వరూపాన్ని వదిలిపెడితే, అది క్రమంగా మౌఢ్యానికి లోనై, ఊహల ప్రపంచంలోకి ప్రవేశిస్తుంది.
చిత్ స్వయం చేత్యతామ్ ఏతి సాకాశపరమాణుతామ్ । శబ్దబీజాత్మికాం పశ్చాద్ వాతతన్మాత్రభావనీమ్
మనస్సు తానే గ్రహించదగినదిగా మారి, అతి సూక్ష్మమైన పరమాణువులా అవుతుంది. తరువాత అది శబ్దానికి మూలంగా ఉండి, గాలికి సంబంధించిన సూక్ష్మ భావనను కలిగి ఉంటుంది.
దేశకాలవిభాగా తు తన్మాత్రవలితా క్రమాత్ । జీవో భూత్వా భవత్య్ ఆశు బుద్ధిః పశ్చాద్ అహం మనః
దేశం, కాలం ఇలా విడిపడుతూ, ఆ సూత్ష్మమైన తత్త్వాల ప్రభావంతో, మొదట జీవుడు పుడతాడు. వెంటనే బుద్ధి, ఆ తర్వాత అహంకారం, చివరికి మనస్సు ఏర్పడతాయి.
మనస్త్వం సముపాయాతా సంసారమ్ అవలమ్బతే । చణ్డాలో ఽస్మీతి మననాచ్ చణ్డాలత్వమ్ ఇవ ద్విజః
నీవు మనస్సుగా మారినప్పుడు, ఈ లోకబంధాన్ని పట్టుకుంటావు. ఒక బ్రాహ్మణుడు 'నేను చండాలుడిని' అని అనుకుంటే ఎలా చండాలుడిలా మారిపోతాడో, అలాగే ఇక్కడ కూడా జరుగుతుంది.
సఙ్కల్పితాప్రబోధేన జాడ్యాచ్ చిత్ స్వప్రబోధినీ । శబలం రూపమ్ ఆసాద్య సఙ్కల్పాన్ యాత్య్ అనారతమ్
కల్పితమైన అజ్ఞానంతో, సహజంగా ప్రకాశించే ఆ చైతన్యం, రంగురంగుల రూపాన్ని ధరించి, ఎప్పటికప్పుడు కొత్త కొత్త కల్పనల్లోకి ప్రవేశిస్తుంది.
అనన్తసఙ్కల్పమయీ జాడ్యసఙ్కల్పపీవరీ । చిజ్ జాడ్యాద్ దేహమ్ ఆయాతి పయః పాషాణతామ్ ఇవ
అనేక కల్పనలతో కూడిన, అజ్ఞాన కల్పనతో పొంగిపోయిన ఆ చైతన్యం, అజ్ఞానం వల్ల శరీరాన్ని ధరిస్తుంది. అది నీరు రాయి అయ్యేలా మారిపోవడంలాంటిది.
తతశ్ చిత్తమనోమోహమాయేతి విహితాభిధా । జాడ్యం నిపుణమ్ ఆశ్రిత్య సంసారే జాయతే మునే
అప్పుడు, ఓ మునీంద్రా, మనస్సు, చిత్తం మాయలో మునిగిపోయి, జడత్వాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని, ఈ సంసారంలో జన్మిస్తుంది.
మోహసాత్మ్యమ్ ఉపాయాతా తృష్ణానిగడపీడితా । కామకోపభయోపేతా భావాభావాతిపాతినీ
ఈ మాయా స్వభావాన్ని పొందిన మనస్సు, తృష్ణ అనే సంకెళ్లతో బంధించబడి, కోరిక, కోపం, భయం వంటి భావాలతో కూడి, ఉండటానికి, ఉండకపోవడానికి మధ్య పరుగెత్తుతుంది.
త్యక్తానన్తనిజాభోగా వ్యవచ్ఛేదవికారిణీ । దుఃఖదావానలాతప్తా శోకాశనికృశాశయా
అనేక సహజ సుఖాలను వదిలేసి, మార్పులకు లోనై, విఘ్నాల వల్ల బాధపడుతూ, దుఃఖం అనే అగ్నిలో కాలిపోతూ, శోకపు మబ్బుతో మనస్సు క్షీణించిపోతుంది.
ఇయమ్ అస్మీతి భావేన శూన్యేన వికలీకృతా । భేదమాత్రగృహీతాస్థా పరం దైన్యమ్ ఉపాగతా
‘నేనే’ అనే ఖాళీ భావంతో మనస్సు స్థిరంగా ఉండదు; కేవలం భేదాన్ని మాత్రమే పట్టుకుని, పరమ దైన్యానికి లోనవుతుంది.
మగ్నా మోహమహాపఙ్కే పఙ్కే జీర్ణేవ దన్తినీ । భావాభావలతాదోలాపరిలోలశరీరకా
మోహమనే పెద్ద బురదలో మునిగిపోయి, పాత ఏనుగు బురదలో చిక్కుకున్నట్లు, ఈ శరీరం 'ఉంటుంది - ఉండదు' అనే అనిశ్చిత భావాల వల్లి ఊగిసలాడుతూ తడబడుతోంది.
అసారావరసంసారవికారవ్యవహారిణీ । తాపోపతప్తహృదయా రాగరోగానుసారిణీ
విషయాసక్తి లేని, రుచి లేని ఈ సంసార మార్పుల్లో నిమగ్నమై, బాధలతో హృదయం కాలిపోయి, కామరోగానికి లోనై తిరుగుతోంది.
నిజయూథపరిభ్రష్టా మృగీవావశతాం గతా । ఆవిర్భావోదితాకారా తిరోభావే ఽస్తమ్ ఆగతా
తన గుంపు నుండి వేరుపడి, దిక్కుతోచని జింకలా అయోమయానికి లోనై, ఉనికి వచ్చినప్పుడు కనిపించి, లయమైనప్పుడు మరుగున పడిపోతుంది.
స్వసఙ్కల్పోపయాతాసు భీతా సమ్భ్రమదృష్టిషు । పలాయతే ఽప్య్ అసత్యాసు వేతాలీష్వ్ ఇవ బాలికా
తన స్వంత ఊహలతో వచ్చి, అయోమయ దృష్టుల్లో భయపడుతూ, అబద్ధమైన వాటి నుంచికూడా, చిన్న పిల్ల వేటాళాలనుండి పారిపోయినట్లు పారిపోతుంది.
ఉష్ట్రీవ మధునో బిన్దుం వాఞ్ఛతే భావితం సుఖమ్ । అవాన్తరపరిభ్రష్టా దోషాద్ దోషం పతత్య్ అధః
ఒక ఒంటెపిల్ల నీటి బొట్టు కోసం ఎంతగా తహతహలాడుతుందో, ఆమె కూడా ఊహలో సుఖాన్ని కోరుకుంటుంది. లోపం వల్ల అంతరంగిక సమతుల్యం కోల్పోయి, ఒక తప్పు నుంచి మరొక తప్పులో పడిపోతుంది.
పరం వైవశ్యమ్ ఆయాతి సఙ్కటాత్ సఙ్కటం గతా । దుఃఖాద్ దుఃఖే నిపతితా విపదో విపది స్థితా
ఆమె ఒక కష్టంలో నుంచి మరొక కష్టంలోకి వెళ్ళి, చివరికి పూర్తిగా బలహీనతకు లోనవుతుంది. బాధలో నుంచి మరో బాధలో పడుతూ, అపాయంలో అపాయం ఎదుర్కొంటూ నిలుస్తుంది.
నానానర్థగణోపేతా చేష్టాపరవశాశయా । కష్టాత్ కష్టమ్ అనుప్రాప్తా పరితాపానుతాపినీ
ఎన్ని అనర్థాలు ఎదురైనా, ఆమె మనసు చంచలమైన చర్యలకు లోబడి ఉంటుంది. కష్టాన్ని తట్టుకుంటూ మరొక కష్టాన్ని చేరుకుంటూ, బాధతో పిడియపడుతూ, పశ్చాత్తాపంతో తల్లడిల్లుతుంది.
క్రమాన్ నవే నవే బన్ధే ఽవైదగ్ధ్యం సముపాగతా । విచిత్రబన్ధనిర్మాణపరా క్రిమిపదం గతా
కొత్త కొత్త బంధనాల్లోకి క్రమంగా జారిపోతూ, ఆమె వివేకాన్ని కోల్పోతుంది. విచిత్రమైన బంధనాలను సృష్టించడంలో మునిగిపోయి, చివరికి పురుగు స్థితికి దిగజారిపోతుంది.
సర్వతశ్శఙ్కరే భీతా ప్రాణాత్యయమ్ ఉపాగతా । క్షీణతోయేవ శఫరీ వివర్తనపరాయణా
ప్రతి వైపునా భయంతో వణికిపోతూ, ప్రాణాలు పోతున్నట్టు ఆవిడ ఉంటుంది. ఎండిపోతున్న నీటిలో చేప ఎట్లా అల్లాడుతుందో, ఆమె కూడా అంతే కలవరపడుతూ ఉంటుంది.
బాల్యే వివశసర్వార్థా యౌవనే చిన్తయాహృతా । వార్ద్ధకే మృతిదుఃఖాత్తా మృతా కర్మవశీకృతా
పిల్లగాడిగా ఏమీ చేయలేక, యవ్వనంలో ఆందోళనతో, వృద్ధాప్యంలో మరణ భయంతో బాధపడుతూ, మరణించిన తర్వాత కూడా పూర్వ కర్మల బరువుతో బందిపడుతుంది.
జాయతే దుఃఖశబలా మ్రియతే జననోన్ముఖీ । కరోత్య్ ఆవేశవివశా నిగిరత్య్ ఆర్తిధారిణీ
బాధలతో జన్మించి, మరణించినా మళ్లీ జననం ఎదురుచూస్తూ, తనకు తెలియకుండానే పనులు చేస్తూ, ఎన్నో కష్టాలు భరించాల్సి వస్తుంది.
గచ్ఛతి శ్రమసన్తప్తా భవత్య్ అమ్బుదభఙ్గురా । రోదిత్య్ ఆక్రాన్తహృదయా పరాక్రన్దతి తాపితా
శ్రమతో అలసిపోయి, నీటి బుడగలా బలహీనంగా మారి, మనసు బాధతో నిండిపోతూ, ఏడుస్తూ, బాధతో అరుస్తూ కాలం గడుపుతుంది.
అప్సరాస్ స్వర్గనగరే నాగీ పాతాలకోటరే । అసురీ దైత్యవివరే నరస్త్రీ వసుధాతలే
స్వర్గనగరంలో అప్సర, పాతాళంలో నాగకన్య, దానవ గుహలో అసురకన్య, భూమిమీద మనిషి స్త్రీ నివసిస్తారు.
రాక్షసీ రాక్షసాధారే వానరీ వనకోటరే । సింహీ గిరీన్ద్రశిఖరే కిన్నరీ కులపర్వతే
రాక్షసుల వాసంలో రాక్షసిక, అడవి పొరల్లో కోతికన్య, పర్వతశిఖరంపై సింహిక, గొప్ప పర్వతంపై కిన్నరిక నివసిస్తారు.