చిత్ సర్వం జగదారమ్భమ్ ఇమం ప్రకటయత్య్ అలమ్ । త్రైలోక్యదీపకశిఖా దీపో వర్ణశ్రియం యథా
ఈ చైతన్యమే మొత్తం జగత్తు ఆరంభాన్ని పూర్తిగా వెలుగులోకి తెస్తుంది. అది మూడు లోకాల్లో దీపం జ్వాల రంగుల అందాన్ని చూపినట్లే, జగత్తు సౌందర్యాన్ని వెల్లడిస్తుంది.
చిచ్చన్ద్రబిమ్బే విమలే శశవత్ ప్రాప్య సఙ్గమమ్ । సర్వత్ర లక్ష్యతామ్ ఏతి పదార్థశ్రీర్ జగద్గతా
ప్రపంచంలోని వస్తువుల కాంతి, నిర్మలమైన చైతన్య చంద్రబింబంతో కలిసినప్పుడు, అది ఎక్కడ చూసినా స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. అది చంద్రుని వెలుగు లాగా ప్రతిచోటా వ్యాపిస్తుంది.
చిద్రసాయనసేకేన పదార్థపటలావలీ । రూపమ్ ఏతి ఫలం చైవ ప్రావృట్సిక్తేవ సల్లతా
చైతన్య అమృతపు చినుకు పడితే, ఎన్నో వస్తువులు రూపాన్ని, ఫలాన్ని పొందుతాయి. వానలో తడిసిన లత ఎలా పుష్పిస్తుంది, అలాగే అవి వికసిస్తాయి.
చిచ్ఛాయయైవ సర్వస్య జాడ్యం శామ్యత్య్ ఉదేతి వా । శవస్యాస్య శరీరస్య గృహస్యేవ తమస్ త్విషా
చైతన్యపు నీడ వల్లే అన్ని మాంద్యం తగ్గిపోతుంది లేదా పెరుగుతుంది. దీపం ఉంటే ఇంట్లో వెలుగు, లేకపోతే చీకటి ఏర్పడినట్లే ఇది జరుగుతుంది.
చిచ్చమత్కృతయో దేహే న భవేయుర్ ఇమా యది । త్రైలోక్యదేహాస్ తత్ కే తే కాన్ స్పృశేయుః కిమాకృతీన్
ఈ చైతన్య విశేషాలు శరీరంలో లేకపోతే, మూడు లోకాల శరీరాలు ఏమవుతాయి? అవి ఎవరిని తాకతగలవు? వాటికి ఎలాంటి రూపాలు ఉండేవి?
చిదాలోకప్రకాశే ఽస్మిన్ సఙ్కల్పశిశుధారిణీ । క్రియాకులవధూర్ దేహగేహే స్ఫురతి చఞ్చలా
ఈ చైతన్య ప్రకాశంలో, సంకల్పాన్ని బిడ్డగా మోయు, క్రియాశీలత అనే వధువు శరీరమనే ఇంట్లో చంచలంగా మెరిసిపోతుంది.
చిదాలోకం వినా కస్య రసనాగ్రే స్ఫురన్న్ అపి । కథం కదా ప్రకటతామ్ ఏతి కీదృక్ చ వా రసః
చైతన్యపు వెలుగు లేకుండా, రుచి నోటికొనదాకా వచ్చినా, అది ఎలా తెలుస్తుంది? అలాంటి రుచి ఏవిధంగా ఉంటుంది?
సుస్కన్ధస్ స్వఙ్గశాఖో ఽపి కున్తలాలివృతో ఽప్య్ అలమ్ । చిన్మఞ్జరీం వినా దేహవృక్షః క ఇవ రాజతే
ఈ దేహవృక్షానికి తన శాఖలూ, అవయవాలూ బాగా ఉన్నా, జుట్టు అలంకారంగా ఉన్నా, చైతన్యపు పువ్వు లేకపోతే అది ఎవరికీ ఆకర్షణీయంగా కనిపించదు.
వర్ధతే ఽభిలషత్య్ అత్తి చిచ్ చరాచరకారిణీ । చిద్ ఏవాస్తీతరన్ నాస్తి చిన్మాత్రమ్ ఇదమ్ ఉత్థితమ్
ఇది పెరుగుతుంది, ఆశిస్తుంది, తింటుంది — కదలిక ఉన్నదానిలోనూ, స్థిరంగా ఉన్నదానిలోనూ చైతన్యమే పనిచేస్తుంది. చైతన్యం తప్ప ఇంకొకటి లేదు; ఇదంతా చిత్తశుద్ధి వల్లే ఉద్భవించింది.
ఇత్య్ ఉక్తవాన్ అథ త్ర్యక్షస్ సుధాస్యన్దాచ్ఛయా గిరా । పునః పృష్టో మయా రామ వినయప్రశ్రయోజ్జ్వలమ్
ఇలా చెప్పిన తరువాత, మూడు కళ్లవాడు అమృతధారలతో మధురంగా పలికాడు. అప్పుడు నేను, రాముడు, వినయంగా మరొక ప్రశ్న అడిగాను.
యది సర్వగతా దేవ చిద్ అస్త్య్ ఏకా తతాత్మికా । తద్ అయం చేతతి స్ఫారమ్ అయం చైవ న చేతతి
ఓ దేవా, చైతన్యం అన్నీ చోట్లా వ్యాపించి ఒకటే స్వరూపంగా ఉంటే, ఒక జీవి ఎందుకు చైతన్యంతో కనిపిస్తాడు, మరొకరు ఎందుకు చైతన్యం లేకుండా ఉంటాడు?
అయం చిద్వాన్ పురా భూత్వా చిద్ధీనస్ సమ్ప్రతి స్థితః । ఇతీయం కల్పనా లోకే ప్రత్యక్షానుభవా కథమ్
ఇవ్వాడు ఒకప్పుడు చైతన్యవంతుడిగా ఉండి, ఇప్పుడు చైతన్యం లేనివాడిగా ఉన్నాడని మనం ఊహించడాన్ని, నిజంగా ప్రత్యక్ష అనుభవంతో ఎలా చెప్పగలం?
శృణ్వ్ ఏతద్ అఖిలం బ్రహ్మన్ యథాపృష్టమ్ వదామి తే । మహాన్ అయం కృతః ప్రశ్నస్ త్వయా బ్రహ్మవిదాం వర
ఓ బ్రహ్మన్, నువ్వు అడిగినట్టు ఈ విషయం మొత్తం విను. బ్రహ్మాన్ని తెలిసినవారిలో నీవు ఉత్తముడవు; నీవు గొప్ప ప్రశ్న అడిగావు. ఇప్పుడు నేను నీకు వివరిస్తాను.
చిద్ అస్తి ద్విశరీరేహ సర్వభూతమయాత్మికా । చేత్యోన్ముఖాత్మికైకా తు నిర్వికల్పా పరా స్మృతా
ఇక్కడ చైతన్యం రెండు శరీరాల్లో ఉంది, అది అన్నీ జీవుల్లో వ్యాపించి ఉంటుంది. కానీ వస్తువుల వైపు దృష్టి పెట్టిన స్వరూపం ఒకటే, అది నిర్వికల్పంగా, పరమంగా గుర్తించబడుతుంది.
సఙ్కల్పబద్ధాత్మైవాన్తస్ స్వయమ్ అన్యేవ సంస్థితా । సఙ్కల్పితేతరవరా దౌశ్శీల్యం స్త్రీ యథా గతా
మనస్సు ఊహలతో బంధించబడినప్పుడు, అది లోపల ఏమీ మారకుండా అలాగే ఉంటుంది. ఇది, ఇతరులను ఊహల్లో కోరిన ఒక స్త్రీ, తన మంచితనాన్ని కోల్పోయినట్టు.
స ఏవ హి పుమాన్ కోపాద్ యథేహాన్య ఇవ క్షణాత్ । భవత్య్ ఏవం వికల్పాఙ్కా చిత్ స్వరూపాన్యతాం గతా
ఒక మనిషి కోపంతో ఒక్కసారిగా వేరొకరిలా మారిపోతాడు. అలాగే, ఊహల ప్రభావంతో మనసు కూడా తన అసలు స్వభావాన్ని విడిచిపెట్టి వేరొక రూపాన్ని తీసుకుంటుంది.
వికల్పకలితా బ్రహ్మంశ్ చిత్ స్వరూపపరిచ్యుతా । జాడ్యం క్రమాద్ భావయన్తీ ప్రయాతి కలనాపదమ్
ఓ బ్రహ్మన్, ఊహలతో నిండిన మనస్సు తన అసలు స్వరూపాన్ని వదిలిపెడితే, అది క్రమంగా మౌఢ్యానికి లోనై, ఊహల ప్రపంచంలోకి ప్రవేశిస్తుంది.
చిత్ స్వయం చేత్యతామ్ ఏతి సాకాశపరమాణుతామ్ । శబ్దబీజాత్మికాం పశ్చాద్ వాతతన్మాత్రభావనీమ్
మనస్సు తానే గ్రహించదగినదిగా మారి, అతి సూక్ష్మమైన పరమాణువులా అవుతుంది. తరువాత అది శబ్దానికి మూలంగా ఉండి, గాలికి సంబంధించిన సూక్ష్మ భావనను కలిగి ఉంటుంది.
దేశకాలవిభాగా తు తన్మాత్రవలితా క్రమాత్ । జీవో భూత్వా భవత్య్ ఆశు బుద్ధిః పశ్చాద్ అహం మనః
దేశం, కాలం ఇలా విడిపడుతూ, ఆ సూత్ష్మమైన తత్త్వాల ప్రభావంతో, మొదట జీవుడు పుడతాడు. వెంటనే బుద్ధి, ఆ తర్వాత అహంకారం, చివరికి మనస్సు ఏర్పడతాయి.
మనస్త్వం సముపాయాతా సంసారమ్ అవలమ్బతే । చణ్డాలో ఽస్మీతి మననాచ్ చణ్డాలత్వమ్ ఇవ ద్విజః
నీవు మనస్సుగా మారినప్పుడు, ఈ లోకబంధాన్ని పట్టుకుంటావు. ఒక బ్రాహ్మణుడు 'నేను చండాలుడిని' అని అనుకుంటే ఎలా చండాలుడిలా మారిపోతాడో, అలాగే ఇక్కడ కూడా జరుగుతుంది.
సఙ్కల్పితాప్రబోధేన జాడ్యాచ్ చిత్ స్వప్రబోధినీ । శబలం రూపమ్ ఆసాద్య సఙ్కల్పాన్ యాత్య్ అనారతమ్
కల్పితమైన అజ్ఞానంతో, సహజంగా ప్రకాశించే ఆ చైతన్యం, రంగురంగుల రూపాన్ని ధరించి, ఎప్పటికప్పుడు కొత్త కొత్త కల్పనల్లోకి ప్రవేశిస్తుంది.
అనన్తసఙ్కల్పమయీ జాడ్యసఙ్కల్పపీవరీ । చిజ్ జాడ్యాద్ దేహమ్ ఆయాతి పయః పాషాణతామ్ ఇవ
అనేక కల్పనలతో కూడిన, అజ్ఞాన కల్పనతో పొంగిపోయిన ఆ చైతన్యం, అజ్ఞానం వల్ల శరీరాన్ని ధరిస్తుంది. అది నీరు రాయి అయ్యేలా మారిపోవడంలాంటిది.
తతశ్ చిత్తమనోమోహమాయేతి విహితాభిధా । జాడ్యం నిపుణమ్ ఆశ్రిత్య సంసారే జాయతే మునే
అప్పుడు, ఓ మునీంద్రా, మనస్సు, చిత్తం మాయలో మునిగిపోయి, జడత్వాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని, ఈ సంసారంలో జన్మిస్తుంది.
మోహసాత్మ్యమ్ ఉపాయాతా తృష్ణానిగడపీడితా । కామకోపభయోపేతా భావాభావాతిపాతినీ
ఈ మాయా స్వభావాన్ని పొందిన మనస్సు, తృష్ణ అనే సంకెళ్లతో బంధించబడి, కోరిక, కోపం, భయం వంటి భావాలతో కూడి, ఉండటానికి, ఉండకపోవడానికి మధ్య పరుగెత్తుతుంది.
త్యక్తానన్తనిజాభోగా వ్యవచ్ఛేదవికారిణీ । దుఃఖదావానలాతప్తా శోకాశనికృశాశయా
అనేక సహజ సుఖాలను వదిలేసి, మార్పులకు లోనై, విఘ్నాల వల్ల బాధపడుతూ, దుఃఖం అనే అగ్నిలో కాలిపోతూ, శోకపు మబ్బుతో మనస్సు క్షీణించిపోతుంది.
ఇయమ్ అస్మీతి భావేన శూన్యేన వికలీకృతా । భేదమాత్రగృహీతాస్థా పరం దైన్యమ్ ఉపాగతా
‘నేనే’ అనే ఖాళీ భావంతో మనస్సు స్థిరంగా ఉండదు; కేవలం భేదాన్ని మాత్రమే పట్టుకుని, పరమ దైన్యానికి లోనవుతుంది.
మగ్నా మోహమహాపఙ్కే పఙ్కే జీర్ణేవ దన్తినీ । భావాభావలతాదోలాపరిలోలశరీరకా
మోహమనే పెద్ద బురదలో మునిగిపోయి, పాత ఏనుగు బురదలో చిక్కుకున్నట్లు, ఈ శరీరం 'ఉంటుంది - ఉండదు' అనే అనిశ్చిత భావాల వల్లి ఊగిసలాడుతూ తడబడుతోంది.
అసారావరసంసారవికారవ్యవహారిణీ । తాపోపతప్తహృదయా రాగరోగానుసారిణీ
విషయాసక్తి లేని, రుచి లేని ఈ సంసార మార్పుల్లో నిమగ్నమై, బాధలతో హృదయం కాలిపోయి, కామరోగానికి లోనై తిరుగుతోంది.
నిజయూథపరిభ్రష్టా మృగీవావశతాం గతా । ఆవిర్భావోదితాకారా తిరోభావే ఽస్తమ్ ఆగతా
తన గుంపు నుండి వేరుపడి, దిక్కుతోచని జింకలా అయోమయానికి లోనై, ఉనికి వచ్చినప్పుడు కనిపించి, లయమైనప్పుడు మరుగున పడిపోతుంది.
స్వసఙ్కల్పోపయాతాసు భీతా సమ్భ్రమదృష్టిషు । పలాయతే ఽప్య్ అసత్యాసు వేతాలీష్వ్ ఇవ బాలికా
తన స్వంత ఊహలతో వచ్చి, అయోమయ దృష్టుల్లో భయపడుతూ, అబద్ధమైన వాటి నుంచికూడా, చిన్న పిల్ల వేటాళాలనుండి పారిపోయినట్లు పారిపోతుంది.