అకృత్రిమమ్ అనాద్యన్తమ్ అద్వితీయమ్ అఖణ్డితమ్ । అబహిస్సాధనాసాధ్యం సుఖం తస్మాద్ అవాప్యతే
కావున, ఎవరికైనా సహజంగా, ఆది అంతం లేని, ద్వంద్వం లేని, విభజించలేని, బయట సాధనాలతో లభించని ఆనందం కలుగుతుంది.
ప్రబుద్ధస్ త్వం మునిశ్రేష్ఠ తేనేదం తవ వర్ణ్యతే । నాసి దేవార్చనే యోగ్యః పుష్పధూపమయే మహాన్
ఓ మునిశ్రేష్ఠా! నీవు బోధించబడినవాడవు కనుక ఇదంతా నీకోసమే చెప్పబడింది. పుష్పాలు, ధూపం వంటి వస్తువులతో దేవతలను పూజించడానికి నీవు యోగ్యుడు కవు.
అవ్యుత్పన్నధియో యే హి బాలాః పేలవచేతసః । కృత్రిమార్చామయం తేషాం దేవార్చనమ్ ఉదాహృతమ్
బుద్ధి పెరగని, బాల్యంగా, బలహీనమైన మనసున్నవారు మాత్రమే కృత్రిమ పూజా విధానాలతో దేవతలను పూజిస్తారని చెప్పబడింది.
గన్ధాక్షతైశ్ చ దీపైశ్ చ పుష్పాద్యైః పూజయన్తి హి । మిథ్యైవ కల్పితైర్ దేవమ్ ఆకారే కల్పితాత్మకమ్
వాసనలు, అక్షతలు, దీపాలు, పుష్పాలు మొదలైన వాటితో వారు దేవుని పూజిస్తారు. కానీ ఆ దేవుడు కూడా ఊహలోనే కల్పించబడినవాడు, ఆ పూజా వస్తువులు కూడా కల్పితమైనవే.
స్వసఙ్కల్పకృతైః కృత్వా క్రమైర్ అర్చనమ్ ఆదృతాః । బాలాస్ సన్తాపమ్ ఆయాన్తి పుష్పధూపలవార్చనైః
తమ ఊహతో తయారుచేసుకున్న వస్తువులతో, ఒక్కొక్క దశలో భక్తితో పూజలు చేసిన ఈ పిల్లలవంటి వారు, పుష్పాలు, ధూపం, దీపాలతో ఆచరణ చేస్తూ చివరికి బాధకు లోనవుతారు.
స్వసఙ్కల్పకృతైర్ అర్థైః కృత్వా దేవార్చనం ముధా । యతః కుతశ్చిన్ మిథ్యాత్మ ఫలమ్ అత్రార్పయన్తి తే
తమ ఊహతో తయారైన వస్తువులతో వ్యర్థంగా దేవుని పూజ చేసిన వారు, మాయలో పడి ఎక్కడినుంచో ఏదో ఫలితం పొందుతారు.
పుష్పధూపార్చనం బ్రహ్మన్ కల్పితం బాలబుద్ధిషు । యత్ స్యాద్ భవాదృశే ఽయోగ్యమ్ అర్చనం తద్ వదామ్య్ అహమ్
బ్రహ్మన్, పుష్పాలు, ధూపాలతో చేసే పూజ పిల్లల మతి కలవారికే ఊహించబడింది; నీలాంటి వారికి అర్హత లేని ఆ పూజను నేను వివరించబోతున్నాను.
అస్మదాదిస్ తు నో కశ్చిద్ దేవో మతిమతాం వర । దేవస్ త్రిభువనాధారః పరమాత్మైవ నేతరః
మా మధ్య, జ్ఞానులలో శ్రేష్ఠుడా, ఎవ్వరూ దేవుడు కారు; మూడు లోకాలకూ ఆధారమైన దేవుడు పరమాత్మ ఒక్కరే, వేరెవ్వరూ కాదు.
శివస్ సర్వపదాతీతస్ సర్వసఙ్కల్పనాతిగః । సర్వసఙ్కల్పవలితో న సర్వీ న చ సార్వికః
శివుడు అన్ని బాధలకు అతీతుడు, అన్ని సంకల్పాలను దాటి ఉన్నవాడు. అయినప్పటికీ, అన్ని సంకల్పాలతో కూడి ఉన్నవాడు, ఆయనను పూర్తిగా విశ్వమని కూడా, ప్రత్యేకమని కూడా చెప్పలేం.
దిక్కాలాద్యనవచ్ఛిన్నస్ సర్వారమ్భప్రకారకృత్ । చిన్మాత్రమూర్తిర్ అమలో దేవ ఇత్య్ ఉచ్యతే మునే
దిక్కులు, కాలం వంటి ఏ పరిమితులు లేని వాడు, అన్ని కార్యాల రూపాలను కలిగించేవాడు, స్వరూపంగా శుద్ధమైన చైతన్యమే అయిన వాడిని 'దేవుడు' అని పిలుస్తారు, ఓ మునీంద్రా.
సంవిత్ సర్వకలాతీతా సర్వభావాన్తరస్థితా । సర్వసత్తాప్రదా దేవీ సర్వసన్తాపహారిణీ
ఆ చైతన్యం అన్ని కాల విభాగాలకు అతీతంగా ఉంటుంది, అన్ని భావాల మధ్యలో నివసిస్తుంది, అన్ని జీవులకు సత్తా ఇస్తుంది, అన్ని బాధలను తొలగించే దేవత.
బ్రహ్మ బ్రహ్మన్ సదసతోర్ మధ్యం తద్ దేవ ఉచ్యతే । పరమాత్మాపరాభిఖ్యం తత్ సద్ ఓం ఇత్య్ ఉదాహృతమ్
బ్రహ్మా, ఓ బ్రాహ్మణా, సత్ మరియు అసత్ మధ్యలో ఉన్నది అదే దేవుడు. అది పరమాత్మా, అపరమన్న పేర్లతో ప్రసిద్ధి. దాన్ని 'సత్', 'ఓం' అని కూడా అంటారు.
మహాసత్తాస్వభావేన సర్వత్ర సమతాం గతమ్ । మహాచిద్ ఇతి చ ప్రోక్తం పరమార్థ ఇతి శ్రుతమ్
అది పరమసత్త్వ స్వభావంతో అన్ని చోట్ల సమత్వాన్ని పొందింది. అందుకే దానిని 'మహాచైతన్యం' అని, 'పరమార్థం' అని కూడా పిలుస్తారు.
స్థితం సర్వత్ర సర్వర్తు లతాస్వ్ అన్తర్ యథా రసః । సత్తాసామాన్యరూపేణ మహాచిత్త్వాత్మనాపి చ
అది అన్ని చోట్ల, అన్ని కాలాల్లో, వృక్షాల్లోని రసం లాగానే, సర్వసాధారణమైన సత్తా రూపంలో, మహాచిత్త స్వరూపంగా కూడా ఉంటుంది.
యచ్ చిత్తత్త్వమ్ అరున్ధత్యా యచ్ చిత్తత్త్వం తవానఘ । యచ్ చిత్తత్త్వం చ పార్వత్యా యచ్ చిత్తత్త్వం గణేషు చ
అరుంధతికి ఉన్న మనస్సు తత్వం, నీకు ఉన్న మనస్సు తత్వం, పార్వతికి ఉన్న మనస్సు తత్వం, గణులకు ఉన్న మనస్సు తత్వం—
చిత్తత్త్వం యన్ మమేదం చ చిత్తత్త్వం యజ్ జగత్త్రయే । తద్ దేవ ఇతి తత్త్వజ్ఞా విదుర్ ఉత్తమబుద్ధయః
నాలో ఉన్న మనస్సు తత్వం, ఈ మూడు లోకాలలో ఉన్న మనస్సు తత్వం—అన్ని కలిపి, నిజమైన జ్ఞానం కలిగిన వారు దానిని 'దేవుడు' అని, పరమసత్యం అని తెలుసుకుంటారు.
పాదపాణ్యాదిమాన్ అన్యో యో వా దేవః ప్రకల్ప్యతే । స చిన్మాత్రాద్ ఋతే బ్రహ్మన్ కింసారః కిల కథ్యతామ్
ఓ బ్రహ్మన్, చేతులు, కాళ్లు మొదలైనవి ఉన్న మరో దేవుడు ఎవరో ఊహించబడితే, ఆయనకు శుద్ధచైతన్యం తప్ప వాస్తవంగా ఏమైనా మిగిలిందా? చెప్పండి.
న స దూరే స్థితో బ్రహ్మన్ న దుష్ప్రాపస్ స కస్యచిత్ । స సంస్థితస్ సదా దేహే సర్వత్రైవ చ ఖే తథా
ఓ బ్రహ్మన్, ఆయన ఎప్పుడూ దూరంగా లేరు, ఎవరికైనా అందని వారికాదు. ఆయన శరీరంలో ఎప్పుడూ ఉంటారు, అలాగే అంతరిక్షంలో కూడా ఎక్కడైనా ఉన్నారు.
స కరోతి స చాశ్నాతి స బిభర్తి ప్రయాతి చ । స నిశ్శ్వసతి సంవేత్తా సో ఽఙ్గాన్య్ అఙ్గాని వేత్తి తే
ఆయనే చర్యలు చేస్తారు, ఆయనే తింటారు, ఆయనే పోషిస్తారు, ఆయనే కదులుతారు. ఆయనే ఊపిరి తీసుకుంటారు, ఆయనే తెలుసుకుంటారు, నీ అవయవాలు, వాటి పనులను కూడా ఆయనే తెలుసుకుంటారు.
సో ఽస్యాం విచిత్రచేష్టాయాం ప్రకాశాయాం చ తద్వశాత్ । తత్స్వరూపనిబద్ధాయాం పుర్యామ్ అఙ్గపురీశ్వరః
ఈ విచిత్రమైన చర్యలూ, ప్రకాశమూ అన్నీ ఆయన శక్తివల్ల జరుగుతున్నాయి. తన స్వభావానికి అనుసరించి, ఆయనే ఈ శరీరరూప నగరానికి అధిపతి.
శరీరపర్వతస్థాయాం చలాయాం తత్ప్రసాదతః । సో ఽస్యాం గహనకోశాయాం హృద్గుహాయాం గుహేశ్వరః
ఈ శరీరము అనే పర్వతంపై నివసిస్తూ, దాని చలనం ఆయన కృప వల్ల జరుగుతుంది. ఈ లోతైన పొరలో, మన హృదయపు గుహలో ఆయనే గుహపతి.
మనష్షష్ఠేన్ద్రియాచారసత్తాతీతామలాత్మనః । తస్య సంవ్యవహారార్థం సఞ్జ్ఞా చిద్ ఇతి కల్పితా
మనస్సు, ఆరు ఇంద్రియాలు, సత్త్వాన్ని దాటి, నిర్మలమైన స్వరూపమున్నవారికి, లోకంలో వ్యవహారాల కోసం 'చైతన్యం' అనే పేరు ఊహించబడింది.
స ఏష చిన్మయస్ సూక్ష్మస్ సర్వవ్యాపీ నిరఞ్జనః । ఇమం భాసురమ్ ఆభాసం కరోతి న కరోతి చ
అతడే ఈ చైతన్యము, ఎంతో సూక్ష్మంగా, అన్నింటినీ వ్యాపించి, మలినతలేని వాడు. ఈ ప్రకాశవంతమైన ప్రపంచాన్ని కనిపించజేస్తాడు, అయినా నిజంగా చేయడు కూడా.
సా చిద్ అత్యన్తవిమలా జగదర్థాం జగత్క్రియామ్ । ఇమాం రఞ్జయతి ప్రాజ్ఞ రసేనేవ మధుర్ లతామ్
ఆ చైతన్యం పరమ పవిత్రమైనది. ఓ జ్ఞానీ! ఈ జగత్తును, దాని కార్యాలను, మధురమైన వల్లి రసంతో రుచి కలిగినట్టు రంగులద్దుతుంది.
చారవో యే చమత్కారాశ్ చితశ్ చితి యథాస్థితమ్ । చమత్కుర్వన్తి కిల తే ఏతే కేచిన్ నభోఽభిధాః
చైతన్యం యథాస్థితంగా ఉన్నప్పుడు, ఆశ్చర్యకరమైన అనుభూతులు మన మనసును మురిపిస్తాయి. వాటిలో కొన్ని 'ఆకాశం' అని పిలవబడతాయి.
కేచిజ్ జీవాభిధానాశ్ చ కేచిచ్ చిత్తాభిధానకాః । కేచిత్ కాలాభిధానాశ్ చ కేచిద్ దేశాభిధానకాః
కొన్ని 'జీవులు' అని, మరికొన్ని 'మనస్సు' అని, ఇంకొన్ని 'కాలం' అని, మరికొన్ని 'ప్రదేశం' అని పిలవబడతాయి.
కేచిత్ క్రియాభిధానాశ్ చ కేచిద్ ద్రవ్యాభిధానకాః । కేచిద్ భావవికారాదిజాడ్యచిత్త్వాభిధానకాః
కొన్ని 'క్రియ' అని, మరికొన్ని 'ద్రవ్యము' అని, ఇంకొన్ని 'భావ పరిణామాల వల్ల కలిగే మనస్సు జడత్వం' అని పిలవబడతాయి.
ప్రాకాశ్యాద్యభిధాః కేచిత్ కేచిచ్ చైవ తమోఽభిధాః । అర్కేన్ద్వాద్యభిధాః కేచిత్ కేచిద్ యక్షాభిధానకాః
కొన్ని 'ప్రకాశం' అని, మరికొన్ని 'చీకటి' అని, ఇంకొన్ని 'సూర్యుడు, చంద్రుడు' అని, మరికొన్ని 'యక్షులు' అని పిలవబడతాయి.
నిరిచ్ఛస్వస్వభావేన వసన్తేన యథాఙ్కురః । జన్యతే తద్వద్ ఏవేయం జగల్లక్ష్మీశ్ చిదాత్మనా
వసంతకాలంలో మొక్కలు సహజంగా మొలకెత్తినట్లే, ఈ జగత్తు లోని సంపదలు కూడా చైతన్యంతోనే ఉద్భవిస్తాయి.
చిద్ ఇమాసు సమగ్రాసు సర్వదైవైకికైవ హి । త్రైలోక్యామ్బుధిసంస్థాసు శరీరజలజాలికా
మూడు లోకాలు అన్నీ సముద్రంలా విస్తరించి ఉన్నా, అందులోని అన్ని శరీరాల వలయాల్లో ఎప్పుడూ ఒకే చైతన్యమే నిండివుంది.