శాన్తసఞ్చారసఙ్క్రాన్తనిశ్చలాస్యేషు పక్షిషు । స్వపత్స్వ్ అన్తఃపురాణాం చ పఞ్జరేష్వ్ ఆలయేషు చ
పక్షులు కదలిక లేకుండా, వాటి ముక్కులు మూసుకుని, అంతఃపురాల్లో, పంజరాల్లో, గూళ్లలో నిద్రపోతున్నాయి.
విచారయత్సు తత్త్వార్థం బుద్ధ్యా ప్రాప్తవికాసయా । సుతత్త్వజ్ఞేషు సభ్యేషు సహజానన్దశాలిషు
తత్వాన్ని విచారించి, జ్ఞానం వికసించిన, నిజమైన సుఖంలో ఉండే జ్ఞానులు ఆ సభలో కూర్చున్నారు.
పరోపశమశాలిన్యా తయా సద్వాక్యమాలయా । వినయావనతిస్థేషు క్రీడామర్కటకేష్వ్ అపి
శాంతమైన వాతావరణం, మధురమైన మాటలు ఉన్నందువల్ల, ఆ ఆటపాటల కోతులు కూడా వినయంగా తలవంచి కూర్చున్నాయి.
రాఘవస్యాత్మవిశ్రాన్తిస్థిత్యర్థం వచనౌఘతః । విరరామ మునిర్ వారి ససేత్వ్ ఆత్మరయాద్ ఇవ
రాఘవుని మనస్సు స్వస్థంగా నిలవడానికి, ఆ ముని మాటల ప్రవాహం ఆనకట్ట వేసిన నది లాగా ఆగిపోయింది.
అథ యాతే ముహూర్తార్ధే రాఘవే ప్రతిబోధితే । పునర్ ఆహ తమ్ ఏవార్థం వసిష్ఠో వదతాం వరః
కొంతసేపటి తర్వాత రాఘవుడు జాగృతుడయ్యాడు. అప్పుడు వసిష్ఠుడు, మాటలలో శ్రేష్ఠుడు, మళ్లీ అదే విషయాన్ని చెప్పాడు.
రామ సమ్యక్ప్రబుద్ధో ఽసి స్వాత్మానమ్ అసి లబ్ధవాన్ । ఏతమ్ ఏవావలమ్బ్యాన్తస్ తిష్ఠ మేహ మదం కృథాః
రామా, నీవు పూర్తిగా జ్ఞానోదయమై, నీ స్వరూపాన్ని పొందావు. ఇదే భావనను హృదయంలో నిలిపి, ఇక్కడే ఉండి, మాయలో పడకూడదు.
ఇదం సంసారచక్రం హి నాభౌ సఙ్కల్పమాత్రకే । సంరోధితాయాం వహనాద్ రఘునన్దన రుధ్యతే
రఘువంశంలో ఆనందంగా ఉన్నవాడా, ఈ సంసార చక్రానికి నాభి ఊహ మాత్రమే. దాని నడకను ఆపితే, అది నిలిచిపోతుంది.
బోధితాయాం మనోనాభ్యామ్ ఇదం సంసారచక్రకమ్ । ప్రయత్నాద్ రోధితమ్ అపి ప్రవహత్య్ ఏవ వేగతః
మనస్సు జాగృతమై ఈ సంసార చక్రాన్ని ఆపినా, ప్రయత్నంతో అదుపు చేయకపోతే అది మళ్లీ వేగంగా ముందుకు పోతుంది.
పరం పౌరుషమ్ ఆశ్రిత్య బలం ప్రజ్ఞాం చ యుక్తితః । నాభిం సంసారచక్రస్య చిత్తమ్ ఏవ నిరోధయేత్
ఉత్తమమైన ప్రయత్నం, బలం, వివేకంతో కూడిన జ్ఞానం వీటిని ఆధారంగా చేసుకుని, ఈ సంసార చక్రానికి నాభిగా ఉన్న మనసును అదుపులో పెట్టాలి.
ప్రజ్ఞాసౌజన్యయుక్తేన శాస్త్రసంవలితేన చ । పౌరుషేణ న యత్ ప్రాప్తం న తత్ క్వచన లభ్యతే
జ్ఞానం, మంచితనం, శాస్త్ర జ్ఞానం కలిసిన ప్రయత్నంతో సాధించలేని దానిని ఎక్కడా పొందలేరు.
దైవైకపరతాం త్యక్త్వా బాలబోధోపకల్పితామ్ । నిజం ప్రయత్నమ్ ఆశ్రిత్య చిత్తమ్ ఆదౌ నిరోధయేత్
దుర్బలమైన పిల్లల మానసికతలా, దైవం మీద మాత్రమే ఆధారపడే అలవాటు వదిలిపెట్టి, మన స్వంత ప్రయత్నాన్ని నమ్ముకొని, మనసును మొదట నియంత్రించాలి.
ఆ విరిఞ్చాత్ ప్రవృత్తేన భ్రమేణాజ్ఞానరూపిణా । అసద్ ఏవ సదాభాసమ్ ఇదమ్ ఆలక్ష్యతే ఽనఘ
ఓ పాపరహితుడా, బ్రహ్మదేవుడు నుంచీ కొనసాగుతున్న అజ్ఞానమనే మాయ వల్ల, ఈ అసత్యమైనదీ నిజమైనదిలా కనిపిస్తోంది.
అజ్ఞానభ్రమవిస్తారమిథ్యైకాకృతయో ఽనఘ । ఇమే దేహా భ్రమన్తీహ సర్వ ఏవాసదుత్థితాః
ఓ పాపరహితుడా, ఈ శరీరాలన్నీ అజ్ఞానమూ మాయ వల్ల కలిగిన ఊహలే. ఇవన్నీ అసత్యం నుంచే పుట్టి, ఇక్కడ తిరుగుతూ ఉంటాయి.
సఙ్కల్పపురుషస్యేవ దేహస్యార్థే కదాచన । సుఖదుఃఖవికారిత్వం న కార్యం రామ ధీమతా
ఓ జ్ఞానవంతుడైన రామా, ఊహలో సృష్టించుకున్న మనిషిలా శరీరానికి సంబంధించిన సుఖదుఃఖాలపై మనసు పెట్టడం అవసరం లేదు.
దుఃఖమ్లానముఖక్లేదీ ప్రసన్నాత్ క్లేదవర్జితాత్ । అపి చిత్రనరాద్ దేహనరస్ తుచ్ఛతరస్ స్మృతః
బాధతో ముదుసలిపోయిన ముఖం తడిగా ఉంటుంది. ప్రశాంతంగా ఉన్న ముఖం మాత్రం అలాంటి తడిపాటు లేకుండా ఉంటుంది. అలాగే, అనేకరకాల మనుషుల్లో మాంసంతో కూడిన ఈ శరీరం అత్యంత తక్కువగా, విలువ లేనిదిగా భావించబడుతుంది.
ఆధివ్యాధిపరిమ్లానే స్వయం క్లేదిని నాశిని । న తథా స్థిరతా దేహే చిత్రపుంసి యథా కిల
బాధ, వ్యాధి, వృద్ధాప్యంతో శరీరం తడిపోతూ, నశించిపోతుంది. ఇది ఎంత జాగ్రత్తగా చూసుకున్నా, అద్భుతమైన వ్యక్తిలా స్థిరంగా ఉండదు.
వినాశితో హి చిత్రస్థో దేహో నశ్యతి నాన్యథా । అవశ్యనాశో నాశాత్మా స్వయం దేహో వినశ్యతి
భ్రమలో ఉన్న శరీరం తప్పనిసరిగా నశించిపోతుంది, వేరే విధంగా కాదు. నాశన స్వభావమున్న ఈ శరీరం తప్పక చివరకు అంతమవుతుంది.
పాలితస్ సుస్థిరాం శోభామ్ ఆదత్తే చిత్రమానవః । దేహస్ తు పాలితో ఽప్య్ ఉచ్చైర్ నశ్యత్య్ ఏవ న వర్ధతే
భ్రమలో ఉన్న మనిషి జాగ్రత్తగా చూసుకుంటే, అతనికి నిలకడైన అందం లభిస్తుంది. కానీ శరీరాన్ని ఎంత జాగ్రత్తగా చూసుకున్నా, అది చివరికి నశించిపోతుంది, పెరగదు.
తేన శ్రేష్ఠశ్ చిత్రదేహో నాయం సఙ్కల్పదేహకః । యే గుణాశ్ చిత్రదేహే హి న తే సఙ్కల్పదేహకే
కావున ఊహతో ఏర్పడిన శరీరమే మిగతా వాటికన్నా మెరుగైనది, కేవలం సంకల్పంతో ఏర్పడిన శరీరం కాదు. ఊహతో ఏర్పడిన శరీరంలో ఉన్న లక్షణాలు, కేవలం సంకల్పంతో ఏర్పడిన శరీరంలో ఉండవు.
చిత్రదేహాద్ అపి జడాద్ యో ఽయం తుచ్ఛతరః కిల । తస్మిన్ మాంసమయే దేహే కేవాస్థా భవతో ఽనఘ
ఊహతో ఏర్పడిన శరీరం కూడా జడమైనదే అయినా, ఈ మాంసంతో కూడిన శరీరం మరింత తక్కువగా ఉంది. అందుకే, పాపరహితుడా, ఈ మాంసపు శరీరంపై నీవు ఏమి నమ్మకం పెట్టుకోగలవు?
దీర్ఘసఙ్కల్పదేహో ఽయమ్ అస్మిన్ క్వాస్థా మహామతే । స్వల్పసఙ్కల్పజాద్ దేహాద్ అపి తుచ్ఛతరో హ్య్ అయమ్
బహుళంగా కలిగిన సంకల్పంతో ఏర్పడిన ఈ శరీరంలో, మహామతివంతుడా, ఏమాత్రం ఆధారం ఉండదు. చిన్న సంకల్పంతో ఏర్పడిన శరీరంతో పోల్చితే ఇది ఇంకా తక్కువగా ఉంది.
స్వల్పసఙ్కల్పజో దీర్ఘైస్ సుఖదుఃఖైర్ న గృహ్యతే । దీర్ఘసఙ్కల్పజశ్ చాయం దీర్ఘదుఃఖేన దుఃఖితః
చిన్న సంకల్పంతో ఏర్పడిన శరీరానికి దీర్ఘకాలమైన సుఖమూ, దుఃఖమూ ప్రభావం చూపవు. కాని దీర్ఘకాల సంకల్పంతో ఏర్పడిన ఈ శరీరం మాత్రం దీర్ఘకాల దుఃఖంతో బాధపడుతుంది.
దేహో హి సఙ్కల్పమయో నాయమ్ అస్తి న నాస్తి చ । కిం వ్యర్థమ్ ఏతదర్థం హి మూఢో ఽయం క్లేశభాగ్ జనః
ఈ శరీరం మన ఊహలతోనే ఏర్పడింది. ఇది నిజంగా ఉందని చెప్పలేం, లేదని కూడా చెప్పలేం. అయినా, ఈ మాయ శరీరం కోసం ఈ మూర్ఖుడు ఎందుకు వృథాగా బాధపడుతున్నాడు?
యథా చిత్రమయే పుంసి క్షతే క్షీణే న వః క్షతిః । యథా సఙ్కల్పపురుషే క్షతే క్షీణే న వః క్షతిః
ఒక చిత్రంలో ఉన్న మనిషికి గాయం అయినా, అది మనకు ఏ హానీ చేయదు. అలాగే, ఊహలో ఉన్న మనిషికి గాయం అయినా, మనకు ఏ బాధ ఉండదు.
యథా మనోరాజ్యమయే క్షతే క్షీణే న వః క్షతిః । యథా ద్వితీయే శశిని క్షతే క్షీణే న వః క్షతిః
మన ఊహలో నిర్మించిన రాజ్యంలో ఏదైనా నష్టం జరిగినా మనకు ఏమీ జరగదు. అలాగే, రెండవ చంద్రునిలో గాయం జరిగినా మనకు హాని ఉండదు.
యథా స్వప్నసమారమ్భే క్షతే క్షీణే న వః క్షతిః । యథా ఘనాతపజలే క్షతే క్షీణే న వః క్షతిః
కలలో మొదట్లో ఏదైనా నష్టం జరిగినా మనకు హాని ఉండదు. అలాగే, మబ్బు, ఎండ కలిసిన నీటిలో నష్టం జరిగినా మనకు ఏమీ జరగదు.
సఙ్కల్పమాత్రకలితే ప్రకృత్యైవ వినాశిని । తథా శరీరయన్త్రే ఽస్మిన్ క్షతే క్షీణే న వః క్షతిః
ఈ శరీర యంత్రం సహజంగా నశించేది, కేవలం సంకల్పంతో ఏర్పడింది. ఇది గాయపడినా, నశించినా, మీకు నిజంగా ఎలాంటి హాని జరగదు.
దీర్ఘస్వప్నమయే హ్య్ అస్మింశ్ చిరసఙ్కల్పకల్పితే । భూషితే దూషితే దేహే న హి కిఞ్చిచ్ చితః క్షతమ్
ఈ శరీరం దీర్ఘమైన కలలాంటిది, దీర్ఘకాలంగా కల్పనతో నిర్మించబడింది. ఇది అలంకరించబడినా, మలినమయ్యినా, చైతన్యానికి ఏమాత్రం హాని కలగదు.
న చిద్ అస్తమ్ ఉపాయాతి నాత్మా చలతి రాఘవ । న బ్రహ్మ వికృతిం యాతి కిం వో దేహక్షయే క్షతమ్
చైతన్యం ఎప్పుడూ అస్తమించదు, ఆత్మ కదలదు రాఘవా. బ్రహ్మ ఎప్పుడూ మారదు. కాబట్టి శరీరం నశించినా మీకు ఏమి హాని కలుగదు?
భ్రమచ్చక్రోపరిస్థో హి త్యక్తచక్రో ఽపి చక్రవత్ । యథా పశ్యతి దిక్చక్రం భ్రమద్ అత్యన్తమోహితః
ఒకడు తిరుగుతున్న చక్రంపై కూర్చున్నప్పుడు, ఆ చక్రాన్ని వదిలిన తర్వాత కూడా అతను తీవ్రమైన మోహంతో దిశలన్నీ తిరుగుతున్నట్లే చూస్తాడు.