న ధనం న జనో నాస్మి సత్యం రాఘవ వస్తుతః । మిథ్యైవ మిథ్యావలితమ్ ఇతీదం పరిలక్ష్యతే
రాఘవా! నిజంగా చూస్తే, ధనం లేదు, జనాలు లేరు, నేనూ లేను. ఇవన్నీ అబద్ధపు ప్రతిబింబాలే అని స్పష్టంగా తెలుస్తుంది.
ఆద్యన్తయోస్ సర్వమ్ అసన్ మధ్యే ఽప్య్ అస్థిరమ్ ఆధిమత్ । క్వ బధ్నాతు ధృతిం ధీరో హ్య్ అన్యకల్పితఖద్రుమే
ప్రతి వస్తువు మొదట, చివర అస్తిత్వం లేనిది; మధ్యలో కూడా స్థిరంగా ఉండదు, ఎంత బలంగా కనిపించినా. మరి, వేరొకరు ఊహించిన వృక్షంలో తెలివైనవాడు తన మనస్సును ఎలా నిబద్ధం చేయగలడు?
ఏకేన కల్పితా ఖే స్త్రీ భుఙ్క్తే తాం దూరగో ఽపరః । ఇతీయమ్ అఙ్గ సంసారరచనా నేతరః క్రమః
ఒకడు ఆకాశంలో ఒక స్త్రీని ఊహించి ఆమెను అనుభవిస్తాడు, ఇంకొకడు దూరంలో ఉండి అలా చేయడు. ఇలాంటిదే, ప్రియమైనవాడా, ఈ సంసార నిర్మాణం. వేరే విధంగా కాదు.
ఇహాజవఞ్జవీభావమ్ ఇమమ్ ఆకులమ్ ఆతతమ్ । గన్ధర్వపురనిర్మాణవినాశేన సమం విదుః
ఈ అలజడి, వ్యాపకమైన స్థితిని గంధర్వ నగర నిర్మాణం, నాశనం లాంటిదిగా వారు గ్రహిస్తారు.
స్వప్నసఙ్కల్పపురవద్ అసద్ ఏవేదమ్ ఉత్థితమ్ । కాలదైర్ఘ్యధియా జాతప్రత్యయం జాతమ్ అద్య వః
స్వప్నంలో ఊహించిన నగరంలా, ఈ ప్రపంచం కూడా అసత్యమే. దీర్ఘకాలంగా ఉండటం వల్ల మీలో నమ్మకం ఏర్పడింది.
నాసి నాయం పటో నార్థో విద్యతే భిత్తిభాగవాన్ । సఙ్కల్పకలనైవేయమ్ అభ్యాసాత్ పుష్టతాం గతా
నీవు లేవు, ఈ వస్త్రం లేదు, గోడలో కూడా అసలు అర్థం లేదు. మన ఊహలు, అలవాటుతో ఇవన్నీ నిజమైనట్లయ్యాయి.
సుషుప్తసంస్థితో నిత్యం వితతే శాశ్వతే పదే । న కశ్చిద్ ఏవ పరమే భవాన్ ఆత్మని సంస్థితః
నీవు శాశ్వతమైన, అపారమైన పరమాత్మ స్థితిలో, ఎప్పుడూ సుప్తి స్థితిలో ఉన్నప్పుడు, అక్కడ ఎవ్వరూ లేరు — నీవే పరమాత్మలో నిలిచివున్నావు.
సర్వం తత్రస్థ ఏవేదం సుషుప్తపదవిచ్యుతః । పరిపశ్యసి సంసారదీర్ఘస్వప్నమ్ ఉరుభ్రమమ్
ఈ జగత్తంతా అచ్చంగా ఆ స్థితిలోనే ఉంది; ఆ సుప్తి స్థితి నుండి తప్పిపోయినప్పుడు, ఈ సంసారమనే దీర్ఘమైన కలను నీవు చూస్తున్నావు.
అజ్ఞాననిద్రాసుఘనస్వస్వభావాన్ మనాక్ చ్యుతః । సంసారస్వప్నసమ్భ్రాన్తో భవాన్ అయమ్ ఇహ స్థితః
అజ్ఞాన నిద్రతో బరువుగా ఉన్న నీ సహజ స్వభావాన్ని కొంత త్యజించినవాడవై, ఈ సంసార కలలో మునిగి, ఇక్కడ అయోమయంలో నిలిచివున్నావు.
తద్ ఏతాం వితతాం నిద్రాం ఘనాజ్ఞానమయాత్మికామ్ । త్యజాలక్ష్మీమ్ ఇవ ప్రాప్తనిధానః పురుషోత్తమ
కాబట్టి, ఓ ఉత్తమ పురుషా! బలమైన అజ్ఞానంతో నిండిన ఈ వ్యాపకమైన నిద్రను, ధనాన్ని పొందినవాడు దారిద్ర్యాన్ని వదిలిపెట్టినట్టు, నీవు కూడా వదిలిపెట్టు.
ప్రబోధమ్ ఏహి పశ్యాచ్ఛమ్ ఆత్మానమ్ ఉదితం సదా । నిర్వికల్పచిదాభాసం ప్రాతః పద్మో రవిం యథా
ఎదురు చూసే తామర పువ్వు ఉదయ సూర్యుని ఎలా చూస్తుందో, అలాగే నీవు నీ అంతరాత్మను ప్రశాంతంగా, ఎల్లప్పుడూ ప్రకాశించే స్వరూపంగా చూడుము.
ప్రబుధ్యస్వ ప్రబుధ్యస్వ పునః పునర్ అయం మయా । ప్రబోధ్యసే మహాబాహో పశ్యాత్మార్కమ్ అనామయమ్
ఎదురు లేచి చూడు, లేచి చూడు—నేను మళ్లీ మళ్లీ నిన్ను మేల్కొలుపుతున్నాను. ఓ మహాబాహూ, లేచి నీ లోపలి నిష్కళంకమైన సూర్యుని దర్శించు.
మయైతేనాతిశీతేన వృష్టేన జ్ఞానవారిణా । సుశబ్దశాలినా రామ ఘనేనేవాసి బోధితః
ఓ రామా, మంచి శబ్దంతో నిండిన ఈ చల్లని జ్ఞాన వర్షంతో నేను నిన్ను మేల్కొలిపాను, మేఘం వర్షాన్ని కురిపించినట్లు.
బోధమ్ ఆసాదయ పరం ప్రబుద్ధో ఽస్య్ ఏవ రాఘవ । సత్యమ్ ఆలోకయాలీకం త్యక్త్వేమం జాగతం భ్రమమ్
పరమ మేల్కొలుపును పొందు; నీవు ఇప్పుడు మేల్కొన్నవాడివి, ఓ రాఘవా. నిజాన్ని చూడు, అబద్ధాన్ని వదిలిపెట్టు, ఈ లోక మాయను విడిచిపెట్టు.
న తే జన్మ న తే దుఃఖం న దోషస్ తే న తే భ్రమః । సర్వసఙ్కల్పముక్తస్ త్వం స్వాత్మనాత్మని సంస్థితః
నీకు పుట్టినదీ లేదు, బాధా లేదు, తప్పూ లేదు, మాయా లేదు. అన్ని ఊహల నుండి విముక్తుడవై, నీవు నీలోనే స్థిరంగా ఉన్నావు.
పరిగలితవికల్పదోషజాలస్ సమసితసారసుషుప్తసోమ్యవృత్తిః । అతివితతమ్ ఇదం చ సోమ్యరూపం సముపశమాత్మని తిష్ఠ హే మహాత్మన్
అన్ని అపోహల బంధాలు విడిచిపోయి, అసలైన సారంలో నిలిచి, నిద్రలో లాంటి ప్రశాంత స్థితిలో, ఈ అంతటా వ్యాపించిన మృదువైన స్వరూపంలో, శాంతమైన నీలో నిలిచి ఉండుము, ఓ మహాత్మా.
ఇత్య్ ఆకర్ణయతి స్వచ్ఛసమచేతసి రాఘవే । విశ్రాన్తే స్వాత్మని స్వైరం పరమానన్దమ్ ఆగతే
రాఘవుడు ఈ మాటలు వినిపించుకుంటూ, మనస్సు నిర్మలంగా, సమంగా ఉండగా, తనలో విశ్రాంతి పొందుతూ, పరమానందం అతనిలో ఉట్టిపడింది.
తత్రస్థేషు చ సర్వేషు తేషూపశమశాలిషు । అపరిక్షుబ్ధచిత్తేషు స్థితేష్వ్ అభ్యుదితాత్మసు
అక్కడ ఉన్న అందరూ, శాంతితో నిండిన మనస్సుతో, కలవరంలేని హృదయంతో, జాగృతమైన స్వరూపంలో నిలిచారు.
సంశాన్తసకలస్పన్దశబ్దసంవ్యవహారిణి । సభాభోగే స్థితే సోమ్యే రాత్రావ్ ఇవ మహీతలే
అన్ని కదలికలు, శబ్దాలు ఆగిపోయి, సభలోని అందరూ నిశ్శబ్దంగా, ప్రశాంతంగా కూర్చున్నప్పుడు, ఆ సమయం రాత్రి వేళ భూమి ఎంత నిశ్శబ్దంగా ఉంటుందో అలా అనిపించింది.
ప్రమూకముగ్ధఘణ్టాసు నిషణ్ణాసు నభస్తలే । శృణ్వన్తీష్వ్ ఇవ శుద్ధాసు పతాకాసు వచో మునేః
ఆకాశంలో గంటలు మౌనంగా, కదలకుండా వేలాడుతూ, పవిత్రమైన జెండాలు కూడా మునివరి మాటలు వినిపిస్తున్నట్లుగా అనిపించాయి.
శాన్తసఞ్చారసఙ్క్రాన్తనిశ్చలాస్యేషు పక్షిషు । స్వపత్స్వ్ అన్తఃపురాణాం చ పఞ్జరేష్వ్ ఆలయేషు చ
పక్షులు కదలిక లేకుండా, వాటి ముక్కులు మూసుకుని, అంతఃపురాల్లో, పంజరాల్లో, గూళ్లలో నిద్రపోతున్నాయి.
విచారయత్సు తత్త్వార్థం బుద్ధ్యా ప్రాప్తవికాసయా । సుతత్త్వజ్ఞేషు సభ్యేషు సహజానన్దశాలిషు
తత్వాన్ని విచారించి, జ్ఞానం వికసించిన, నిజమైన సుఖంలో ఉండే జ్ఞానులు ఆ సభలో కూర్చున్నారు.
పరోపశమశాలిన్యా తయా సద్వాక్యమాలయా । వినయావనతిస్థేషు క్రీడామర్కటకేష్వ్ అపి
శాంతమైన వాతావరణం, మధురమైన మాటలు ఉన్నందువల్ల, ఆ ఆటపాటల కోతులు కూడా వినయంగా తలవంచి కూర్చున్నాయి.
రాఘవస్యాత్మవిశ్రాన్తిస్థిత్యర్థం వచనౌఘతః । విరరామ మునిర్ వారి ససేత్వ్ ఆత్మరయాద్ ఇవ
రాఘవుని మనస్సు స్వస్థంగా నిలవడానికి, ఆ ముని మాటల ప్రవాహం ఆనకట్ట వేసిన నది లాగా ఆగిపోయింది.
అథ యాతే ముహూర్తార్ధే రాఘవే ప్రతిబోధితే । పునర్ ఆహ తమ్ ఏవార్థం వసిష్ఠో వదతాం వరః
కొంతసేపటి తర్వాత రాఘవుడు జాగృతుడయ్యాడు. అప్పుడు వసిష్ఠుడు, మాటలలో శ్రేష్ఠుడు, మళ్లీ అదే విషయాన్ని చెప్పాడు.
రామ సమ్యక్ప్రబుద్ధో ఽసి స్వాత్మానమ్ అసి లబ్ధవాన్ । ఏతమ్ ఏవావలమ్బ్యాన్తస్ తిష్ఠ మేహ మదం కృథాః
రామా, నీవు పూర్తిగా జ్ఞానోదయమై, నీ స్వరూపాన్ని పొందావు. ఇదే భావనను హృదయంలో నిలిపి, ఇక్కడే ఉండి, మాయలో పడకూడదు.
ఇదం సంసారచక్రం హి నాభౌ సఙ్కల్పమాత్రకే । సంరోధితాయాం వహనాద్ రఘునన్దన రుధ్యతే
రఘువంశంలో ఆనందంగా ఉన్నవాడా, ఈ సంసార చక్రానికి నాభి ఊహ మాత్రమే. దాని నడకను ఆపితే, అది నిలిచిపోతుంది.
బోధితాయాం మనోనాభ్యామ్ ఇదం సంసారచక్రకమ్ । ప్రయత్నాద్ రోధితమ్ అపి ప్రవహత్య్ ఏవ వేగతః
మనస్సు జాగృతమై ఈ సంసార చక్రాన్ని ఆపినా, ప్రయత్నంతో అదుపు చేయకపోతే అది మళ్లీ వేగంగా ముందుకు పోతుంది.
పరం పౌరుషమ్ ఆశ్రిత్య బలం ప్రజ్ఞాం చ యుక్తితః । నాభిం సంసారచక్రస్య చిత్తమ్ ఏవ నిరోధయేత్
ఉత్తమమైన ప్రయత్నం, బలం, వివేకంతో కూడిన జ్ఞానం వీటిని ఆధారంగా చేసుకుని, ఈ సంసార చక్రానికి నాభిగా ఉన్న మనసును అదుపులో పెట్టాలి.
ప్రజ్ఞాసౌజన్యయుక్తేన శాస్త్రసంవలితేన చ । పౌరుషేణ న యత్ ప్రాప్తం న తత్ క్వచన లభ్యతే
జ్ఞానం, మంచితనం, శాస్త్ర జ్ఞానం కలిసిన ప్రయత్నంతో సాధించలేని దానిని ఎక్కడా పొందలేరు.