వరతల్పగతో యేన స్వప్నే దేహేన దిక్తటమ్ । పరిభ్రమసి హే రామ స దేహస్ తే క్వ సంస్థితః
ఓ రామా! నీవు మంచంపై పడుకుని ఉన్నప్పుడు, కలలో మరో శరీరంతో దూరమైన ప్రాంతాల్లో సంచరిస్తావు. ఆ శరీరం ఎక్కడ ఉంది?
జాగరాయాం మనోరాజ్యే యేన స్వర్గపురాన్తరమ్ । పరిభ్రమసి మేరుం వా స దేహస్ తే క్వ సంస్థితః
నీవు మేల్కొని ఉన్నప్పుడు, మనస్సులో ఊహలతో స్వర్గపురాలు లేదా మెరుపర్వతం వరకు తిరుగుతావు. ఆ సమయంలో నీ శరీరం ఎక్కడ ఉంది?
స్వప్నేష్వ్ అపి చ యస్ స్వప్నస్ తత్ర యేన మహీతటాన్ । పరిభ్రమసి హే రామ స దేహస్ తే క్వ సంస్థితః
ఓ రామా, నీవు కలలో కూడా మరోసారి కలగంటూ, భూమిపై మరో శరీరంతో సంచరిస్తున్నావు. ఆ సమయంలో నీ అసలు శరీరం ఎక్కడ ఉంది?
గతైర్ దేహైర్ మనోరాజ్యే మహావిభవభూమిషు । పరిభ్రమసి యేనేహ స దేహస్ తే క్వ సంస్థితః
ఇంతకు ముందు ఉన్న శరీరాలతో, మనసులో ఊహించుకున్న గొప్ప ఐశ్వర్యాల దేశాల్లో నీవు తిరుగుతున్నావు. ఈ ప్రయాణం కోసం ఏ శరీరాన్ని ఉపయోగిస్తున్నావు? ఆ శరీరం ఎక్కడ ఉంది?
మనోరాజ్యే మనోరాజ్యే విచిత్రా యా జగత్క్రియాః । ప్రకరోషి మహాబాహో యైర్ దేహైస్ తే క్వ సంస్థితాః
ఓ మహాబాహూ, ఊహలో ఊహలో నీవు ఎన్నో విచిత్రమైన కార్యాలు అనేక శరీరాలతో చేస్తుంటావు. ఆ శరీరాలు ఎక్కడ ఉన్నాయి?
విలాసిన్యానురాగిణ్యా యేన సఙ్కల్పకాన్తయా । నిర్వృతిం యాసి దేహేన స దేహస్ తే క్వ సంస్థితః
సంకల్పంతో ఏర్పడిన ప్రియురాలితో, నీవు ఆనందాన్ని అనుభవిస్తున్నప్పుడు, ఆ శరీరం ఏది? అది ఎక్కడ ఉంది?
ఏతే రామ యథా దేహా మానసస్పన్దసన్మయాః । తథైవ తాదృగారమ్భో దేహో ఽయం మానసస్ స్మృతః
రామా, ఈ శరీరాలు మనస్సు తరంగాల వల్ల ఏర్పడినవే. అలాగే, ఈ శరీరమూ మనస్సు సంకల్పంతోనే ఏర్పడిందని చెప్పబడుతుంది.
ఇదం ధనమ్ అయం దేహో దేశో ఽయమ్ ఇతి యో భ్రమః । తత్ సర్వం చిత్తవీర్యస్య సఙ్కల్పస్య విజృమ్భితమ్
‘ఇది ధనం’, ‘ఇది శరీరం’, ‘ఇది స్థలం’ అనే భావాలన్నీ మనస్సు శక్తి వల్ల కలిగిన సంకల్పాలే.
దీర్ఘం స్వప్నమ్ ఇమం విద్ధి దీర్ఘం వా చిత్తవిభ్రమమ్ । దీర్ఘం వాపి మనోరాజ్యం సంసారం రఘునన్దన
రఘునందన, ఈ లోకజీవితాన్ని ఒక పొడవైన కలగా, లేదా మనస్సు పొడిగిన అయోమయంగా, లేక దీర్ఘమైన మనోరాజ్యంగా తెలుసుకో.
ప్రబోధమ్ ఏష్యసి యదా పరమ్ ఆత్మేచ్ఛయా స్వయా । ద్రక్ష్యసి త్వం తదా సమ్యగ్ ఇదమ్ ఊర్ధ్వాద్ అధో యథా
నీవు నీ పరమమైన సంకల్పంతో మేల్కొన్నప్పుడు, అప్పుడే పైకీ కిందకీ ఉన్న ఈ సమస్తాన్ని యథార్థంగా చూడగలవు.
స్వప్నసఙ్కల్పకలనే యథాన్యేవ జగత్స్థితిః । తథైవేయం హి సఙ్కల్పకలనా కాచిద్ ఏవ హ
కలలు, ఊహలు పోయినప్పుడు ప్రపంచం ఎలా వేరుగా కనిపిస్తుందో, ఇదికూడా మన ఊహల వల్లే ఏర్పడినదే.
యథా పూర్వం మయోత్పత్తిః ప్రోక్తా కమలజన్మనః । మనసస్ స్వయమ్ ఏవాన్తస్ సఙ్కల్పకలనోద్భవా
మునుపు నేను కమలంలో పుట్టిన బ్రహ్ముడి ఉద్భవాన్ని వివరించినట్టు, మనసులోని ఊహల వల్లే అన్నీ ఉద్భవిస్తాయి.
విచిత్రరచనోపేతమ్ అనన్తశతవిభ్రమమ్ । సఙ్కల్పకలనామాత్రం తథేదమ్ అవభాసతే
అద్భుతమైన సృష్టులతో, అనేక మాయలతో కూడిన ఈ ప్రపంచం కూడా ఊహల రూపమే అని తెలుస్తుంది.
యథా కలిత ఆభాసో మనసో ఽబ్జజతాగతౌ । దేహవచ్ చిన్తితో దేహస్ స్థితో ఽన్యస్ తద్వద్ ఏవ హి
కమలంలో పుట్టినవాడు ప్రయాణిస్తున్నప్పుడు, మనసులో ఊహించిన రూపం ఒక శరీరంలా కనిపిస్తుంది, కానీ వేరే శరీరం కూడా ఉంటుంది. ఇదే విధంగా ఇక్కడ కూడా జరుగుతుంది.
ప్రాక్ప్రవాహచిరాభ్యస్తో వాసనావిలయేన యః । తథైవ దృశ్యతే దేహస్ తదాకృత్యుదయేన సః
ఎప్పటినుంచో ఒక విధమైన ప్రవాహానికి అలవాటుపడిన శరీరం, లోపల వాసనలు పోయిన తర్వాత కూడా, అదే రూపంలో కనిపించడాన్ని మనం చూస్తాము.
పౌరుషేణ ప్రయత్నేన సఙ్కల్పో హ్య్ అయమ్ ఏవ చేత్ । అన్యథా భావ్యతే రామ భూయతే తద్ ఇహాన్యథా
రామా, మనిషి స్వప్రయత్నంతో, దృఢమైన సంకల్పంతోనే మనసులో ఆలోచన ఏర్పడుతుంది. లేకపోతే, మనసు వేరేలా ఆలోచిస్తే, ఫలితం కూడా ఇక్కడ వేరేలా వస్తుంది.
అయం సో ఽహం మమాయం చ సంసార ఇతి భావితే । సత్యో ఽయం భాసతే రామ భావనాదార్ఢ్యసమ్భవః
రామా, 'నేనే ఈవాడిని, ఇది నాది, ఇదే లోకం' అని మనసులో బలంగా భావిస్తే, ఆ భావన బలంతో అది నిజంగా ఉన్నట్టే కనిపిస్తుంది.
భావితం తీవ్రవేగేన యద్ ఏవాశు తద్ ఏవ చ । సర్వత్ర దృశ్యతే రామ కాన్తేవాత్యన్తవల్లభా
రామా, మనసు ఎంత బలంగా, వేగంగా ఏదైనా భావిస్తే, అది త్వరగా ప్రతిచోటా కనిపిస్తుంది. అది ఎంత ప్రియమైన భార్యను చూసినట్టు మనసుకు ఎంతో ప్రీతిగా అనిపిస్తుంది.
అహర్వ్యాపృతిర్ అభ్యస్తా యథా స్వప్నే ఽపి దృశ్యతే । తథా సమ్భావనాభ్యస్తస్ సంసారో ఽప్య్ అవలోక్యతే
మనిషి పగటిపూట చేసే పనులు రాత్రి కలలో కనిపించునట్లు, మనసులో మళ్లీ మళ్లీ ఊహించిన ఈ లోకమూ మనకు నిజంగా కనిపించుతుంది.
యథా స్వప్నావధౌ క్షిప్రమ్ అహర్వద్ అవభాసతే । తథేదం సర్వకాలస్థమ్ అపి సంలక్ష్యతే చిరమ్
ఎలా పగటి సంఘటనలు కలలో తక్షణమే కనిపిస్తాయో, అలాగే ఎప్పుడూ ఉన్న ఈ లోకం మనకు చాలా కాలంగా ఉన్నట్టుగా అనిపిస్తుంది.
వ్యోమన్య్ ఏవ యథా తాపసన్తప్తే దృశ్యతే సరిత్ । ధరాప్య్ అవిద్యమానైవ సఙ్కల్పాద్ దృశ్యతే తథా
ఎండ తాకిన ఆకాశంలో నది కనిపించునట్లు, నిజంగా లేని ఈ భూమీ మన ఊహ వల్లే మనకు కనిపిస్తుంది.
దృశ్యతే దృష్టివైరూప్యాద్ యథా వ్యోమని పిఞ్ఛికా । తథైవేయం జగల్లక్ష్మీర్ దుర్జ్ఞానాద్ ఏవ భాసతే
దృష్టిలో లోపం వల్ల ఆకాశంలో గీతలా కనిపించునట్లు, మన అజ్ఞానంతోనే ఈ జగత్తు వైభవం ప్రకాశిస్తుంది.
భీరుర్ అప్య్ ఏతి న యథా స్వసఙ్కల్పేషు సమ్భ్రమమ్ । స్వసఙ్కల్పే ఽపి సంసారే న తథైతి భయం సుధీః
ఎలా అంటే, ఒక భయపడే మనిషి తన ఆలోచనల వల్ల గందరగోళానికి లోనవడంలేదు కదా, అలాగే ఈ లోకమంతా తన ఊహలోనే ఉన్నదని తెలిసిన జ్ఞాని, ఎలాంటి భయానికీ లోనవడడు.
స్వ ఏవ హి స్వభావో ఽయమ్ ఇత్థం సమ్ప్రతి భాసతే । సంసారసరణిస్థిత్యా కస్మాత్ కో ఽత్ర విభాతి కిమ్
ఇది మన సహజ స్వభావమే ఇలా కనిపిస్తోంది. ఈ సంసార మార్గం కొనసాగుతున్నంతవరకు, ఇక్కడ నిజంగా ఏమి, ఎవరు, ఎలా కనిపిస్తారు అన్నది ప్రశ్నించదగినదే.
స ఏవ కిఞ్చిత్ సంశోధ్యశ్ శుద్ధ్యా విమలతాం గతే । తస్మిన్ న దృశ్యతే రామ మోహో ఽయం జాగతశ్ చలః
ఓ రామా, ఆ సహజ స్వభావం కొంతమేరకు శుద్ధి చెంది, నిర్మలత్వాన్ని పొందినప్పుడు, ఈ ప్రపంచ భ్రమ అనే చంచలమైన మాయ అక్కడ కనిపించదు.
సమ్యగాలోకమాత్రేణ స్వభావశ్ శుద్ధిమ్ ఋచ్ఛతి । న గృహ్ణాతి మలం భూయస్ తామ్రతామ్ ఇవ కాఞ్చనమ్
సరైన దృష్టితో చూసినప్పుడు, మన స్వభావం శుద్ధిని పొందుతుంది. అది మళ్లీ మలినతను స్వీకరించదు, బంగారం మళ్లీ రాగిలా మలినంగా మారనట్టు.
ఆభాసమాత్రమ్ ఏవైతన్ న సన్ నాసజ్ జగత్త్రయమ్ । ఇత్య్ అన్యకలనాత్యాగం సమ్యగాలోకనం విదుః
ఈ మూడు లోకాలు కేవలం ఒక భ్రమ మాత్రమే, ఇవి నిజమైనవి కూడా కావు, అసత్యమైనవి కూడా కావు. ఇతర కల్పనలన్నిటిని వదిలిపెట్టి, ఇదే నిజమైన దర్శనం అని జ్ఞానులు చెబుతారు.
మరణం జీవితం స్వర్గో జ్ఞానమ్ అజ్ఞానమ్ ఏవ చ । చిదాభాసాద్ ఋతే నాస్తీత్య్ ఏకతా సమ్యగీక్షణమ్
మరణం, జీవితం, స్వర్గం, జ్ఞానం, అజ్ఞానం — ఇవన్నీ కూడా చైతన్య ప్రతిబింబం తప్ప మరొకటి లేవు. ఈ ఏకత్వాన్ని గ్రహించడం నిజమైన దర్శనం.
త్వమహన్తాదిసంసారమ్ ఇదమ్ ఏతా దిశో దశ । సర్వం స్వాభాసమ్ ఏవేతి సమ్యగాలోకనం విదుః
నేను, నువ్వు అనే భావాలతో కూడిన ఈ సంసారం, అన్ని పది దిక్కులలో ఉన్నది కూడా, మన స్వంత ప్రతిబింబమే అని జ్ఞానులు తెలుసుకుంటారు. ఇదే నిజమైన దర్శనం.
సదసన్మయసంసారే యథాభూతార్థదర్శనాత్ । నాస్తమ్ ఏతి న చోదేతి సమ్యగాలోకనాన్ మనః
నిజమైనదీ, అబద్ధమైనదీ కలిసిన ఈ సంసారంలో, వాస్తవాన్ని యథార్థంగా చూచినప్పుడు, మనసు మాయమవదు, మళ్లీ ఉద్భవించదు కూడా. ఇదే నిజమైన దర్శనానికి ఫలితం.