వికసితేన సితేన మనోముషా వరవిచారణశీతలరోచిషా । గుణవతా హృదయేన విరాజసే త్వమ్ అమలేన నభశ్ శశినా యథా
నీ మనస్సు విశాలంగా, స్వచ్ఛంగా, మంచి ఆలోచనలతో చల్లగా మెరుస్తోంది. నీ హృదయం గుణవంతంగా, మచ్చలేని చంద్రుని వెలుతురులో ఆకాశం ఎలా ప్రకాశిస్తుందో, నువ్వూ అలాగే వెలుగుతుంటావు.
పరిపూర్ణమనా మాన్యః ప్రష్టుం జానాసి రాఘవ । వేత్సి చోక్తం చ తేనాహం ప్రవృత్తో వక్తుమ్ ఆదరాత్
రాఘవా! నీ మనస్సు సంపూర్ణంగా ఉంది, నీవు గౌరవానికి అర్హుడవు, అడగడం ఎలా తెలుసు. చెప్పినదాన్ని కూడా నీవు బాగా గ్రహిస్తావు. అందుకే నేను మరింత ఉత్సాహంగా వివరించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాను.
రజస్తమోభ్యాం రహితాం శుద్ధసత్త్వానుపాతినీమ్ । మతిమ్ ఆత్మని సంస్థాప్య జ్ఞానం శ్రోతుం స్థిరో భవ
రజస్సు, తమస్సు లేని, శుద్ధమైన సత్త్వగుణం వైపు మొగ్గుచూపే మనస్సును నీలో స్థిరపరచుకొని, ఈ జ్ఞానాన్ని వినడానికి స్థిరంగా ఉండు.
విద్యతే త్వయి సర్వైవ పృచ్ఛకస్య గుణావలీ । వక్తుర్ గుణాలీ చ మయి రత్నశ్రీర్ జలధౌ యథా
ప్రశ్నించే వారికి ఉండాల్సిన అన్ని మంచి లక్షణాలు నీవులో ఉన్నాయి; చెప్పేవారికి ఉండే మంచి లక్షణాలు నాలో ఉన్నాయి. ఇవి సముద్రంలో రత్నాల కాంతిలా వెలుగుతుంటాయి.
ఆత్తవాన్ అసి వైరాగ్యం వివేకాసఙ్గజం మునే । చన్ద్రకాన్త ఇవార్ద్రత్వం లగ్నచన్ద్రకరోత్కరః
ఓ మునీశ్వరా! నీవు వివేకం, అసక్తి వల్ల కలిగే విరక్తిని పొందావు. అది చంద్రకాంత రత్నం చంద్రుని కిరణాల వల్ల చల్లదనం పొందినట్లే.
చిరమ్ ఆ శైశవాద్ ఏవ తవాభ్యాసో ఽస్తి సద్గుణైః । శుద్ధైశ్ శుద్ధస్య దీర్ఘైశ్ చ పద్మస్యేవాతిసన్తతైః
నీవు చిన్నప్పటి నుంచే మంచి లక్షణాలను, శుద్ధమైనవి, దీర్ఘకాలం నిలిచేలా పద్మపు కాడలు ఎప్పటికీ శుద్ధంగా ఉండే విధంగా, సాధన చేసుకుంటూ వచ్చావు.
అతశ్ శృణు కథాం వక్ష్యే త్వమ్ ఏవాస్యా హి భాజనమ్ । న హి చన్ద్రం వినా శుద్ధా సవికాసా కుముద్వతీ
కాబట్టి, నేను చెప్పబోయే ఈ కథను నీవు శ్రద్ధగా విను. దీనిని తెలుసుకోగలిగే యోగ్యత నీవే. చంద్రుడు లేకుండా కమలపు పువ్వు పూర్తిగా వికసించదు కదా, అలాగే నీవు లేకుండా ఈ కథ కూడా పూర్తవదు.
యే కేచన సమారమ్భా యాశ్ చ కాశ్చన దృష్టయః । తే చ తాశ్ చ పదే దృష్టే నిశ్శేషం యాన్తి వై శమమ్
ఏ పనులు చేసినా, ఎలాంటి భావనలు వచ్చినా, పరమ స్థితిని తెలుసుకున్నప్పుడు అవన్నీ పూర్తిగా శాంతించిపోతాయి.
యది విజ్ఞానవిశ్రాన్తిర్ న భవేద్ భవ్యచేతసః । తద్ అస్యాం సంసృతౌ సాధుశ్ చిన్తాం సోఢుం సహేత కః
యథార్థ జ్ఞానంలో మనసు విశ్రాంతి పొందకపోతే, ఈ లోకంలో ఎవరైనా ఆ అంతులేని ఆందోళనలను భరించగలరా?
పరప్రాప్త్యా విలీయన్తే సర్వా మననవృత్తయః । కల్పాన్తార్కగణాసఙ్గాత్ కులశైలశిలా ఇవ
పరమాన్ని పొందినప్పుడు, మనసులోని అన్ని ఆలోచనలు పూర్తిగా కలిసిపోతాయి; అది యుగాంతంలో సూర్యరశ్ముల తాకిడికి కొండపైని పెద్ద రాళ్లు కరిగిపోవడంలా ఉంటుంది.
దుస్సహా రామ సంసారవిషావేశవిషూచికా । యోగగారుడమన్త్రేణ పావనేన ప్రశామ్యతి
రామా, ఈ సంసారమనే దుర్విషం కలిగిన విషూచికను, యోగమనే పవిత్రమైన మంత్రంతో, గరుడుని ప్రతివిషమందు లాగానే, సులభంగా శాంతిపరచవచ్చు.
వికౌతుకా విగతవికల్పవిప్లవా యథా స్థితా హరిహరపద్మజాదయః । నరోత్తమాస్ సమధిగతాత్మదీపకాస్ తథా స్థితా జగతి విబుద్ధబుద్ధయః
హరి, హర, బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలు యథావిధిగా ఆశ్చర్యం లేక, కలకలం లేక స్థిరంగా ఉన్నట్లే, ఆత్మజ్యోతి తెలుసుకున్న ఉత్తమ మనుషులు కూడా ఈ లోకంలో జాగృతమైన బుద్ధితో ప్రశాంతంగా ఉంటారు.
పరిక్షీణే మోహే గలతి చ ఘనే ఽజ్ఞానజలదే పరిజ్ఞాతే తత్త్వే సమధిగత ఆత్మన్య్ అభిమతే । విచార్యార్యైస్ సార్ధం గలితవపుషోర్ వా సదసతోర్ ధియా దృష్టే తత్త్వే రమణమ్ అటనం జాగతమ్ ఇదమ్
మాయ తొలగి, అజ్ఞానమనే మబ్బు కరిగిపోతే, సత్యాన్ని తెలుసుకుని, ఆత్మను అనుభవిస్తే—బుద్ధిమంతులతో విచారించి, లేదా శరీరం లేని వారి ద్వారా సత్యాన్ని గ్రహించినా—ఈ లోక సంచారం ఆనందంగా, ఆటలా మారిపోతుంది.
ప్రసన్నే చిత్తత్త్వే హృది సవిభవే వల్గతి పరే సమాభోగీభూతాస్వ్ అఖిలకలనాదృష్టిషు పురః । శమం యాన్తీష్వ్ అన్తఃకరణఘటనాస్వ్ ఆహితరసం ధియా దృష్టే తత్త్వే రమణమ్ అటనం జాగతమ్ ఇదమ్
మనస్సు స్వరూపం హృదయంలో నిర్మలంగా ప్రకాశిస్తే, అన్ని అనుభూతులు ఒక్కటిగా అనిపించి, అంతఃకరణం ప్రశాంతంగా నిలిచిపోతే, జ్ఞానంతో సత్యాన్ని చూసినప్పుడు, ఈ లోక సంచారం ఆనందంగా, ఆటలా అనిపిస్తుంది.
రథస్ స్ఫారో దేహస్ తురగరచనా చేన్ద్రియగతిః పరిస్పన్దో వాతాద్ అహమ్ అకలితానన్తవిషమః । పరో వార్వాగ్ దేహీ జగతి విహరామీత్య్ అనఘయా ధియా దృష్టే తత్త్వే రమణమ్ అటనం జాగతమ్ ఇదమ్
ఈ శరీరమే రథంలా ఉంది, దాని స్థిరతే దాని బలం. ఇంద్రియాల చలనం గుర్రాల పరుగులా ఉంటుంది. మనస్సులోని అలజడి గాలివల్ల కలుగుతుంది. కానీ నేను మాత్రం కొలవలేని, అనంతమైన, ఏ భేదమూ లేని వాడిని. శరీరధారి అయినా, పరమాత్మ అయినా, నిజాన్ని స్వచ్ఛమైన బుద్ధితో చూచినప్పుడు, ఈ లోకంలో తిరుగడమంతా ఒక ఆట మాత్రమే.
ఏతాం దృష్టిమ్ అవష్టభ్య పుష్టాత్మానస్ సుబుద్ధయః । విచరన్త్య్ అసమున్నద్ధా మహాన్తో ఽభ్యుదితా ఇవ
ఇలాంటి దృష్టిని ఆశ్రయించిన వారు, బలమైన మనస్సు కలవారు, స్పష్టమైన బుద్ధి కలవారు, ఏ సమస్యలకూ లోనుకాకుండా, మహానుభావుల్లా, కొత్తగా పుట్టినవారిలా ఈ లోకంలో సంచరిస్తారు.
న శోచన్తి న యాచన్తే న వాఞ్ఛన్తి శుభాశుభమ్ । సర్వమ్ ఏవ చ కుర్వన్తి కుర్వన్తి న చ కిఞ్చన
వారు దుఃఖించరు, ఎవరి దగ్గరా అడగరు, మంచిదైనా చెడిదైనా కోరుకోరు. అన్నీ పనులు చేస్తారు, అయినా ఏదీ చేసేవారు కారు.
స్వస్థమ్ ఏవావతిష్ఠన్తి స్వస్థం కుర్వన్తి యాన్తి చ । హేయోపాదేయతాపక్షరహితాస్ స్వాత్మని స్థితాః
వారు తమ సహజ స్వభావంలోనే నిలిచి ఉంటారు, ఇతరులను కూడా అదే స్థితిలో నిలిపిస్తారు, స్వేచ్ఛగా తిరుగుతారు. తీసుకోవాలి, వదలాలి అనే భావాలు లేకుండా, తమలో తాము నిలిచి ఉంటారు.
ఆయాన్తి చ న చాయాన్తి వనం యాన్తి న యాన్తి చ । న కుర్వన్త్య్ అపి కుర్వన్తి న వదన్తి వదన్తి చ
వారు వస్తారు అనిపిస్తుంది కానీ వాస్తవానికి రారు; అడవికి వెళ్తారు అనిపిస్తుంది కానీ వెళ్ళరు; ఏ పనీ చేయకపోయినా, వారు చేస్తున్నట్టే ఉంటుంది; మాట్లాడకపోయినా, వారు మాట్లాడుతున్నట్టే ఉంటుంది.
యే కేచన సమారమ్భా యాశ్ చ కాశ్చన దృష్టయః । హేయాదేయదృశో యాస్ తాః క్షీయన్తే ఽధిగతే పదే
ఏ పనులు మొదలుపెట్టినా, ఎలాంటి భావనలు వచ్చినా, వాటిలో తీసుకోవాల్సింది, వదిలేయాల్సింది అన్న భావనలన్నీ పరమ స్థితిని పొందినప్పుడు పూర్తిగా లయమైపోతాయి.
పరిత్యక్తసమస్తేహం మనో మధురవృత్తిమత్ । సర్వతస్ సుఖమ్ అభ్యేతి చన్ద్రబిమ్బ ఇవ స్థితమ్
అన్ని కోరికలు వదిలేసినప్పుడు, మనసు మధురంగా నడుచుకుంటూ, ఎక్కడైనా ఆనందాన్ని పొందుతుంది; అది చంద్రబింబంలా స్థిరంగా ఉంటుంది.
అపి నిర్మననారమ్భమ్ అప్య్ అస్తాఖిలకౌతుకమ్ । ఆత్మన్య్ ఏవ న మాత్య్ అన్తర్ ఇన్దావ్ ఇవ రసాయనమ్
ఏదీ సృష్టించకపోయినా, ఏ కొత్త విషయాల్లో ఆసక్తి లేకపోయినా, మనలో మనం మత్తు చెందం; అది చంద్రునికి అమృతం మత్తు కలిగించనట్లే.
న కరోతీన్ద్రజాలాని నానుధావతి వాసనామ్ । బాలచాపలమ్ ఉత్సృజ్య పూర్ణమ్ ఏవ విరాజతే
ఇంద్రజాలాలు చేయడు, కోరికల వెంట పరుగెత్తడు; పిల్లల వేషాలు వదిలేసి, సంపూర్ణంగా ప్రకాశిస్తాడు.
స్వానుభూతేస్ సుశాస్త్రస్య గురోశ్ చైవైకవాక్యతా । యత్రాభ్యాసేన తేనాత్మా సన్తతేనావలోక్యతే
తన అనుభవం, మంచి గ్రంథం, గురువు మాటలు — ఇవన్నీ ఒకటే అని నిరంతరం సాధనతో తెలుసుకున్న చోటే, అక్కడ ఆత్మను ఎప్పుడూ చూడగలుగుతారు.
అవహేలితశాస్త్రార్థైర్ అవజ్ఞాతమహాజనైః । కష్టామ్ అప్య్ ఆపదం ప్రాప్తో న మూఢైస్ సమతామ్ ఇయాత్
శాస్త్రార్థాన్ని తక్కువ చేసి, జ్ఞానులచే నిరాకరించబడినవాడు, ఎంతటి కష్టంలో పడినా, మూర్ఖులతో సమానంగా ఉండకూడదు.
న వ్యాధిర్ న విషం నాపత్ తథా నామాస్తి భూతలే । ఖేదాయ స్వశరీరస్థం మౌర్ఖ్యమ్ ఏవ యథా నృణామ్
ఈ భూమిపై మనుషులకు తమ శరీరంలో ఉన్న మూర్ఖత్వం లాగ బాధను కలిగించే వ్యాధి, విషం, లేదా అపాయం ఏదీ లేదు.
కిఞ్చిత్సంస్కృతబుద్ధీనాం శ్రవ్యం శాస్త్రమ్ ఇదం యథా । మౌర్ఖ్యాపహం తథా శాస్త్రమ్ అన్యద్ అస్తి న కిఞ్చన
కొంతమంది శాంతమైన మనస్సు కలవారికి ఈ శాస్త్రం వినదగినది. మూర్ఖత్వాన్ని ఇంతగా తొలగించే మరే ఇతర శాస్త్రం లేదు.
ఇదం శ్రవ్యం సుఖకరం కథాదృష్టాన్తసున్దరమ్ । అవిరుద్ధమ్ అశేషేణ శాస్త్రవాక్యార్థబన్ధునా
ఈ ఉపదేశం వినడానికి మధురంగా ఉంటుంది, కథలు, ఉదాహరణలతో అలంకరించబడింది, అన్ని శాస్త్ర వాక్యాల అర్థాలకు పూర్తిగా అనుగుణంగా ఉంటుంది.
ఆపదో యా దురుత్తారా యాశ్ చ తుచ్ఛాః కుయోనయః । తాస్ తా మౌర్ఖ్యాత్ ప్రసూయన్తే ఖదిరాత్ కణ్టకా ఇవ
తీరలేని కష్టాలు, చిన్నచిన్న తప్పులు అన్నీ మూర్ఖత్వం వల్లే పుట్టుకొస్తాయి. ఇవి ఖదిర వృక్షంలో ముల్లు పుట్టినట్టే.
వరం శరావహస్తస్య చణ్డాలాగారవీథిషు । భిక్షార్థమ్ అటనం రామ న మౌర్ఖ్యహతజీవితమ్
రామా! మూర్ఖత్వం వల్ల జీవితం నాశనం కావడం కన్నా, చండాలుల వీధుల్లో బిక్షాటన చేస్తూ తిరగడం ఎంతో మేలైనది.