సర్వారమ్భాంస్ త్యజన్ స్వస్థః కుర్వంశ్ చాపి బుధో జనః । ప్రాణాపానగతీః ప్రాప్య సుస్వస్థస్ సుఖమ్ ఏధతే
ప్రతి కార్యాన్ని వదిలిపెట్టి, మనసు ప్రశాంతంగా ఉంచుకొని, జ్ఞానంతో వ్యవహరించే మనిషి, ప్రాణం-అపానాల ప్రవాహాన్ని పొందినప్పుడు, సంపూర్ణ ఆరోగ్యంతో, సుఖంగా జీవిస్తాడు.
ప్రాణస్యాభ్యుదయో బ్రహ్మన్ పద్మయన్త్రాద్ ధృది స్థితాత్ । ద్వాదశాఙ్గులపర్యన్తే ప్రాణో ఽస్తం యాత్య్ అయం బహిః
ఓ బ్రహ్మన్, హృదయంలో ఉన్న పద్మాకార యంత్రం నుండి ప్రాణవాయువు పైకి ఎగసి, పన్నెండు వేలాదుల దూరం వరకు బయటకు వెళ్తుంది.
అపానస్యోదయో బాహ్యాద్ ద్వాదశాన్తాన్ మహామునే । అస్తఙ్గతిర్ అథామ్భోజయన్త్రే హృదయసంస్థితే
ఓ మహామునీ, అపానవాయువు బయట నుండి పన్నెండు వేలాదుల దూరం వరకు వచ్చి, ఆ తరువాత హృదయంలోని పద్మయంత్రంలో కలిసిపోతుంది.
ప్రాణో యత్రాస్తమ్ ఆయాతి ద్వాదశాన్తే నభఃపదే । పదాత్ తస్మాద్ అపానో ఽయమ్ ఉదేతి సమనన్తరమ్
ప్రాణవాయువు పన్నెండు వేలాదుల దూరంలోని ఆకాశస్థానంలో అస్తమించేది ఎక్కడో, అదే చోట అపానవాయువు వెంటనే పైకి ఎగసి వస్తుంది.
బాహ్యాకాశోన్ముఖః ప్రాణో వహత్య్ అగ్నిశిఖా యథా । హృదాకాశోన్ముఖో ఽపానో నిమ్నే వహతి వారివత్
ప్రాణం బయటి ఆకాశం వైపు చూస్తూ, అగ్ని జ్వాలలా ముందుకు సాగుతుంది. అపానము హృదయ ఆకాశం వైపు తిరిగి, నీరు దిగువకు పోయినట్లు కిందికి ప్రవహిస్తుంది.
అపానశ్ చన్ద్రమా దేహమ్ ఆప్యాయయతి బాహ్యతః । ప్రాణస్ సూర్యో ఽగ్నిర్ అథ వా పచత్య్ అన్తర్ ఇదం వపుః
అపానము చంద్రుడిలా బయట నుంచి శరీరాన్ని పోషిస్తుంది. ప్రాణము సూర్యుడు లేదా అగ్నిలా ఉండి, లోపల ఈ శరీరాన్ని వండుతుంది.
ప్రాణో హి హృదయాకాశం తాపయిత్వా ప్రతిక్షణమ్ । ముఖాగ్రగగనం పశ్చాత్ తాపయత్య్ ఉత్తమో రవిః
ప్రాణము ప్రతి క్షణం హృదయ ఆకాశాన్ని వేడెక్కిస్తుంది. ఆ తరువాత, ముఖం చివర ఉన్న ఆకాశాన్ని పరమ సూర్యుడు వేడెక్కిస్తాడు.
అపానేన్దుర్ ముఖాగ్రే ఖం ప్యాయయిత్వా హృదమ్బరమ్ । పశ్చాద్ ఆప్యాయయత్య్ ఏష నిమేషసమనన్తరమ్
అపానము చంద్రుడిలా ఉండి, ముందుగా ముఖం చివర ఉన్న ఆకాశాన్ని నింపి, వెంటనే హృదయ ఆకాశాన్ని కూడా నిమిషంలో నింపేస్తుంది.
అపానశశినో ఽన్తస్స్థాః కలాః ప్రాణవివస్వతా । యత్ర గ్రస్తాస్ తద్ ఆసాద్య పదం భూయో న శోచ్యతే
అపానమండలంలో ఉన్న చంద్రుని కిరణాలు ప్రాణసూర్యుని చేతిలో లయమైపోయినప్పుడు, ఆ స్థితిని చేరినవాడికి ఇక బాధలు ఉండవు.
ప్రాణార్కస్య కలాన్తస్స్థా యత్రాపానహిమాంశునా । గ్రస్తా తత్ పదమ్ ఆసాద్య న భూయో జన్మభాఙ్ మనః
ప్రాణసూర్యుని లోపల ఉన్న కిరణాలు అపానచంద్రుని చేతిలో లయమైపోతే, ఆ స్థితిని పొందినవాడి మనస్సు ఇక జననంలో పాల్గొనదు.
ప్రాణ ఏవార్కతాం యాతి సబాహ్యాభ్యన్తరే ఽమ్బరే । ఆప్యాయనకరీం పశ్చాచ్ ఛశితామ్ అధిగచ్ఛతి
ప్రాణం తానే బయట, లోపల ఆకాశంలో సూర్యుడిగా మారుతుంది; తరువాత అది శరీరానికి పోషణనిచ్చే చంద్రుని స్థితిని పొందుతుంది.
ప్రాణ ఏవేన్దుతాం త్యక్త్వా శరీరాప్యాయకారిణీమ్ । క్షణాద్ ఆయాతి సూర్యత్వం సంశోషణకరం పరమ్
ప్రాణం శరీరానికి పోషణనిచ్చే చంద్రుని స్థితిని వదిలిపెట్టి, వెంటనే ఎండబెట్టే మహత్తరమైన సూర్యుని స్థితిని చేరుతుంది.
అర్కతాం సమ్పరిత్యజ్య న యావచ్ చన్ద్రతాం గతః । ప్రాణస్ తావద్ విచార్యాన్తర్ దేశకాలౌ న శోచ్యతే
ప్రాణం సూర్యుని స్థితిని విడిచిపెట్టి, ఇంకా చంద్రుని స్థితిని పొందకముందు, ఆ మధ్యలో ప్రదేశం గానీ, కాలం గానీ మనసులో పెట్టుకోవాల్సిన అవసరం లేదు.
హృది చన్ద్రార్కయోర్ జ్ఞాత్వా నిత్యమ్ అస్తమయోదయమ్ । ఆత్మనో నిజమ్ ఆధారం న భూయో జాయతే మనః
మన హృదయంలో సూర్యుడు, చంద్రుడు ఎప్పుడూ ఉదయించడాన్ని, అస్తమించడాన్ని తెలుసుకొని, తన అసలైన ఆధారాన్ని గ్రహించినవాడికి మనసు మళ్లీ పుట్టదు.
సోదయాస్తమయం సేన్దుం సరశ్మిం ససమాగమమ్ । హృదయే భాస్కరం దేవం యః పశ్యతి స పశ్యతి
హృదయంలో చంద్రునితో, కిరణాలతో, ఉదయం అస్తమయంతో కూడిన దైవమైన సూర్యునిని ఎవడు చూస్తాడో, వాడే నిజంగా చూస్తాడు.
నాక్షీణం న పరిక్షీణం బహిస్స్థం సిద్ధయే తమః । హార్దం తు క్షపయేద్ ధ్వాన్తం యత్క్షయే సిద్ధిర్ ఉత్తమా
బయటి చీకటి తగ్గినా, తగ్గకపోయినా అది సిద్ధిని ఇస్తుందేమీ కాదు. కానీ హృదయంలోని చీకటి పోయినప్పుడు మాత్రమే ఉత్తమమైన సిద్ధి లభిస్తుంది.
బాహ్యే తమసి సఙ్క్షీణే లోకాలోకః ప్రజాయతే । హార్దే తు తమసి క్షీణే స్వాలోకో జాయతే పరః
బయటి చీకటి తగ్గినప్పుడు ఈ లోకం, పరలోకం కనిపిస్తాయి. కానీ మనసులోని చీకటి పోయినప్పుడు, మనకు మన అంతరాత్మ వెలుగు తేలికగా కనిపిస్తుంది.
హార్దాన్ధకారక్షయదం పరిజ్ఞాతం విముక్తిదమ్ । సోదయాస్తమయం యత్నాత్ ప్రాణార్కమ్ అవలోకయేత్
మనసులోని చీకటి పోవడం విముక్తిని ఇస్తుందని తెలిసినవాడు, శ్వాసరవి ఉదయాస్తమయాలను జాగ్రత్తగా గమనించాలి.
అపానేన్దుః ప్రయాత్య్ అస్తం యత్ర హృత్పద్మకోటరే । పదాత్ తస్మాద్ ఉదేత్య్ అన్తః ప్రాణార్కో బహిరున్ముఖః
హృదయ పద్మ మధ్యలో అపాన చంద్రుడు అస్తమించేది అక్కడే, ఆ స్థలంలోనుంచి ప్రాణ సూర్యుడు లోపల నుండి బయలుదేరి వెలుపలికి వెలుగుతాడు.
అపానే ఽస్తఙ్గతే ప్రాణస్ సముదేతి హృదమ్బుజాత్ । ఛాయాయాం గలితాఙ్గాయాం తత్రైవాశు యథాతపః
అపానుడు అస్తమించినప్పుడు, ప్రాణుడు హృదయ పద్మం నుండి ఉదయిస్తాడు. నీడ పోయిన చోట వెంటనే ఎలాగైతే సూర్యుడు కనిపిస్తాడో, అలాగే అక్కడ వెలుగు ప్రసరిస్తుంది.
ప్రాణే త్వ్ అస్తఙ్గతే బాహ్యాద్ అపానః ప్రోదయేత్ క్షణాత్ । ఆతపే పరితో నష్టే ఛాయేవాశు పదే నవా
బయట ప్రాణం అస్తమించగానే, అపాన వాయువు వెంటనే ఉద్భవిస్తుంది. అది చుట్టూ వెలుతురు అంతా పోయినప్పుడు కొత్త నీడ ఏర్పడినట్లు ఉంటుంది.
ప్రాణజన్మావనౌ నష్టమ్ అపానం విద్ధి సన్మతే । అపానజన్మభూమౌ చ ప్రాణం నష్టమ్ అవైహి హి
జ్ఞానవంతుడా, ప్రాణ వాయువు పుట్టినప్పుడు అపాన వాయువు భూమిలో కలిసిపోతుంది. అలాగే అపాన వాయువు పుట్టిన చోట ప్రాణ వాయువు అంతరించిపోతుంది.
అస్తఙ్గతవతి ప్రాణే త్వ్ అపానే ఽభ్యుదయోన్ముఖే । బహిఃకుమ్భకమ్ ఆలమ్బ్య చిరం భూయో న శోచ్యతే
ప్రాణ వాయువు అస్తమించిపోయి అపాన వాయువు పైకి రావడానికి సిద్ధంగా ఉన్నప్పుడు, బయట శ్వాస ఆపి ఎక్కువసేపు ఉంచితే ఇక బాధలు ఉండవు.
అపానే ఽస్తఙ్గతే ప్రాణే కిఞ్చిద్ అభ్యుదయోన్ముఖే । అన్తఃకుమ్భకమ్ ఆలమ్బ్య చిరం భూయో న శోచ్యతే
అపాన వాయువు అస్తమించిపోయి ప్రాణ వాయువు పైకి రావడానికి సిద్ధంగా ఉన్నప్పుడు, లోపల శ్వాస ఆపి ఎక్కువసేపు ఉంచితే ఇక బాధలు ఉండవు.
ప్రాణరేచకమూలస్థమ్ అపానాపూరకోటిగమ్ । స్వస్థం కుమ్భకమ్ అభ్యస్య న భూయః పరితప్యతే
ప్రాణం బయటకు విడిచే మూలంలో స్థిరంగా ఉండి, అపాన వాయువు లోపలికి పోయే చివరలోకి చేరే కుంభకాన్ని సాధన చేస్తే, మనస్సు మళ్లీ కలవరపడదు.
అపానరేచకాధారం ప్రాణపూరాన్తసంస్థితమ్ । స్వసంస్థం కుమ్భకం దృష్ట్వా న భూయః పరితప్యతే
అపాన వాయువు బయటకు పోయే స్థానం, ప్రాణ వాయువు లోపలికి పోయే చివర, ఈ రెండింటిలో మనలోనే కుంభకం స్థిరంగా ఉన్నదని తెలుసుకుంటే, మళ్లీ మనస్సు బాధపడదు.
ప్రాణాపానావ్ ఉభావ్ అన్తర్ యత్రైతౌ విలయం గతౌ । తద్ ఆలమ్బ్య పదం శాన్తమ్ ఆత్మనా నానుతప్యతే
ప్రాణం, అపానం రెండూ లోపల కలిసిపోయే చోట ఆ శాంతమైన స్థితిని ఆధారంగా తీసుకుంటే, ఆత్మ మళ్లీ బాధను అనుభవించదు.
ప్రాణభక్ష్యోన్ముఖాపానం దేశం కాలం చ నిష్కలమ్ । విచార్య బహిర్ అన్తర్ వా న భూయః పరిశోచ్యతే
ప్రాణాన్ని గ్రహించడానికి అపాన వాయువు సిద్ధంగా ఉన్న స్థలం, సమయం, అవి బయటా లోపలా అనే విషయాన్ని పరిశీలిస్తే, మళ్లీ మనస్సు విచారించదు.
అపానభక్షణపరం ప్రాణం హృది తథా బహిః । దేశం కాలం చ సమ్ప్రేక్ష్య న భూయో జాయతే మనః
ప్రాణం హృదయంలోనూ బయటనూ అపాన వాయువును ఆశ్రయించి ఉండే స్థలం, కాలాన్ని గమనిస్తే, మనస్సు మళ్లీ ఉద్భవించదు.
యత్ర ప్రాణో హ్య్ అపానేన ప్రాణేనాపాన ఏవ చ । నిగీర్ణో బహిర్ అన్తశ్ చ దేశౌ కాలౌ చ పశ్య తౌ
ప్రాణం అపానంలో కలిసిపోతూ, అపానం ప్రాణంలో కలిసిపోతూ, లోపల బయట జరిగే ఆ స్థలాలు, కాలాలను చూడు.