ద్వాదశాన్తాద్ యద్ ఉత్థాయ రూపపీవరతా పరా । అపానస్య బహిస్ తత్ తమ్ అపరం రేచకం విదుః
పన్నెండు వేల్ల దూరం దాటి బయటకు వచ్చిన, రూపంతో నిండిన అపాన వాయువు ఉన్న స్థితిని మరో రకమైన రేచకంగా అంటారు.
బాహ్యాన్ ఆభ్యన్తరాంశ్ చైతాన్ కుమ్భకాదీన్ అనారతమ్ । ప్రాణాపానస్వభావాన్ స్వాన్ బుద్ధ్వా భూయో న జాయతే
ఈ బయట, లోపల ఉండే కుంభకాది విధానాలు, ఇవన్నీ ప్రాణం, అపాన వాయువుల సహజ స్థితులు అని తెలుసుకున్నవాడు మరలా జన్మించడు.
అష్టావ్ ఏతే మహాబుద్ధే రాత్రిన్దివమ్ అనుస్మృతాః । స్వభావాద్ ఏవ వాయూనాం కథితా ముక్తిదా మయా
ఓ మహాబుద్ధి, ఈ ఎనిమిది విధానాలు రాత్రింబవళ్ళు జ్ఞాపకం చేసుకుంటూ ఉంటే, లేదా వాటి సహజ స్వభావం వల్ల కూడా, నేను చెప్పినట్టు ఇవి ప్రాణవాయువులకు విముక్తిని ప్రసాదిస్తాయి.
గచ్ఛతస్ తిష్ఠతో వాపి జాగ్రతస్ స్వపతో ఽపి వా । ఏతే న రోధమ్ ఆయాన్తి ప్రకృత్యా హి చలో ఽనిలః
మనిషి నడుస్తున్నా, నిల్చున్నా, మేల్కొన్నా, లేదా నిద్రపోతున్నా, ఈ సాధనలు ఎప్పుడూ ఆపబడవు; ఎందుకంటే గాలి సహజంగా ఎప్పుడూ కదులుతూనే ఉంటుంది.
యత్ కరోతి యద్ అశ్నాతి బుద్ధ్యైతాన్ సమనుస్మరన్ । కుమ్భకాదీన్ నరస్ సో ఽన్తస్ తత్ర కర్తా న కిఞ్చన
ఏ పని చేసినా, ఏదైనా తిన్నా, ఈ విధానాలను బుద్ధితో జ్ఞాపకం చేసుకుంటూ ఉంటే, కుంభకాది సాధనలు చేస్తున్నప్పటికీ, లోపల అతడు నిజంగా ఏదీ చేయడంలేదు.
సువ్యగ్రమ్ అస్మిన్ వ్యాపారే బాహ్యం పరిజహన్ మనః । దినైః కతిపయైర్ ఏవ పదమ్ ఆప్నోతి కేవలమ్
ఈ సాధనలో మనసు పూర్తిగా నిమగ్నమై, బాహ్య విషయాలను వదిలిపెడితే, కొన్ని రోజుల్లోనే అతడు పరమపదాన్ని పొందుతాడు.
ఏతద్ అభ్యస్యతః పుంసో బాహ్యే విషయవృత్తిషు । న బధ్నాతి రతిం చేతశ్ శ్వదృతౌ బ్రాహ్మణో యథా
ఈ సాధనను చేసే మనిషికి బాహ్య విషయాలలో మనస్సు ఆకర్షితమవదు. అది బ్రాహ్మణుడు కుక్క తినే పదార్థాల్లో ఆనందించనట్టే ఉంటుంది.
ఏతాం దృష్టిమ్ అవష్టభ్య యే స్థితాః కృతబుద్ధయః । ప్రాప్తం ప్రాప్తవ్యమ్ అఖిలం తైర్ అఖిన్నాస్ త ఏవ హి
ఈ దృష్టిని బలంగా పట్టుకుని, నిశ్చయంగా ఉన్నవారు, సాధించాల్సినదంతా సాధించారు. వాళ్లు ఎప్పుడూ బాధపడరు.
తిష్ఠతా గచ్ఛతా నిత్యం జాగ్రతా స్వపతా తథా । ఏషా చేత్ ప్రేక్ష్యతే దృష్టిస్ తన్ న బన్ధనమ్ ఆప్యతే
నిలబడినా, నడిచినా, ఎప్పుడూ జాగ్రత్తగా ఉన్నా, నిద్రలోనూ, ఈ దృష్టిని నిలబెట్టుకుంటే ఎలాంటి బంధనం కలగదు.
ప్రాణాపానానుసరణాత్ ప్రాప్తే బోధే నిరామయే । సంశాన్తమదమోహేన స్వస్థేనాన్తర్ ఇహోష్యతే
ప్రాణాపానాల ప్రవాహాన్ని గమనిస్తూ, నిర్మలమైన జ్ఞానం వచ్చినప్పుడు, మదమోహాలు శాంతించాక, మనిషి తన అంతరంలో స్వస్థంగా ఉంటాడు.
సర్వారమ్భాంస్ త్యజన్ స్వస్థః కుర్వంశ్ చాపి బుధో జనః । ప్రాణాపానగతీః ప్రాప్య సుస్వస్థస్ సుఖమ్ ఏధతే
ప్రతి కార్యాన్ని వదిలిపెట్టి, మనసు ప్రశాంతంగా ఉంచుకొని, జ్ఞానంతో వ్యవహరించే మనిషి, ప్రాణం-అపానాల ప్రవాహాన్ని పొందినప్పుడు, సంపూర్ణ ఆరోగ్యంతో, సుఖంగా జీవిస్తాడు.
ప్రాణస్యాభ్యుదయో బ్రహ్మన్ పద్మయన్త్రాద్ ధృది స్థితాత్ । ద్వాదశాఙ్గులపర్యన్తే ప్రాణో ఽస్తం యాత్య్ అయం బహిః
ఓ బ్రహ్మన్, హృదయంలో ఉన్న పద్మాకార యంత్రం నుండి ప్రాణవాయువు పైకి ఎగసి, పన్నెండు వేలాదుల దూరం వరకు బయటకు వెళ్తుంది.
అపానస్యోదయో బాహ్యాద్ ద్వాదశాన్తాన్ మహామునే । అస్తఙ్గతిర్ అథామ్భోజయన్త్రే హృదయసంస్థితే
ఓ మహామునీ, అపానవాయువు బయట నుండి పన్నెండు వేలాదుల దూరం వరకు వచ్చి, ఆ తరువాత హృదయంలోని పద్మయంత్రంలో కలిసిపోతుంది.
ప్రాణో యత్రాస్తమ్ ఆయాతి ద్వాదశాన్తే నభఃపదే । పదాత్ తస్మాద్ అపానో ఽయమ్ ఉదేతి సమనన్తరమ్
ప్రాణవాయువు పన్నెండు వేలాదుల దూరంలోని ఆకాశస్థానంలో అస్తమించేది ఎక్కడో, అదే చోట అపానవాయువు వెంటనే పైకి ఎగసి వస్తుంది.
బాహ్యాకాశోన్ముఖః ప్రాణో వహత్య్ అగ్నిశిఖా యథా । హృదాకాశోన్ముఖో ఽపానో నిమ్నే వహతి వారివత్
ప్రాణం బయటి ఆకాశం వైపు చూస్తూ, అగ్ని జ్వాలలా ముందుకు సాగుతుంది. అపానము హృదయ ఆకాశం వైపు తిరిగి, నీరు దిగువకు పోయినట్లు కిందికి ప్రవహిస్తుంది.
అపానశ్ చన్ద్రమా దేహమ్ ఆప్యాయయతి బాహ్యతః । ప్రాణస్ సూర్యో ఽగ్నిర్ అథ వా పచత్య్ అన్తర్ ఇదం వపుః
అపానము చంద్రుడిలా బయట నుంచి శరీరాన్ని పోషిస్తుంది. ప్రాణము సూర్యుడు లేదా అగ్నిలా ఉండి, లోపల ఈ శరీరాన్ని వండుతుంది.
ప్రాణో హి హృదయాకాశం తాపయిత్వా ప్రతిక్షణమ్ । ముఖాగ్రగగనం పశ్చాత్ తాపయత్య్ ఉత్తమో రవిః
ప్రాణము ప్రతి క్షణం హృదయ ఆకాశాన్ని వేడెక్కిస్తుంది. ఆ తరువాత, ముఖం చివర ఉన్న ఆకాశాన్ని పరమ సూర్యుడు వేడెక్కిస్తాడు.
అపానేన్దుర్ ముఖాగ్రే ఖం ప్యాయయిత్వా హృదమ్బరమ్ । పశ్చాద్ ఆప్యాయయత్య్ ఏష నిమేషసమనన్తరమ్
అపానము చంద్రుడిలా ఉండి, ముందుగా ముఖం చివర ఉన్న ఆకాశాన్ని నింపి, వెంటనే హృదయ ఆకాశాన్ని కూడా నిమిషంలో నింపేస్తుంది.
అపానశశినో ఽన్తస్స్థాః కలాః ప్రాణవివస్వతా । యత్ర గ్రస్తాస్ తద్ ఆసాద్య పదం భూయో న శోచ్యతే
అపానమండలంలో ఉన్న చంద్రుని కిరణాలు ప్రాణసూర్యుని చేతిలో లయమైపోయినప్పుడు, ఆ స్థితిని చేరినవాడికి ఇక బాధలు ఉండవు.
ప్రాణార్కస్య కలాన్తస్స్థా యత్రాపానహిమాంశునా । గ్రస్తా తత్ పదమ్ ఆసాద్య న భూయో జన్మభాఙ్ మనః
ప్రాణసూర్యుని లోపల ఉన్న కిరణాలు అపానచంద్రుని చేతిలో లయమైపోతే, ఆ స్థితిని పొందినవాడి మనస్సు ఇక జననంలో పాల్గొనదు.
ప్రాణ ఏవార్కతాం యాతి సబాహ్యాభ్యన్తరే ఽమ్బరే । ఆప్యాయనకరీం పశ్చాచ్ ఛశితామ్ అధిగచ్ఛతి
ప్రాణం తానే బయట, లోపల ఆకాశంలో సూర్యుడిగా మారుతుంది; తరువాత అది శరీరానికి పోషణనిచ్చే చంద్రుని స్థితిని పొందుతుంది.
ప్రాణ ఏవేన్దుతాం త్యక్త్వా శరీరాప్యాయకారిణీమ్ । క్షణాద్ ఆయాతి సూర్యత్వం సంశోషణకరం పరమ్
ప్రాణం శరీరానికి పోషణనిచ్చే చంద్రుని స్థితిని వదిలిపెట్టి, వెంటనే ఎండబెట్టే మహత్తరమైన సూర్యుని స్థితిని చేరుతుంది.
అర్కతాం సమ్పరిత్యజ్య న యావచ్ చన్ద్రతాం గతః । ప్రాణస్ తావద్ విచార్యాన్తర్ దేశకాలౌ న శోచ్యతే
ప్రాణం సూర్యుని స్థితిని విడిచిపెట్టి, ఇంకా చంద్రుని స్థితిని పొందకముందు, ఆ మధ్యలో ప్రదేశం గానీ, కాలం గానీ మనసులో పెట్టుకోవాల్సిన అవసరం లేదు.
హృది చన్ద్రార్కయోర్ జ్ఞాత్వా నిత్యమ్ అస్తమయోదయమ్ । ఆత్మనో నిజమ్ ఆధారం న భూయో జాయతే మనః
మన హృదయంలో సూర్యుడు, చంద్రుడు ఎప్పుడూ ఉదయించడాన్ని, అస్తమించడాన్ని తెలుసుకొని, తన అసలైన ఆధారాన్ని గ్రహించినవాడికి మనసు మళ్లీ పుట్టదు.
సోదయాస్తమయం సేన్దుం సరశ్మిం ససమాగమమ్ । హృదయే భాస్కరం దేవం యః పశ్యతి స పశ్యతి
హృదయంలో చంద్రునితో, కిరణాలతో, ఉదయం అస్తమయంతో కూడిన దైవమైన సూర్యునిని ఎవడు చూస్తాడో, వాడే నిజంగా చూస్తాడు.
నాక్షీణం న పరిక్షీణం బహిస్స్థం సిద్ధయే తమః । హార్దం తు క్షపయేద్ ధ్వాన్తం యత్క్షయే సిద్ధిర్ ఉత్తమా
బయటి చీకటి తగ్గినా, తగ్గకపోయినా అది సిద్ధిని ఇస్తుందేమీ కాదు. కానీ హృదయంలోని చీకటి పోయినప్పుడు మాత్రమే ఉత్తమమైన సిద్ధి లభిస్తుంది.
బాహ్యే తమసి సఙ్క్షీణే లోకాలోకః ప్రజాయతే । హార్దే తు తమసి క్షీణే స్వాలోకో జాయతే పరః
బయటి చీకటి తగ్గినప్పుడు ఈ లోకం, పరలోకం కనిపిస్తాయి. కానీ మనసులోని చీకటి పోయినప్పుడు, మనకు మన అంతరాత్మ వెలుగు తేలికగా కనిపిస్తుంది.
హార్దాన్ధకారక్షయదం పరిజ్ఞాతం విముక్తిదమ్ । సోదయాస్తమయం యత్నాత్ ప్రాణార్కమ్ అవలోకయేత్
మనసులోని చీకటి పోవడం విముక్తిని ఇస్తుందని తెలిసినవాడు, శ్వాసరవి ఉదయాస్తమయాలను జాగ్రత్తగా గమనించాలి.
అపానేన్దుః ప్రయాత్య్ అస్తం యత్ర హృత్పద్మకోటరే । పదాత్ తస్మాద్ ఉదేత్య్ అన్తః ప్రాణార్కో బహిరున్ముఖః
హృదయ పద్మ మధ్యలో అపాన చంద్రుడు అస్తమించేది అక్కడే, ఆ స్థలంలోనుంచి ప్రాణ సూర్యుడు లోపల నుండి బయలుదేరి వెలుపలికి వెలుగుతాడు.
అపానే ఽస్తఙ్గతే ప్రాణస్ సముదేతి హృదమ్బుజాత్ । ఛాయాయాం గలితాఙ్గాయాం తత్రైవాశు యథాతపః
అపానుడు అస్తమించినప్పుడు, ప్రాణుడు హృదయ పద్మం నుండి ఉదయిస్తాడు. నీడ పోయిన చోట వెంటనే ఎలాగైతే సూర్యుడు కనిపిస్తాడో, అలాగే అక్కడ వెలుగు ప్రసరిస్తుంది.