బాహ్యాత్ పరాపతత్య్ అన్తర్ అపానే యత్నవర్జితమ్ । యో ఽఙ్గప్రపూరణే స్పర్శో విదుస్ తమ్ అపి పూరకమ్
బయట నుండి లోపలికి శ్వాస యత్నం లేకుండా అపానంలోకి ప్రవేశించి, అవయవాలు నిండినట్టు అనిపించే స్పర్శ కలిగితే, దానినీ జ్ఞానులు పూరకంగా భావిస్తారు.
అపానే ఽస్తఙ్గతే ప్రాణో యావన్ నాభ్యుదితో హృది । తావత్ సా కుమ్భకావస్థా యోగిభిర్ యానుభూయతే
అపానంలో ప్రాణం లీనమై, ఇంకా హృదయంలోకి మళ్ళీ లేచిరాని స్థితి యోగులకు కుంభక స్థితిగా అనుభవమవుతుంది.
పూరకః కుమ్భకశ్ చైవ రేచకశ్ చ ద్విధా స్థితః । అపానస్యోదయస్థానే ద్వాదశాన్తాభిధే బహిః
పూరకం, కుంభకం, రేచకం అనే మూడు శ్వాస స్థితులు రెండు విధాలుగా ఉంటాయి — అపాన ప్రాణం ఉద్భవించే చోటా, బయట ద్వాదశాంతం అనే పరిమితి వద్దా.
స్వభావాత్ సర్వకాలస్థాస్ సోమ్యా యత్నవివర్జితాః । యే ప్రోక్తాస్ స్ఫారమతిభిస్ తాంస్ త్వం శృణు మహామతే
మహామతి! అన్ని కాలాల్లో సహజంగా ఉండే, యత్నం లేకుండా విస్తృతంగా ఉండే ఆ స్థితుల గురించి విశాలబుద్ధులు వివరించినట్టు నీవు విను.
ద్వాదశాఙ్గులపర్యన్తాద్ బాహ్యాద్ అభ్యుదితః ప్రభో । అపానస్ తస్య తత్రైవ స్వభావాత్ పూరకాదయః
ప్రభూ, బాహ్యంగా పన్నెండు వేళ్ల దూరం వరకు అపానవాయువు ఉద్భవిస్తుంది. అక్కడే, దాని స్వభావం వల్ల పూరకాది ప్రాణాయామాలు ఉంటాయి.
మృదన్తరస్థానిష్పన్నఘటవద్ యా స్థితిర్ బహిః । వ్యోమ్ని నిత్యమ్ అపానస్య తం విదుః కుమ్భకం బుధాః
మట్టి గిన్నె లోపల ఉన్న ఖాళీ స్థలం బయట కూడా ఉండేలా, అపానవాయువు ఎప్పుడూ ఆకాశంలో స్థిరంగా ఉంటుంది. దీనిని జ్ఞానులు కుంభకమని అంటారు.
బాహ్యోన్ముఖత్వం వాయోర్ యా నాసికాగ్రావధిర్ గతిః । తం బాహ్యపూరకం త్వ్ ఆద్యం విదుర్ యోగవిదో జనాః
వాయువు బయటికి పోయే దిశ, దాని ప్రయాణం ముక్కు చివర వరకు చేరితే, దానిని యోగంలో నిపుణులు మొదటి బాహ్యపూరకమని పిలుస్తారు.
నాసాగ్రాద్ అపి నిర్గత్య ద్వాదశాన్తావధిర్ గతిః । యా వాయోస్ తం విదుర్ ధీరా అపరం బాహ్యపూరకమ్
ముక్కు చివర నుంచి బయటికి వెళ్లిన వాయువు, పన్నెండు వేళ్ల దూరం వరకు సాగితే, దానిని ధీరులు మరో బాహ్యపూరకంగా గుర్తిస్తారు.
అత్రైవాస్తఙ్గతే ప్రాణే యావన్ నాపాన ఉద్గతః । తావత్ పూర్ణాం సమావస్థాం బహిస్స్థం కుమ్భకం విదుః
ఇక్కడ ప్రాణం ఆగిపోయి, అప్పటికీ అపాన వాయువు ఇంకా లేచిపోలేదంటే, ఆ పూర్తిగా నిలిచిన స్థితిని బయట ఉండే కుంభకంగా తెలిసినవారు అంటారు.
యత్ తదన్తర్ముఖత్వం స్యాద్ అపానస్యోదయం వినా । తం బాహ్యరేచకం విద్యాచ్ చిన్త్యమానం విముక్తిదమ్
అపాన వాయువు లేచిపోకుండానే మనస్సు లోపలికి మునిగిన స్థితి ఉంటే, దానిని బయటకు విడిచిపెట్టే రేచకంగా తెలుసుకోవాలి. దీన్ని ధ్యానిస్తే విముక్తి లభిస్తుంది.
ద్వాదశాన్తాద్ యద్ ఉత్థాయ రూపపీవరతా పరా । అపానస్య బహిస్ తత్ తమ్ అపరం రేచకం విదుః
పన్నెండు వేల్ల దూరం దాటి బయటకు వచ్చిన, రూపంతో నిండిన అపాన వాయువు ఉన్న స్థితిని మరో రకమైన రేచకంగా అంటారు.
బాహ్యాన్ ఆభ్యన్తరాంశ్ చైతాన్ కుమ్భకాదీన్ అనారతమ్ । ప్రాణాపానస్వభావాన్ స్వాన్ బుద్ధ్వా భూయో న జాయతే
ఈ బయట, లోపల ఉండే కుంభకాది విధానాలు, ఇవన్నీ ప్రాణం, అపాన వాయువుల సహజ స్థితులు అని తెలుసుకున్నవాడు మరలా జన్మించడు.
అష్టావ్ ఏతే మహాబుద్ధే రాత్రిన్దివమ్ అనుస్మృతాః । స్వభావాద్ ఏవ వాయూనాం కథితా ముక్తిదా మయా
ఓ మహాబుద్ధి, ఈ ఎనిమిది విధానాలు రాత్రింబవళ్ళు జ్ఞాపకం చేసుకుంటూ ఉంటే, లేదా వాటి సహజ స్వభావం వల్ల కూడా, నేను చెప్పినట్టు ఇవి ప్రాణవాయువులకు విముక్తిని ప్రసాదిస్తాయి.
గచ్ఛతస్ తిష్ఠతో వాపి జాగ్రతస్ స్వపతో ఽపి వా । ఏతే న రోధమ్ ఆయాన్తి ప్రకృత్యా హి చలో ఽనిలః
మనిషి నడుస్తున్నా, నిల్చున్నా, మేల్కొన్నా, లేదా నిద్రపోతున్నా, ఈ సాధనలు ఎప్పుడూ ఆపబడవు; ఎందుకంటే గాలి సహజంగా ఎప్పుడూ కదులుతూనే ఉంటుంది.
యత్ కరోతి యద్ అశ్నాతి బుద్ధ్యైతాన్ సమనుస్మరన్ । కుమ్భకాదీన్ నరస్ సో ఽన్తస్ తత్ర కర్తా న కిఞ్చన
ఏ పని చేసినా, ఏదైనా తిన్నా, ఈ విధానాలను బుద్ధితో జ్ఞాపకం చేసుకుంటూ ఉంటే, కుంభకాది సాధనలు చేస్తున్నప్పటికీ, లోపల అతడు నిజంగా ఏదీ చేయడంలేదు.
సువ్యగ్రమ్ అస్మిన్ వ్యాపారే బాహ్యం పరిజహన్ మనః । దినైః కతిపయైర్ ఏవ పదమ్ ఆప్నోతి కేవలమ్
ఈ సాధనలో మనసు పూర్తిగా నిమగ్నమై, బాహ్య విషయాలను వదిలిపెడితే, కొన్ని రోజుల్లోనే అతడు పరమపదాన్ని పొందుతాడు.
ఏతద్ అభ్యస్యతః పుంసో బాహ్యే విషయవృత్తిషు । న బధ్నాతి రతిం చేతశ్ శ్వదృతౌ బ్రాహ్మణో యథా
ఈ సాధనను చేసే మనిషికి బాహ్య విషయాలలో మనస్సు ఆకర్షితమవదు. అది బ్రాహ్మణుడు కుక్క తినే పదార్థాల్లో ఆనందించనట్టే ఉంటుంది.
ఏతాం దృష్టిమ్ అవష్టభ్య యే స్థితాః కృతబుద్ధయః । ప్రాప్తం ప్రాప్తవ్యమ్ అఖిలం తైర్ అఖిన్నాస్ త ఏవ హి
ఈ దృష్టిని బలంగా పట్టుకుని, నిశ్చయంగా ఉన్నవారు, సాధించాల్సినదంతా సాధించారు. వాళ్లు ఎప్పుడూ బాధపడరు.
తిష్ఠతా గచ్ఛతా నిత్యం జాగ్రతా స్వపతా తథా । ఏషా చేత్ ప్రేక్ష్యతే దృష్టిస్ తన్ న బన్ధనమ్ ఆప్యతే
నిలబడినా, నడిచినా, ఎప్పుడూ జాగ్రత్తగా ఉన్నా, నిద్రలోనూ, ఈ దృష్టిని నిలబెట్టుకుంటే ఎలాంటి బంధనం కలగదు.
ప్రాణాపానానుసరణాత్ ప్రాప్తే బోధే నిరామయే । సంశాన్తమదమోహేన స్వస్థేనాన్తర్ ఇహోష్యతే
ప్రాణాపానాల ప్రవాహాన్ని గమనిస్తూ, నిర్మలమైన జ్ఞానం వచ్చినప్పుడు, మదమోహాలు శాంతించాక, మనిషి తన అంతరంలో స్వస్థంగా ఉంటాడు.
సర్వారమ్భాంస్ త్యజన్ స్వస్థః కుర్వంశ్ చాపి బుధో జనః । ప్రాణాపానగతీః ప్రాప్య సుస్వస్థస్ సుఖమ్ ఏధతే
ప్రతి కార్యాన్ని వదిలిపెట్టి, మనసు ప్రశాంతంగా ఉంచుకొని, జ్ఞానంతో వ్యవహరించే మనిషి, ప్రాణం-అపానాల ప్రవాహాన్ని పొందినప్పుడు, సంపూర్ణ ఆరోగ్యంతో, సుఖంగా జీవిస్తాడు.
ప్రాణస్యాభ్యుదయో బ్రహ్మన్ పద్మయన్త్రాద్ ధృది స్థితాత్ । ద్వాదశాఙ్గులపర్యన్తే ప్రాణో ఽస్తం యాత్య్ అయం బహిః
ఓ బ్రహ్మన్, హృదయంలో ఉన్న పద్మాకార యంత్రం నుండి ప్రాణవాయువు పైకి ఎగసి, పన్నెండు వేలాదుల దూరం వరకు బయటకు వెళ్తుంది.
అపానస్యోదయో బాహ్యాద్ ద్వాదశాన్తాన్ మహామునే । అస్తఙ్గతిర్ అథామ్భోజయన్త్రే హృదయసంస్థితే
ఓ మహామునీ, అపానవాయువు బయట నుండి పన్నెండు వేలాదుల దూరం వరకు వచ్చి, ఆ తరువాత హృదయంలోని పద్మయంత్రంలో కలిసిపోతుంది.
ప్రాణో యత్రాస్తమ్ ఆయాతి ద్వాదశాన్తే నభఃపదే । పదాత్ తస్మాద్ అపానో ఽయమ్ ఉదేతి సమనన్తరమ్
ప్రాణవాయువు పన్నెండు వేలాదుల దూరంలోని ఆకాశస్థానంలో అస్తమించేది ఎక్కడో, అదే చోట అపానవాయువు వెంటనే పైకి ఎగసి వస్తుంది.
బాహ్యాకాశోన్ముఖః ప్రాణో వహత్య్ అగ్నిశిఖా యథా । హృదాకాశోన్ముఖో ఽపానో నిమ్నే వహతి వారివత్
ప్రాణం బయటి ఆకాశం వైపు చూస్తూ, అగ్ని జ్వాలలా ముందుకు సాగుతుంది. అపానము హృదయ ఆకాశం వైపు తిరిగి, నీరు దిగువకు పోయినట్లు కిందికి ప్రవహిస్తుంది.
అపానశ్ చన్ద్రమా దేహమ్ ఆప్యాయయతి బాహ్యతః । ప్రాణస్ సూర్యో ఽగ్నిర్ అథ వా పచత్య్ అన్తర్ ఇదం వపుః
అపానము చంద్రుడిలా బయట నుంచి శరీరాన్ని పోషిస్తుంది. ప్రాణము సూర్యుడు లేదా అగ్నిలా ఉండి, లోపల ఈ శరీరాన్ని వండుతుంది.
ప్రాణో హి హృదయాకాశం తాపయిత్వా ప్రతిక్షణమ్ । ముఖాగ్రగగనం పశ్చాత్ తాపయత్య్ ఉత్తమో రవిః
ప్రాణము ప్రతి క్షణం హృదయ ఆకాశాన్ని వేడెక్కిస్తుంది. ఆ తరువాత, ముఖం చివర ఉన్న ఆకాశాన్ని పరమ సూర్యుడు వేడెక్కిస్తాడు.
అపానేన్దుర్ ముఖాగ్రే ఖం ప్యాయయిత్వా హృదమ్బరమ్ । పశ్చాద్ ఆప్యాయయత్య్ ఏష నిమేషసమనన్తరమ్
అపానము చంద్రుడిలా ఉండి, ముందుగా ముఖం చివర ఉన్న ఆకాశాన్ని నింపి, వెంటనే హృదయ ఆకాశాన్ని కూడా నిమిషంలో నింపేస్తుంది.
అపానశశినో ఽన్తస్స్థాః కలాః ప్రాణవివస్వతా । యత్ర గ్రస్తాస్ తద్ ఆసాద్య పదం భూయో న శోచ్యతే
అపానమండలంలో ఉన్న చంద్రుని కిరణాలు ప్రాణసూర్యుని చేతిలో లయమైపోయినప్పుడు, ఆ స్థితిని చేరినవాడికి ఇక బాధలు ఉండవు.
ప్రాణార్కస్య కలాన్తస్స్థా యత్రాపానహిమాంశునా । గ్రస్తా తత్ పదమ్ ఆసాద్య న భూయో జన్మభాఙ్ మనః
ప్రాణసూర్యుని లోపల ఉన్న కిరణాలు అపానచంద్రుని చేతిలో లయమైపోతే, ఆ స్థితిని పొందినవాడి మనస్సు ఇక జననంలో పాల్గొనదు.