తయోర్ మమానుసరతః ప్రాణాపానాభిధానయోః । గతిం శరీరమరుతోర్ ఆశరీరమ్ అరుద్ధయోః
ప్రాణం, అపానమనే ఈ రెండింటిని నేను నావిగా అనుసరిస్తున్నాను. ఇవే శరీరంలోని వాయువుల నడకలు. ఒకటి రూపంతో, మరొకటి రూపం లేకుండా, రెండూ ఆపుకోకుండా సాగిపోతుంటాయి.
జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తేషు సదైవ సమరూపయోః । సుషుప్తసంస్థితస్యేవ బ్రహ్మన్ గచ్ఛన్తి వాసరాః
జాగ్రత్త, స్వప్నం, సుషుప్తి అనే మూడు స్థితులలో ఇవి ఎప్పుడూ ఒకే విధంగా ఉంటాయి. సుషుప్తిలో స్థిరంగా ఉన్నట్లుగా, బ్రహ్మకు రోజులు నిశ్శబ్దంగా గడిచిపోతుంటాయి.
సహస్రధా నికృత్తాఙ్గాద్ బిసతన్తులవాద్ అపి । దుర్లక్ష్యా విద్యమానా చ గతిస్ సూక్ష్మతరా తయోః
శరీరం వేల ముక్కలుగా కోసినా, అది తామర పొదిలోని తంతువుల్లా పలుచగా విడిపోయినా, వాటి కదలికలు ఇంకా సూక్ష్మంగా, కనబడని విధంగా ఉన్నప్పటికీ, అవి అక్కడే ఉంటాయి.
అవిరతగతయోర్ గతిం విదిత్వా హృది మరుతోర్ అనుసృత్య చోదితాం తామ్ । న పునర్ ఇహ హి జాయతే మహాత్మన్ ముదితమనాః పురుషః ప్రణష్టపాశః
ఈ శ్వాసలు ఎప్పుడూ కదులుతూనే ఉంటాయని, వాటి కదలికను హృదయంలో తెలుసుకుని, వాటి వెంట నడిచేవాడు, బంధనాలు తొలగిపోయి, మనసు ఆనందంగా ఉన్న మహాత్ముడు, ఇక ఈ లోకంలో మళ్లీ పుట్టడు.
జానన్న్ అపి మునే సర్వం కిం మాం పృచ్ఛసి లీలయా । యథాపృష్టమ్ అహం వచ్మి తత్రాపి శృణు మే వచః
ఓ మునీంద్రా! నీవు అన్నీ తెలిసినవాడివైనా, ఎందుకు నన్ను సరదాగా అడుగుతున్నావు? అయినా, నువ్వు అడిగినందుకు నేను చెప్పుతాను. దీనిని నా మాటలు విను.
ప్రాణో ఽయమ్ అనిశం బ్రహ్మన్ స్పన్దశక్తిస్ సదాగతిః । సబాహ్యాభ్యన్తరే దేహే ప్రాణో ఽయమ్ ఉపరి స్థితః
ఓ బ్రహ్మన్! ఈ ప్రాణం ఎప్పుడూ కదలిక శక్తిగా, నిత్యం కదులుతూ ఉంటుంది. శరీరంలోపల, బయటా, ఈ ప్రాణం ఎప్పుడూ పైభాగంలో స్థిరంగా ఉంటుంది.
అపానో ఽప్య్ అనిశం బ్రహ్మన్ స్పన్దశక్తిస్ సదాగతిః । సబాహ్యాభ్యన్తరే దేహే త్వ్ అపానో ఽయమ్ అవాక్ స్థితః
ఓ బ్రహ్మన్, అపానవాయువు కూడా ఎప్పుడూ కదలిక శక్తిగా, నిరంతరం పనిచేస్తూ, శరీరంలో లోపల బయట రెండింటిలోనూ క్రిందివైపు స్థితి కలిగి ఉంటుంది.
జాగ్రతస్ స్వపతశ్ చైవ ప్రాణాయామో ఽయమ్ ఉత్తమః । ప్రవర్తతే యస్ తజ్జ్ఞస్య తం తావచ్ ఛ్రేయసే శృణు
ఈ ఉత్తమమైన శ్వాస నియమం మేల్కొనినప్పుడు, నిద్రలోనూ జరుగుతుంది. జ్ఞానులు దీనిని సాధన చేస్తే పరమ శ్రేయస్సు పొందుతారు. ఇప్పుడు దాని గురించి విను.
బాహ్యోన్ముఖత్వం ప్రాణానాం యద్ ధృదమ్భోజకోటరాత్ । స్వైరమ్ ఏవాత్తయత్నానాం తం ధీరా రేచకం విదుః
హృదయ పద్మపు గుహ నుండి శ్వాసలు స్వేచ్ఛగా, ప్రయత్నం లేకుండా బయటకు పోవడాన్ని ధీరులు రేచకంగా, అంటే శ్వాసను బయటకు వదిలే క్రియగా పరిగణిస్తారు.
ద్వాదశాఙ్గులపర్యన్తం బాహ్యమ్ ఆక్రమతాం హృదః । ప్రాణానామ్ అఙ్గసంస్పర్శో యస్ స పూరక ఉచ్యతే
హృదయం నుండి శ్వాసలు బయటకు పన్నెండు వేళ్ల పొడవు వరకు వెళ్లి, అవయవాలను తాకినప్పుడు, దానిని పూరకంగా, అంటే లోపలికి శ్వాసను తీసుకునే క్రియగా అంటారు.
బాహ్యాత్ పరాపతత్య్ అన్తర్ అపానే యత్నవర్జితమ్ । యో ఽఙ్గప్రపూరణే స్పర్శో విదుస్ తమ్ అపి పూరకమ్
బయట నుండి లోపలికి శ్వాస యత్నం లేకుండా అపానంలోకి ప్రవేశించి, అవయవాలు నిండినట్టు అనిపించే స్పర్శ కలిగితే, దానినీ జ్ఞానులు పూరకంగా భావిస్తారు.
అపానే ఽస్తఙ్గతే ప్రాణో యావన్ నాభ్యుదితో హృది । తావత్ సా కుమ్భకావస్థా యోగిభిర్ యానుభూయతే
అపానంలో ప్రాణం లీనమై, ఇంకా హృదయంలోకి మళ్ళీ లేచిరాని స్థితి యోగులకు కుంభక స్థితిగా అనుభవమవుతుంది.
పూరకః కుమ్భకశ్ చైవ రేచకశ్ చ ద్విధా స్థితః । అపానస్యోదయస్థానే ద్వాదశాన్తాభిధే బహిః
పూరకం, కుంభకం, రేచకం అనే మూడు శ్వాస స్థితులు రెండు విధాలుగా ఉంటాయి — అపాన ప్రాణం ఉద్భవించే చోటా, బయట ద్వాదశాంతం అనే పరిమితి వద్దా.
స్వభావాత్ సర్వకాలస్థాస్ సోమ్యా యత్నవివర్జితాః । యే ప్రోక్తాస్ స్ఫారమతిభిస్ తాంస్ త్వం శృణు మహామతే
మహామతి! అన్ని కాలాల్లో సహజంగా ఉండే, యత్నం లేకుండా విస్తృతంగా ఉండే ఆ స్థితుల గురించి విశాలబుద్ధులు వివరించినట్టు నీవు విను.
ద్వాదశాఙ్గులపర్యన్తాద్ బాహ్యాద్ అభ్యుదితః ప్రభో । అపానస్ తస్య తత్రైవ స్వభావాత్ పూరకాదయః
ప్రభూ, బాహ్యంగా పన్నెండు వేళ్ల దూరం వరకు అపానవాయువు ఉద్భవిస్తుంది. అక్కడే, దాని స్వభావం వల్ల పూరకాది ప్రాణాయామాలు ఉంటాయి.
మృదన్తరస్థానిష్పన్నఘటవద్ యా స్థితిర్ బహిః । వ్యోమ్ని నిత్యమ్ అపానస్య తం విదుః కుమ్భకం బుధాః
మట్టి గిన్నె లోపల ఉన్న ఖాళీ స్థలం బయట కూడా ఉండేలా, అపానవాయువు ఎప్పుడూ ఆకాశంలో స్థిరంగా ఉంటుంది. దీనిని జ్ఞానులు కుంభకమని అంటారు.
బాహ్యోన్ముఖత్వం వాయోర్ యా నాసికాగ్రావధిర్ గతిః । తం బాహ్యపూరకం త్వ్ ఆద్యం విదుర్ యోగవిదో జనాః
వాయువు బయటికి పోయే దిశ, దాని ప్రయాణం ముక్కు చివర వరకు చేరితే, దానిని యోగంలో నిపుణులు మొదటి బాహ్యపూరకమని పిలుస్తారు.
నాసాగ్రాద్ అపి నిర్గత్య ద్వాదశాన్తావధిర్ గతిః । యా వాయోస్ తం విదుర్ ధీరా అపరం బాహ్యపూరకమ్
ముక్కు చివర నుంచి బయటికి వెళ్లిన వాయువు, పన్నెండు వేళ్ల దూరం వరకు సాగితే, దానిని ధీరులు మరో బాహ్యపూరకంగా గుర్తిస్తారు.
అత్రైవాస్తఙ్గతే ప్రాణే యావన్ నాపాన ఉద్గతః । తావత్ పూర్ణాం సమావస్థాం బహిస్స్థం కుమ్భకం విదుః
ఇక్కడ ప్రాణం ఆగిపోయి, అప్పటికీ అపాన వాయువు ఇంకా లేచిపోలేదంటే, ఆ పూర్తిగా నిలిచిన స్థితిని బయట ఉండే కుంభకంగా తెలిసినవారు అంటారు.
యత్ తదన్తర్ముఖత్వం స్యాద్ అపానస్యోదయం వినా । తం బాహ్యరేచకం విద్యాచ్ చిన్త్యమానం విముక్తిదమ్
అపాన వాయువు లేచిపోకుండానే మనస్సు లోపలికి మునిగిన స్థితి ఉంటే, దానిని బయటకు విడిచిపెట్టే రేచకంగా తెలుసుకోవాలి. దీన్ని ధ్యానిస్తే విముక్తి లభిస్తుంది.
ద్వాదశాన్తాద్ యద్ ఉత్థాయ రూపపీవరతా పరా । అపానస్య బహిస్ తత్ తమ్ అపరం రేచకం విదుః
పన్నెండు వేల్ల దూరం దాటి బయటకు వచ్చిన, రూపంతో నిండిన అపాన వాయువు ఉన్న స్థితిని మరో రకమైన రేచకంగా అంటారు.
బాహ్యాన్ ఆభ్యన్తరాంశ్ చైతాన్ కుమ్భకాదీన్ అనారతమ్ । ప్రాణాపానస్వభావాన్ స్వాన్ బుద్ధ్వా భూయో న జాయతే
ఈ బయట, లోపల ఉండే కుంభకాది విధానాలు, ఇవన్నీ ప్రాణం, అపాన వాయువుల సహజ స్థితులు అని తెలుసుకున్నవాడు మరలా జన్మించడు.
అష్టావ్ ఏతే మహాబుద్ధే రాత్రిన్దివమ్ అనుస్మృతాః । స్వభావాద్ ఏవ వాయూనాం కథితా ముక్తిదా మయా
ఓ మహాబుద్ధి, ఈ ఎనిమిది విధానాలు రాత్రింబవళ్ళు జ్ఞాపకం చేసుకుంటూ ఉంటే, లేదా వాటి సహజ స్వభావం వల్ల కూడా, నేను చెప్పినట్టు ఇవి ప్రాణవాయువులకు విముక్తిని ప్రసాదిస్తాయి.
గచ్ఛతస్ తిష్ఠతో వాపి జాగ్రతస్ స్వపతో ఽపి వా । ఏతే న రోధమ్ ఆయాన్తి ప్రకృత్యా హి చలో ఽనిలః
మనిషి నడుస్తున్నా, నిల్చున్నా, మేల్కొన్నా, లేదా నిద్రపోతున్నా, ఈ సాధనలు ఎప్పుడూ ఆపబడవు; ఎందుకంటే గాలి సహజంగా ఎప్పుడూ కదులుతూనే ఉంటుంది.
యత్ కరోతి యద్ అశ్నాతి బుద్ధ్యైతాన్ సమనుస్మరన్ । కుమ్భకాదీన్ నరస్ సో ఽన్తస్ తత్ర కర్తా న కిఞ్చన
ఏ పని చేసినా, ఏదైనా తిన్నా, ఈ విధానాలను బుద్ధితో జ్ఞాపకం చేసుకుంటూ ఉంటే, కుంభకాది సాధనలు చేస్తున్నప్పటికీ, లోపల అతడు నిజంగా ఏదీ చేయడంలేదు.
సువ్యగ్రమ్ అస్మిన్ వ్యాపారే బాహ్యం పరిజహన్ మనః । దినైః కతిపయైర్ ఏవ పదమ్ ఆప్నోతి కేవలమ్
ఈ సాధనలో మనసు పూర్తిగా నిమగ్నమై, బాహ్య విషయాలను వదిలిపెడితే, కొన్ని రోజుల్లోనే అతడు పరమపదాన్ని పొందుతాడు.
ఏతద్ అభ్యస్యతః పుంసో బాహ్యే విషయవృత్తిషు । న బధ్నాతి రతిం చేతశ్ శ్వదృతౌ బ్రాహ్మణో యథా
ఈ సాధనను చేసే మనిషికి బాహ్య విషయాలలో మనస్సు ఆకర్షితమవదు. అది బ్రాహ్మణుడు కుక్క తినే పదార్థాల్లో ఆనందించనట్టే ఉంటుంది.
ఏతాం దృష్టిమ్ అవష్టభ్య యే స్థితాః కృతబుద్ధయః । ప్రాప్తం ప్రాప్తవ్యమ్ అఖిలం తైర్ అఖిన్నాస్ త ఏవ హి
ఈ దృష్టిని బలంగా పట్టుకుని, నిశ్చయంగా ఉన్నవారు, సాధించాల్సినదంతా సాధించారు. వాళ్లు ఎప్పుడూ బాధపడరు.
తిష్ఠతా గచ్ఛతా నిత్యం జాగ్రతా స్వపతా తథా । ఏషా చేత్ ప్రేక్ష్యతే దృష్టిస్ తన్ న బన్ధనమ్ ఆప్యతే
నిలబడినా, నడిచినా, ఎప్పుడూ జాగ్రత్తగా ఉన్నా, నిద్రలోనూ, ఈ దృష్టిని నిలబెట్టుకుంటే ఎలాంటి బంధనం కలగదు.
ప్రాణాపానానుసరణాత్ ప్రాప్తే బోధే నిరామయే । సంశాన్తమదమోహేన స్వస్థేనాన్తర్ ఇహోష్యతే
ప్రాణాపానాల ప్రవాహాన్ని గమనిస్తూ, నిర్మలమైన జ్ఞానం వచ్చినప్పుడు, మదమోహాలు శాంతించాక, మనిషి తన అంతరంలో స్వస్థంగా ఉంటాడు.