ప్రాణాపానసమానాద్యైస్ తతస్ స హృదయానిలః । సఙ్కేతైః ప్రోచ్యతే తజ్జ్ఞైర్ విచిత్రాచారచేష్టితః
ఆ హృదయంలో ఉన్న ప్రాణవాయువు, వివిధ రకాల కదలికలు, సంకేతాల ద్వారా జ్ఞానులు తెలుసుకుంటారు. దానిని ప్రాణం, అపానం, సమానం అనే పేర్లతో పిలుస్తారు.
హృత్పద్మయన్త్రకుహరాత్ సమస్తాః ప్రాణశక్తయః । ఊర్ధ్వాధః ప్రసృతా దేహే చన్ద్రబిమ్బాద్ ఇవాంశవః
హృదయ పద్మం అనే యంత్రపు లోపల నుండి ప్రాణశక్తులు అన్నీ, చంద్రబింబం నుండి కిరణాలు వ్యాపించినట్లు, శరీరమంతా పైకి కిందకి వ్యాపిస్తాయి.
యాన్త్య్ ఆయాన్తి వివల్గన్తి హరన్తి విహరన్తి చ । ఉత్పతన్తి పతన్త్య్ ఆశు తా ఏతాః ప్రాణశక్తయః
ఈ ప్రాణశక్తులు పోతాయి, వస్తాయి, ఎగురుతాయి, తీసుకెళ్తాయి, తిరుగుతాయి, త్వరగా పైకి ఎగిరి, కింద పడతాయి — ఇవే వాటి కదలికలు.
స ఏష హృత్పద్మగతః ప్రాణ ఇత్య్ ఉచ్యతే బుధైః । అస్య కాచిన్ మునే శక్తిః ప్రస్పన్దయతి లోచనే
హృదయ పద్మంలో ఉన్న ఈ ప్రాణాన్ని జ్ఞానులు 'ప్రాణం' అని పిలుస్తారు. ఓ మునీశ్వరా! దాని ఒక శక్తి మన కళ్లను మిటమిటలాడేలా చేస్తుంది.
కాచిత్ స్పర్శమ్ ఉపాదత్తే కాచిద్ వహతి నాసయా । కాచిద్ అన్నం జరయతి కాచిద్ వక్తి వచాంసి చ
ఒక శక్తి స్పర్శను గ్రహిస్తుంది, ఇంకొకటి వాసనను ముక్కు వరకు తీసుకెళ్తుంది, మరొకటి అన్నాన్ని జీర్ణిస్తుంది, ఇంకొకటి మాటలు మాట్లాడుతుంది.
బహునాత్ర కిమ్ ఉక్తేన సర్వమ్ ఏవ శరీరకే । కరోతి భగవాన్ వాయుర్ యన్త్రేహామ్ ఇవ యాన్త్రికః
ఇంకా ఎంత చెప్పాలి? ఈ శరీరంలో అన్నీ ఆ పరమవాయువు చేస్తుంది, యంత్రాన్ని యంత్రవాడు నడిపినట్లు.
తత్రోర్ధ్వాధో ద్విసఙ్కేతౌ ప్రసృతావ్ అనిలౌ మునే । ప్రాణాపానావ్ ఇతి ఖ్యాతౌ ప్రకటౌ తౌ వరానిలౌ
అక్కడ, ఓ మునీశ్వరా, పైకి కిందికి పోయే రెండు ముఖ్యమైన వాయువులు ప్రసిద్ధంగా ప్రాణం, అపానంగా పిలవబడతాయి.
తయోర్ అనుసరన్ నిత్యం మునే గతిమ్ అహం స్థితః । శీతోష్ణవపుషోర్ నిత్యం నిత్యమ్ అమ్బరపాన్థయోః
ఆ రెండు వాయువుల ప్రయాణాన్ని నేను ఎప్పుడూ అనుసరిస్తూ, శీతలత, ఉష్ణత రూపాల్లో, ఎప్పుడూ ఆకాశంలో తిరుగుతూ ఉంటాను.
కలేవరమహాయన్త్రే వాహయోశ్ శ్రమహీనయోః । హృదాకాశార్కశశినోర్ అగ్నీషోమస్వరూపయోః
ఈ శరీరమనే గొప్ప యంత్రంలో, అలసట తెలియని రెండు వాహనాలు హృదయాకాశంలో ఉన్న సూర్యుడు, చంద్రుడు లాంటివి. ఇవి అగ్ని, సోమ అనే స్వరూపాలను ధరించాయి.
శరీరపురపాలస్య మనసో రథచక్రయోః । అహఙ్కారేశ్వరస్యాస్య ప్రశస్తేష్టతురఙ్గయోః
ఈ మనస్సు శరీరనగరానికి కాపలాదారు. దానికి ఇవే రథచక్రాలు. అహంకారమనే అధిపతికి ఇవే మంచి, బాగా శిక్షణ పొందిన గుర్రాలు.
తయోర్ మమానుసరతః ప్రాణాపానాభిధానయోః । గతిం శరీరమరుతోర్ ఆశరీరమ్ అరుద్ధయోః
ప్రాణం, అపానమనే ఈ రెండింటిని నేను నావిగా అనుసరిస్తున్నాను. ఇవే శరీరంలోని వాయువుల నడకలు. ఒకటి రూపంతో, మరొకటి రూపం లేకుండా, రెండూ ఆపుకోకుండా సాగిపోతుంటాయి.
జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తేషు సదైవ సమరూపయోః । సుషుప్తసంస్థితస్యేవ బ్రహ్మన్ గచ్ఛన్తి వాసరాః
జాగ్రత్త, స్వప్నం, సుషుప్తి అనే మూడు స్థితులలో ఇవి ఎప్పుడూ ఒకే విధంగా ఉంటాయి. సుషుప్తిలో స్థిరంగా ఉన్నట్లుగా, బ్రహ్మకు రోజులు నిశ్శబ్దంగా గడిచిపోతుంటాయి.
సహస్రధా నికృత్తాఙ్గాద్ బిసతన్తులవాద్ అపి । దుర్లక్ష్యా విద్యమానా చ గతిస్ సూక్ష్మతరా తయోః
శరీరం వేల ముక్కలుగా కోసినా, అది తామర పొదిలోని తంతువుల్లా పలుచగా విడిపోయినా, వాటి కదలికలు ఇంకా సూక్ష్మంగా, కనబడని విధంగా ఉన్నప్పటికీ, అవి అక్కడే ఉంటాయి.
అవిరతగతయోర్ గతిం విదిత్వా హృది మరుతోర్ అనుసృత్య చోదితాం తామ్ । న పునర్ ఇహ హి జాయతే మహాత్మన్ ముదితమనాః పురుషః ప్రణష్టపాశః
ఈ శ్వాసలు ఎప్పుడూ కదులుతూనే ఉంటాయని, వాటి కదలికను హృదయంలో తెలుసుకుని, వాటి వెంట నడిచేవాడు, బంధనాలు తొలగిపోయి, మనసు ఆనందంగా ఉన్న మహాత్ముడు, ఇక ఈ లోకంలో మళ్లీ పుట్టడు.
జానన్న్ అపి మునే సర్వం కిం మాం పృచ్ఛసి లీలయా । యథాపృష్టమ్ అహం వచ్మి తత్రాపి శృణు మే వచః
ఓ మునీంద్రా! నీవు అన్నీ తెలిసినవాడివైనా, ఎందుకు నన్ను సరదాగా అడుగుతున్నావు? అయినా, నువ్వు అడిగినందుకు నేను చెప్పుతాను. దీనిని నా మాటలు విను.
ప్రాణో ఽయమ్ అనిశం బ్రహ్మన్ స్పన్దశక్తిస్ సదాగతిః । సబాహ్యాభ్యన్తరే దేహే ప్రాణో ఽయమ్ ఉపరి స్థితః
ఓ బ్రహ్మన్! ఈ ప్రాణం ఎప్పుడూ కదలిక శక్తిగా, నిత్యం కదులుతూ ఉంటుంది. శరీరంలోపల, బయటా, ఈ ప్రాణం ఎప్పుడూ పైభాగంలో స్థిరంగా ఉంటుంది.
అపానో ఽప్య్ అనిశం బ్రహ్మన్ స్పన్దశక్తిస్ సదాగతిః । సబాహ్యాభ్యన్తరే దేహే త్వ్ అపానో ఽయమ్ అవాక్ స్థితః
ఓ బ్రహ్మన్, అపానవాయువు కూడా ఎప్పుడూ కదలిక శక్తిగా, నిరంతరం పనిచేస్తూ, శరీరంలో లోపల బయట రెండింటిలోనూ క్రిందివైపు స్థితి కలిగి ఉంటుంది.
జాగ్రతస్ స్వపతశ్ చైవ ప్రాణాయామో ఽయమ్ ఉత్తమః । ప్రవర్తతే యస్ తజ్జ్ఞస్య తం తావచ్ ఛ్రేయసే శృణు
ఈ ఉత్తమమైన శ్వాస నియమం మేల్కొనినప్పుడు, నిద్రలోనూ జరుగుతుంది. జ్ఞానులు దీనిని సాధన చేస్తే పరమ శ్రేయస్సు పొందుతారు. ఇప్పుడు దాని గురించి విను.
బాహ్యోన్ముఖత్వం ప్రాణానాం యద్ ధృదమ్భోజకోటరాత్ । స్వైరమ్ ఏవాత్తయత్నానాం తం ధీరా రేచకం విదుః
హృదయ పద్మపు గుహ నుండి శ్వాసలు స్వేచ్ఛగా, ప్రయత్నం లేకుండా బయటకు పోవడాన్ని ధీరులు రేచకంగా, అంటే శ్వాసను బయటకు వదిలే క్రియగా పరిగణిస్తారు.
ద్వాదశాఙ్గులపర్యన్తం బాహ్యమ్ ఆక్రమతాం హృదః । ప్రాణానామ్ అఙ్గసంస్పర్శో యస్ స పూరక ఉచ్యతే
హృదయం నుండి శ్వాసలు బయటకు పన్నెండు వేళ్ల పొడవు వరకు వెళ్లి, అవయవాలను తాకినప్పుడు, దానిని పూరకంగా, అంటే లోపలికి శ్వాసను తీసుకునే క్రియగా అంటారు.
బాహ్యాత్ పరాపతత్య్ అన్తర్ అపానే యత్నవర్జితమ్ । యో ఽఙ్గప్రపూరణే స్పర్శో విదుస్ తమ్ అపి పూరకమ్
బయట నుండి లోపలికి శ్వాస యత్నం లేకుండా అపానంలోకి ప్రవేశించి, అవయవాలు నిండినట్టు అనిపించే స్పర్శ కలిగితే, దానినీ జ్ఞానులు పూరకంగా భావిస్తారు.
అపానే ఽస్తఙ్గతే ప్రాణో యావన్ నాభ్యుదితో హృది । తావత్ సా కుమ్భకావస్థా యోగిభిర్ యానుభూయతే
అపానంలో ప్రాణం లీనమై, ఇంకా హృదయంలోకి మళ్ళీ లేచిరాని స్థితి యోగులకు కుంభక స్థితిగా అనుభవమవుతుంది.
పూరకః కుమ్భకశ్ చైవ రేచకశ్ చ ద్విధా స్థితః । అపానస్యోదయస్థానే ద్వాదశాన్తాభిధే బహిః
పూరకం, కుంభకం, రేచకం అనే మూడు శ్వాస స్థితులు రెండు విధాలుగా ఉంటాయి — అపాన ప్రాణం ఉద్భవించే చోటా, బయట ద్వాదశాంతం అనే పరిమితి వద్దా.
స్వభావాత్ సర్వకాలస్థాస్ సోమ్యా యత్నవివర్జితాః । యే ప్రోక్తాస్ స్ఫారమతిభిస్ తాంస్ త్వం శృణు మహామతే
మహామతి! అన్ని కాలాల్లో సహజంగా ఉండే, యత్నం లేకుండా విస్తృతంగా ఉండే ఆ స్థితుల గురించి విశాలబుద్ధులు వివరించినట్టు నీవు విను.
ద్వాదశాఙ్గులపర్యన్తాద్ బాహ్యాద్ అభ్యుదితః ప్రభో । అపానస్ తస్య తత్రైవ స్వభావాత్ పూరకాదయః
ప్రభూ, బాహ్యంగా పన్నెండు వేళ్ల దూరం వరకు అపానవాయువు ఉద్భవిస్తుంది. అక్కడే, దాని స్వభావం వల్ల పూరకాది ప్రాణాయామాలు ఉంటాయి.
మృదన్తరస్థానిష్పన్నఘటవద్ యా స్థితిర్ బహిః । వ్యోమ్ని నిత్యమ్ అపానస్య తం విదుః కుమ్భకం బుధాః
మట్టి గిన్నె లోపల ఉన్న ఖాళీ స్థలం బయట కూడా ఉండేలా, అపానవాయువు ఎప్పుడూ ఆకాశంలో స్థిరంగా ఉంటుంది. దీనిని జ్ఞానులు కుంభకమని అంటారు.
బాహ్యోన్ముఖత్వం వాయోర్ యా నాసికాగ్రావధిర్ గతిః । తం బాహ్యపూరకం త్వ్ ఆద్యం విదుర్ యోగవిదో జనాః
వాయువు బయటికి పోయే దిశ, దాని ప్రయాణం ముక్కు చివర వరకు చేరితే, దానిని యోగంలో నిపుణులు మొదటి బాహ్యపూరకమని పిలుస్తారు.
నాసాగ్రాద్ అపి నిర్గత్య ద్వాదశాన్తావధిర్ గతిః । యా వాయోస్ తం విదుర్ ధీరా అపరం బాహ్యపూరకమ్
ముక్కు చివర నుంచి బయటికి వెళ్లిన వాయువు, పన్నెండు వేళ్ల దూరం వరకు సాగితే, దానిని ధీరులు మరో బాహ్యపూరకంగా గుర్తిస్తారు.
అత్రైవాస్తఙ్గతే ప్రాణే యావన్ నాపాన ఉద్గతః । తావత్ పూర్ణాం సమావస్థాం బహిస్స్థం కుమ్భకం విదుః
ఇక్కడ ప్రాణం ఆగిపోయి, అప్పటికీ అపాన వాయువు ఇంకా లేచిపోలేదంటే, ఆ పూర్తిగా నిలిచిన స్థితిని బయట ఉండే కుంభకంగా తెలిసినవారు అంటారు.
యత్ తదన్తర్ముఖత్వం స్యాద్ అపానస్యోదయం వినా । తం బాహ్యరేచకం విద్యాచ్ చిన్త్యమానం విముక్తిదమ్
అపాన వాయువు లేచిపోకుండానే మనస్సు లోపలికి మునిగిన స్థితి ఉంటే, దానిని బయటకు విడిచిపెట్టే రేచకంగా తెలుసుకోవాలి. దీన్ని ధ్యానిస్తే విముక్తి లభిస్తుంది.