పుర్యష్టకకలత్రేణ తన్మాత్రస్వజనేన చ । అహఙ్కారగృహస్థేన సర్వతః పరిపాలితమ్
ఈ ఇంటిని ఎనిమిది భాగాల పురి భార్యలాగా, సూక్ష్మభూతాలు బంధువుల్లాగా, అహంకారం గృహస్థుడిలా అన్ని వైపులా కాపాడుతున్నాయి.
అన్తస్సుషిరసత్కర్ణశష్కులీచన్ద్రశాలికమ్ । శిరోరుహాచ్ఛాదనవద్ విపులాక్షగవాక్షకమ్
ఈ ఇంటి లోపల ఖాళీ ప్రదేశాలు, చెవులు వడకట్టే బుట్టలవంటి రూపంలో, నోటిలో చంద్రాకారపు తాలువు, పైభాగంలో జుట్టుతో కప్పబడి, విశాలమైన కళ్లతో కిటికీలుగా ఉన్నాయి.
ఆస్యప్రధానసద్ద్వారం భుజపార్శ్వోపమన్దిరం । దన్తాలికేతకస్రగ్భిర్ భూషితద్వారకోటరం
ఈ శరీరంలో నోటే ప్రధాన ద్వారం, చేతులు రెండు పక్క గదులవంటివి. ఆ ద్వారపు అంచులు పళ్లూ పెదవుల తాడులతో అలంకరించబడ్డాయి.
అనారతరటద్రూపరసనాద్వారపాలకమ్ । అఙ్గులీలోకవలితపాదాలిన్దకృతస్థితి
ఎప్పుడూ కదిలే నాలుక రుచి చూసే ద్వారపాలకురాలిగా ఉంది. అడుగుల వేల్లు ద్వారం చుట్టూ నిలబడి, గుమస్తాల్లా కాపలా కాస్తున్నాయి.
రక్తమాంసరసాదిగ్ధస్నాయుసన్తతివేష్టితమ్ । స్థూలాస్థికాష్ఠసద్బన్ధం సుకుడ్యం సుప్రమార్జితమ్
ఈ శరీరం ఎర్ర మాంసం, రక్తంతో తడిసిపోయి, నరములతో చుట్టబడి, దృఢమైన ఎముకలతో బలంగా కట్టబడి, బాగుగా పూతపూయబడి, శుభ్రంగా ఉంచబడింది.
ఈదృశస్యాస్య దేహస్య గేహస్య మునినాయక । సుషిరే కోమలే మధ్యే పార్శుకాభిత్తిమాలితే
మహామునీశ్వరా! ఈ శరీరమనే ఇంటిలో, మధ్య భాగంలో ఉన్న మృదువైన ఖాళీ ప్రదేశాన్ని పక్కవెన్నెముకలు చుట్టుముట్టి ఉంటాయి; అక్కడ మరొకటి దాగి ఉంది.
పద్మయుగ్మమయం యన్త్రమ్ అస్థిమాంసమయం మృదు । ఊర్ధ్వాధోనాలమ్ అన్యోఽన్యమిలత్కోశం లసద్దలమ్
ఇక్కడ ఎముకలు, మాంసంతో తయారైన, రెండు తామరపువ్వుల్లాంటి మృదువైన భాగాలు కలిగిన ఒక యంత్రం ఉంది. దీనికి పైకీ కిందకీ ఉండే కండలు, ఒకదానికొకటి మూసుకునే పొరలు, మృదువుగా కదిలే దళాలు ఉన్నాయి.
సతతస్పన్దరూపేణ సకలాకాశచారిణా । తస్య యన్త్రస్య పత్త్రాణి మృదూన్య్ ఆత్తాని వాయునా
అది ఎప్పుడూ కొట్టుకుంటూ, అంతటా వ్యాపించి కదులుతూ ఉంటుంది. ఆ యంత్రంలో ఉన్న మృదువైన దళాలు గాలిచేత నడిపించబడుతూ కదులుతుంటాయి.
లసత్సు తేషు పత్త్రేషు స మరుత్ పరివర్ధతే । వాతాహతలతాపత్త్రజాలే బహిర్ ఇవాభితః
ఆ దళాలు అలలాడుతున్నప్పుడు, లోపల ఉన్న గాలి మరింత బలంగా మారుతుంది. అది బయట వణికే ఆకుల సమూహాన్ని తాకే గాలిలా ఉంటుంది.
వృద్ధిం గతో ఽసౌ పవనః కృత్వాత్మానమ్ అనేకధా । ఊర్ధ్వాధో దిక్షు చాన్యాసు దేహే ఽస్మిన్ ప్రసరత్య్ అథ
అలా పెరిగిన ఆ గాలి, తాను అనేక భాగాలుగా విడిపోయి, పైకి, కిందకి, ఇంకా ఇతర దిశల్లో ఈ దేహమంతా వ్యాపిస్తుంది.
ప్రాణాపానసమానాద్యైస్ తతస్ స హృదయానిలః । సఙ్కేతైః ప్రోచ్యతే తజ్జ్ఞైర్ విచిత్రాచారచేష్టితః
ఆ హృదయంలో ఉన్న ప్రాణవాయువు, వివిధ రకాల కదలికలు, సంకేతాల ద్వారా జ్ఞానులు తెలుసుకుంటారు. దానిని ప్రాణం, అపానం, సమానం అనే పేర్లతో పిలుస్తారు.
హృత్పద్మయన్త్రకుహరాత్ సమస్తాః ప్రాణశక్తయః । ఊర్ధ్వాధః ప్రసృతా దేహే చన్ద్రబిమ్బాద్ ఇవాంశవః
హృదయ పద్మం అనే యంత్రపు లోపల నుండి ప్రాణశక్తులు అన్నీ, చంద్రబింబం నుండి కిరణాలు వ్యాపించినట్లు, శరీరమంతా పైకి కిందకి వ్యాపిస్తాయి.
యాన్త్య్ ఆయాన్తి వివల్గన్తి హరన్తి విహరన్తి చ । ఉత్పతన్తి పతన్త్య్ ఆశు తా ఏతాః ప్రాణశక్తయః
ఈ ప్రాణశక్తులు పోతాయి, వస్తాయి, ఎగురుతాయి, తీసుకెళ్తాయి, తిరుగుతాయి, త్వరగా పైకి ఎగిరి, కింద పడతాయి — ఇవే వాటి కదలికలు.
స ఏష హృత్పద్మగతః ప్రాణ ఇత్య్ ఉచ్యతే బుధైః । అస్య కాచిన్ మునే శక్తిః ప్రస్పన్దయతి లోచనే
హృదయ పద్మంలో ఉన్న ఈ ప్రాణాన్ని జ్ఞానులు 'ప్రాణం' అని పిలుస్తారు. ఓ మునీశ్వరా! దాని ఒక శక్తి మన కళ్లను మిటమిటలాడేలా చేస్తుంది.
కాచిత్ స్పర్శమ్ ఉపాదత్తే కాచిద్ వహతి నాసయా । కాచిద్ అన్నం జరయతి కాచిద్ వక్తి వచాంసి చ
ఒక శక్తి స్పర్శను గ్రహిస్తుంది, ఇంకొకటి వాసనను ముక్కు వరకు తీసుకెళ్తుంది, మరొకటి అన్నాన్ని జీర్ణిస్తుంది, ఇంకొకటి మాటలు మాట్లాడుతుంది.
బహునాత్ర కిమ్ ఉక్తేన సర్వమ్ ఏవ శరీరకే । కరోతి భగవాన్ వాయుర్ యన్త్రేహామ్ ఇవ యాన్త్రికః
ఇంకా ఎంత చెప్పాలి? ఈ శరీరంలో అన్నీ ఆ పరమవాయువు చేస్తుంది, యంత్రాన్ని యంత్రవాడు నడిపినట్లు.
తత్రోర్ధ్వాధో ద్విసఙ్కేతౌ ప్రసృతావ్ అనిలౌ మునే । ప్రాణాపానావ్ ఇతి ఖ్యాతౌ ప్రకటౌ తౌ వరానిలౌ
అక్కడ, ఓ మునీశ్వరా, పైకి కిందికి పోయే రెండు ముఖ్యమైన వాయువులు ప్రసిద్ధంగా ప్రాణం, అపానంగా పిలవబడతాయి.
తయోర్ అనుసరన్ నిత్యం మునే గతిమ్ అహం స్థితః । శీతోష్ణవపుషోర్ నిత్యం నిత్యమ్ అమ్బరపాన్థయోః
ఆ రెండు వాయువుల ప్రయాణాన్ని నేను ఎప్పుడూ అనుసరిస్తూ, శీతలత, ఉష్ణత రూపాల్లో, ఎప్పుడూ ఆకాశంలో తిరుగుతూ ఉంటాను.
కలేవరమహాయన్త్రే వాహయోశ్ శ్రమహీనయోః । హృదాకాశార్కశశినోర్ అగ్నీషోమస్వరూపయోః
ఈ శరీరమనే గొప్ప యంత్రంలో, అలసట తెలియని రెండు వాహనాలు హృదయాకాశంలో ఉన్న సూర్యుడు, చంద్రుడు లాంటివి. ఇవి అగ్ని, సోమ అనే స్వరూపాలను ధరించాయి.
శరీరపురపాలస్య మనసో రథచక్రయోః । అహఙ్కారేశ్వరస్యాస్య ప్రశస్తేష్టతురఙ్గయోః
ఈ మనస్సు శరీరనగరానికి కాపలాదారు. దానికి ఇవే రథచక్రాలు. అహంకారమనే అధిపతికి ఇవే మంచి, బాగా శిక్షణ పొందిన గుర్రాలు.
తయోర్ మమానుసరతః ప్రాణాపానాభిధానయోః । గతిం శరీరమరుతోర్ ఆశరీరమ్ అరుద్ధయోః
ప్రాణం, అపానమనే ఈ రెండింటిని నేను నావిగా అనుసరిస్తున్నాను. ఇవే శరీరంలోని వాయువుల నడకలు. ఒకటి రూపంతో, మరొకటి రూపం లేకుండా, రెండూ ఆపుకోకుండా సాగిపోతుంటాయి.
జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తేషు సదైవ సమరూపయోః । సుషుప్తసంస్థితస్యేవ బ్రహ్మన్ గచ్ఛన్తి వాసరాః
జాగ్రత్త, స్వప్నం, సుషుప్తి అనే మూడు స్థితులలో ఇవి ఎప్పుడూ ఒకే విధంగా ఉంటాయి. సుషుప్తిలో స్థిరంగా ఉన్నట్లుగా, బ్రహ్మకు రోజులు నిశ్శబ్దంగా గడిచిపోతుంటాయి.
సహస్రధా నికృత్తాఙ్గాద్ బిసతన్తులవాద్ అపి । దుర్లక్ష్యా విద్యమానా చ గతిస్ సూక్ష్మతరా తయోః
శరీరం వేల ముక్కలుగా కోసినా, అది తామర పొదిలోని తంతువుల్లా పలుచగా విడిపోయినా, వాటి కదలికలు ఇంకా సూక్ష్మంగా, కనబడని విధంగా ఉన్నప్పటికీ, అవి అక్కడే ఉంటాయి.
అవిరతగతయోర్ గతిం విదిత్వా హృది మరుతోర్ అనుసృత్య చోదితాం తామ్ । న పునర్ ఇహ హి జాయతే మహాత్మన్ ముదితమనాః పురుషః ప్రణష్టపాశః
ఈ శ్వాసలు ఎప్పుడూ కదులుతూనే ఉంటాయని, వాటి కదలికను హృదయంలో తెలుసుకుని, వాటి వెంట నడిచేవాడు, బంధనాలు తొలగిపోయి, మనసు ఆనందంగా ఉన్న మహాత్ముడు, ఇక ఈ లోకంలో మళ్లీ పుట్టడు.
జానన్న్ అపి మునే సర్వం కిం మాం పృచ్ఛసి లీలయా । యథాపృష్టమ్ అహం వచ్మి తత్రాపి శృణు మే వచః
ఓ మునీంద్రా! నీవు అన్నీ తెలిసినవాడివైనా, ఎందుకు నన్ను సరదాగా అడుగుతున్నావు? అయినా, నువ్వు అడిగినందుకు నేను చెప్పుతాను. దీనిని నా మాటలు విను.
ప్రాణో ఽయమ్ అనిశం బ్రహ్మన్ స్పన్దశక్తిస్ సదాగతిః । సబాహ్యాభ్యన్తరే దేహే ప్రాణో ఽయమ్ ఉపరి స్థితః
ఓ బ్రహ్మన్! ఈ ప్రాణం ఎప్పుడూ కదలిక శక్తిగా, నిత్యం కదులుతూ ఉంటుంది. శరీరంలోపల, బయటా, ఈ ప్రాణం ఎప్పుడూ పైభాగంలో స్థిరంగా ఉంటుంది.
అపానో ఽప్య్ అనిశం బ్రహ్మన్ స్పన్దశక్తిస్ సదాగతిః । సబాహ్యాభ్యన్తరే దేహే త్వ్ అపానో ఽయమ్ అవాక్ స్థితః
ఓ బ్రహ్మన్, అపానవాయువు కూడా ఎప్పుడూ కదలిక శక్తిగా, నిరంతరం పనిచేస్తూ, శరీరంలో లోపల బయట రెండింటిలోనూ క్రిందివైపు స్థితి కలిగి ఉంటుంది.
జాగ్రతస్ స్వపతశ్ చైవ ప్రాణాయామో ఽయమ్ ఉత్తమః । ప్రవర్తతే యస్ తజ్జ్ఞస్య తం తావచ్ ఛ్రేయసే శృణు
ఈ ఉత్తమమైన శ్వాస నియమం మేల్కొనినప్పుడు, నిద్రలోనూ జరుగుతుంది. జ్ఞానులు దీనిని సాధన చేస్తే పరమ శ్రేయస్సు పొందుతారు. ఇప్పుడు దాని గురించి విను.
బాహ్యోన్ముఖత్వం ప్రాణానాం యద్ ధృదమ్భోజకోటరాత్ । స్వైరమ్ ఏవాత్తయత్నానాం తం ధీరా రేచకం విదుః
హృదయ పద్మపు గుహ నుండి శ్వాసలు స్వేచ్ఛగా, ప్రయత్నం లేకుండా బయటకు పోవడాన్ని ధీరులు రేచకంగా, అంటే శ్వాసను బయటకు వదిలే క్రియగా పరిగణిస్తారు.
ద్వాదశాఙ్గులపర్యన్తం బాహ్యమ్ ఆక్రమతాం హృదః । ప్రాణానామ్ అఙ్గసంస్పర్శో యస్ స పూరక ఉచ్యతే
హృదయం నుండి శ్వాసలు బయటకు పన్నెండు వేళ్ల పొడవు వరకు వెళ్లి, అవయవాలను తాకినప్పుడు, దానిని పూరకంగా, అంటే లోపలికి శ్వాసను తీసుకునే క్రియగా అంటారు.