సమస్తకలనాతీతం పరాం కోటిమ్ ఉపాశ్రితమ్ । పదమ్ ఆసాదయన్త్వ్ ఏతత్ కథం సామాన్యబుద్ధయః
అందరికీ అందని, లెక్కలకి అతీతమైన, అత్యున్నత స్థితిని సాధించడాన్ని సాధారణమైన బుద్ధి ఉన్నవారు ఎలా సాధించగలరు?
ఆత్మచిన్తావిలాసిన్యస్ త్వ్ అస్యాస్ సఖ్యో మహామతే । కిఞ్చిత్ సామ్యమ్ ఉపాయాతా విద్యన్తే శశిశీతలాః
ఓ మహాజ్ఞానీ, ఆత్మచింతన అనే ఆటలో భాగస్వాములైన వారిలో, కొందరు చంద్రునిలా చల్లగా, కొంత మేరకు ఆ స్థితికి దగ్గరయ్యారు.
ఆత్మచిన్తాసమానానాం వివిధానాం మునీశ్వర । ఆత్మచిన్తావయస్యానాం మధ్యాద్ ఏకతమా మయా
ఓ మునీశ్వరా, ఆత్మచింతనలో భాగస్వాములైన అనేక మందిలో, ఆత్మ విచారణలో స్నేహితులైన వారిలో, నేను ఒకరిని ఎంపిక చేసుకున్నాను.
సర్వదుఃఖక్షయకరీ సర్వసౌభాగ్యవర్ధినీ । కారణం జీవితస్యేయం ప్రాణచిన్తా సమాశ్రితా
ఈ ప్రాణచింతన జీవితం యొక్క కారణం. ఇది అన్ని బాధలను తొలగించి, అన్ని శుభాలను పెంచుతుంది.
ఇత్య్ ఉక్తవన్తం విహగం భుసుణ్డం పునర్ అప్య్ అహమ్ । జానన్న్ అపీదమ్ అవ్యగ్రః పృష్టవాన్ క్రీడయా పునః
ఇలా చెప్పిన భుసుండి పక్షిని నేను ముందే తెలిసినా, మళ్లీ ప్రశ్నించాను. ఆ సమయంలో నేను ఆందోళన లేకుండా, సరదాగా అడిగాను.
సర్వసంశయవిచ్ఛేదిన్న్ అత్యన్తచిరజీవిత । యథార్థం బ్రూహి మే సాధో ప్రాణచిన్తా కిమ్ ఉచ్యతే
బాధలను తొలగించే వృద్ధుడా, చాలా కాలం జీవించినవాడా, నిజంగా చెప్పు, ప్రాణానికి సంబంధించిన ఆందోళన అంటే ఏమిటో నాకు వివరించు.
సర్వవేదాన్తవేత్తాసి సర్వసంశయనాశకః । మామ్ ఏతత్ పరిహాసార్థం మునే పృచ్ఛసి వాయసమ్
నీవు అన్ని వేదాంతాలను తెలిసినవాడివి, అన్ని సందేహాలను తొలగించేవాడివి. మునివరా, నన్ను — ఒక కాకిని — ఇలా అడగడం సరదా కోసమా?
అథ వా భవతామ్ ఏవ భవద్భ్యః పరిశిక్షితమ్ । పునః ప్రత్యుచ్చరామీదం కా మే క్షతిర్ ఉపస్థితా
లేదా, మీవారు మీవారికి బోధించడం అలవాటు అయి ఉండొచ్చు. అందుకే మళ్లీ నేను సమాధానం చెబుతాను. దీనివల్ల నాకు ఏమాత్రం నష్టం లేదు కదా!
భుసుణ్డజీవితకరం భుసుణ్డస్యాత్మలాభదమ్ । శృణు ప్రాణసమాధానం కథ్యమానమ్ ఇదం మయా
భుసుండికి జీవనాధారం ఇచ్చే, అతనికి ఆత్మసాక్షాత్కారం కలిగించే ప్రాణ నియమాన్ని నేను ఇప్పుడు వివరంగా చెబుతాను. దయచేసి శ్రద్ధగా విను.
పశ్యేదం భగవంస్ తావద్ దేహగేహం మనోరమమ్ । త్రిప్రధానమహాస్థూణం నవద్వారసమావృతమ్
భగవంతుడా, ఈ శరీరాన్ని ఒక అందమైన ఇంటిలా చూడండి. దీనికి మూడు ప్రధాన స్తంభాలు, తొమ్మిది ద్వారాలు ఉన్నాయి. ఇవన్నీ కలసి ఈ శరీరాన్ని చుట్టుముట్టి ఉన్నాయి.
పుర్యష్టకకలత్రేణ తన్మాత్రస్వజనేన చ । అహఙ్కారగృహస్థేన సర్వతః పరిపాలితమ్
ఈ ఇంటిని ఎనిమిది భాగాల పురి భార్యలాగా, సూక్ష్మభూతాలు బంధువుల్లాగా, అహంకారం గృహస్థుడిలా అన్ని వైపులా కాపాడుతున్నాయి.
అన్తస్సుషిరసత్కర్ణశష్కులీచన్ద్రశాలికమ్ । శిరోరుహాచ్ఛాదనవద్ విపులాక్షగవాక్షకమ్
ఈ ఇంటి లోపల ఖాళీ ప్రదేశాలు, చెవులు వడకట్టే బుట్టలవంటి రూపంలో, నోటిలో చంద్రాకారపు తాలువు, పైభాగంలో జుట్టుతో కప్పబడి, విశాలమైన కళ్లతో కిటికీలుగా ఉన్నాయి.
ఆస్యప్రధానసద్ద్వారం భుజపార్శ్వోపమన్దిరం । దన్తాలికేతకస్రగ్భిర్ భూషితద్వారకోటరం
ఈ శరీరంలో నోటే ప్రధాన ద్వారం, చేతులు రెండు పక్క గదులవంటివి. ఆ ద్వారపు అంచులు పళ్లూ పెదవుల తాడులతో అలంకరించబడ్డాయి.
అనారతరటద్రూపరసనాద్వారపాలకమ్ । అఙ్గులీలోకవలితపాదాలిన్దకృతస్థితి
ఎప్పుడూ కదిలే నాలుక రుచి చూసే ద్వారపాలకురాలిగా ఉంది. అడుగుల వేల్లు ద్వారం చుట్టూ నిలబడి, గుమస్తాల్లా కాపలా కాస్తున్నాయి.
రక్తమాంసరసాదిగ్ధస్నాయుసన్తతివేష్టితమ్ । స్థూలాస్థికాష్ఠసద్బన్ధం సుకుడ్యం సుప్రమార్జితమ్
ఈ శరీరం ఎర్ర మాంసం, రక్తంతో తడిసిపోయి, నరములతో చుట్టబడి, దృఢమైన ఎముకలతో బలంగా కట్టబడి, బాగుగా పూతపూయబడి, శుభ్రంగా ఉంచబడింది.
ఈదృశస్యాస్య దేహస్య గేహస్య మునినాయక । సుషిరే కోమలే మధ్యే పార్శుకాభిత్తిమాలితే
మహామునీశ్వరా! ఈ శరీరమనే ఇంటిలో, మధ్య భాగంలో ఉన్న మృదువైన ఖాళీ ప్రదేశాన్ని పక్కవెన్నెముకలు చుట్టుముట్టి ఉంటాయి; అక్కడ మరొకటి దాగి ఉంది.
పద్మయుగ్మమయం యన్త్రమ్ అస్థిమాంసమయం మృదు । ఊర్ధ్వాధోనాలమ్ అన్యోఽన్యమిలత్కోశం లసద్దలమ్
ఇక్కడ ఎముకలు, మాంసంతో తయారైన, రెండు తామరపువ్వుల్లాంటి మృదువైన భాగాలు కలిగిన ఒక యంత్రం ఉంది. దీనికి పైకీ కిందకీ ఉండే కండలు, ఒకదానికొకటి మూసుకునే పొరలు, మృదువుగా కదిలే దళాలు ఉన్నాయి.
సతతస్పన్దరూపేణ సకలాకాశచారిణా । తస్య యన్త్రస్య పత్త్రాణి మృదూన్య్ ఆత్తాని వాయునా
అది ఎప్పుడూ కొట్టుకుంటూ, అంతటా వ్యాపించి కదులుతూ ఉంటుంది. ఆ యంత్రంలో ఉన్న మృదువైన దళాలు గాలిచేత నడిపించబడుతూ కదులుతుంటాయి.
లసత్సు తేషు పత్త్రేషు స మరుత్ పరివర్ధతే । వాతాహతలతాపత్త్రజాలే బహిర్ ఇవాభితః
ఆ దళాలు అలలాడుతున్నప్పుడు, లోపల ఉన్న గాలి మరింత బలంగా మారుతుంది. అది బయట వణికే ఆకుల సమూహాన్ని తాకే గాలిలా ఉంటుంది.
వృద్ధిం గతో ఽసౌ పవనః కృత్వాత్మానమ్ అనేకధా । ఊర్ధ్వాధో దిక్షు చాన్యాసు దేహే ఽస్మిన్ ప్రసరత్య్ అథ
అలా పెరిగిన ఆ గాలి, తాను అనేక భాగాలుగా విడిపోయి, పైకి, కిందకి, ఇంకా ఇతర దిశల్లో ఈ దేహమంతా వ్యాపిస్తుంది.
ప్రాణాపానసమానాద్యైస్ తతస్ స హృదయానిలః । సఙ్కేతైః ప్రోచ్యతే తజ్జ్ఞైర్ విచిత్రాచారచేష్టితః
ఆ హృదయంలో ఉన్న ప్రాణవాయువు, వివిధ రకాల కదలికలు, సంకేతాల ద్వారా జ్ఞానులు తెలుసుకుంటారు. దానిని ప్రాణం, అపానం, సమానం అనే పేర్లతో పిలుస్తారు.
హృత్పద్మయన్త్రకుహరాత్ సమస్తాః ప్రాణశక్తయః । ఊర్ధ్వాధః ప్రసృతా దేహే చన్ద్రబిమ్బాద్ ఇవాంశవః
హృదయ పద్మం అనే యంత్రపు లోపల నుండి ప్రాణశక్తులు అన్నీ, చంద్రబింబం నుండి కిరణాలు వ్యాపించినట్లు, శరీరమంతా పైకి కిందకి వ్యాపిస్తాయి.
యాన్త్య్ ఆయాన్తి వివల్గన్తి హరన్తి విహరన్తి చ । ఉత్పతన్తి పతన్త్య్ ఆశు తా ఏతాః ప్రాణశక్తయః
ఈ ప్రాణశక్తులు పోతాయి, వస్తాయి, ఎగురుతాయి, తీసుకెళ్తాయి, తిరుగుతాయి, త్వరగా పైకి ఎగిరి, కింద పడతాయి — ఇవే వాటి కదలికలు.
స ఏష హృత్పద్మగతః ప్రాణ ఇత్య్ ఉచ్యతే బుధైః । అస్య కాచిన్ మునే శక్తిః ప్రస్పన్దయతి లోచనే
హృదయ పద్మంలో ఉన్న ఈ ప్రాణాన్ని జ్ఞానులు 'ప్రాణం' అని పిలుస్తారు. ఓ మునీశ్వరా! దాని ఒక శక్తి మన కళ్లను మిటమిటలాడేలా చేస్తుంది.
కాచిత్ స్పర్శమ్ ఉపాదత్తే కాచిద్ వహతి నాసయా । కాచిద్ అన్నం జరయతి కాచిద్ వక్తి వచాంసి చ
ఒక శక్తి స్పర్శను గ్రహిస్తుంది, ఇంకొకటి వాసనను ముక్కు వరకు తీసుకెళ్తుంది, మరొకటి అన్నాన్ని జీర్ణిస్తుంది, ఇంకొకటి మాటలు మాట్లాడుతుంది.
బహునాత్ర కిమ్ ఉక్తేన సర్వమ్ ఏవ శరీరకే । కరోతి భగవాన్ వాయుర్ యన్త్రేహామ్ ఇవ యాన్త్రికః
ఇంకా ఎంత చెప్పాలి? ఈ శరీరంలో అన్నీ ఆ పరమవాయువు చేస్తుంది, యంత్రాన్ని యంత్రవాడు నడిపినట్లు.
తత్రోర్ధ్వాధో ద్విసఙ్కేతౌ ప్రసృతావ్ అనిలౌ మునే । ప్రాణాపానావ్ ఇతి ఖ్యాతౌ ప్రకటౌ తౌ వరానిలౌ
అక్కడ, ఓ మునీశ్వరా, పైకి కిందికి పోయే రెండు ముఖ్యమైన వాయువులు ప్రసిద్ధంగా ప్రాణం, అపానంగా పిలవబడతాయి.
తయోర్ అనుసరన్ నిత్యం మునే గతిమ్ అహం స్థితః । శీతోష్ణవపుషోర్ నిత్యం నిత్యమ్ అమ్బరపాన్థయోః
ఆ రెండు వాయువుల ప్రయాణాన్ని నేను ఎప్పుడూ అనుసరిస్తూ, శీతలత, ఉష్ణత రూపాల్లో, ఎప్పుడూ ఆకాశంలో తిరుగుతూ ఉంటాను.
కలేవరమహాయన్త్రే వాహయోశ్ శ్రమహీనయోః । హృదాకాశార్కశశినోర్ అగ్నీషోమస్వరూపయోః
ఈ శరీరమనే గొప్ప యంత్రంలో, అలసట తెలియని రెండు వాహనాలు హృదయాకాశంలో ఉన్న సూర్యుడు, చంద్రుడు లాంటివి. ఇవి అగ్ని, సోమ అనే స్వరూపాలను ధరించాయి.
శరీరపురపాలస్య మనసో రథచక్రయోః । అహఙ్కారేశ్వరస్యాస్య ప్రశస్తేష్టతురఙ్గయోః
ఈ మనస్సు శరీరనగరానికి కాపలాదారు. దానికి ఇవే రథచక్రాలు. అహంకారమనే అధిపతికి ఇవే మంచి, బాగా శిక్షణ పొందిన గుర్రాలు.