హృత్క్షీరోదకసస్పన్దమన్దరేషు చలేష్వ్ అతి । స్వసఙ్కల్పవికల్పేషు న కిఞ్చిత్ సుస్థిరం శుభమ్
హృదయంలో అంతరసారం కదలికలు బలహీనంగా, చంచలంగా ఉండగా, మన స్వంత ఊహలు మారుతూ ఉండగా, వాటిలో ఏదీ శాశ్వతంగా మేలు చేయదు.
అనారతాగమాపాయపరాస్వ్ అశిశిరాస్వ్ అతి । చిత్రాచారాసు చేష్టాసు న కిఞ్చిత్ సుస్థిరం శుభమ్
ఎప్పటికప్పుడు వస్తూ పోతూ ఉండే, చల్లగా, నిర్లక్ష్యంగా, వింతగా ప్రవర్తించే పనుల్లో ఏదీ నిలకడగా, మేలు చేయదు.
న వరమ్ ఏకమహీతలరాజతా న చ వరం వివిధామరరూపతా । న చ వరం ధరణీతలనాగతా స్థితిమ్ ఉపైతి హి యత్ర సతాం మనః
ఒక రాజ్యాన్ని పాలించడమో, ఎన్నో దేవతల రూపాలను పొందడమో, ఈ భూమిపై దొరికే ఏదైనా సంపదయినానూ, జ్ఞానులు తమ మనస్సుకు నిలకడ దొరకదు.
న వరమ్ ఆకులశాస్త్రవిచారణం న చ వరం వరకావ్యవివేచనమ్ । న వరమ్ అగ్ర్యకథాక్రమచర్వణం స్థితిమ్ ఉపైతి హి యత్ర సతాం మనః
వివిధ శాస్త్రాలను విచారించడమో, గొప్ప కవితలను పరిశీలించడమో, ఉత్తమమైన కథలను ఆస్వాదించడమో, వీటిలో ఏదీ జ్ఞానుల మనస్సుకు నిలకడను ఇవ్వదు.
న వరమ్ ఆధిమయం చిరజీవితం న చ వరం మరణం దృఢమూఢతా । న చ వరం నరకో న చ విష్టపం స్థితిమ్ ఉపైతి హి యత్ర సతాం మనః
బాధలతో నిండిన దీర్ఘాయుష్యమో, అజ్ఞానంలో మరణమో, నరకమో, స్వర్గమో, వీటిలో ఏదీ జ్ఞానుల మనస్సుకు నిలకడను కలిగించదు.
ఇతి వివిధజగత్క్రమాస్ సమస్తాశ్ చలమతిమూఢతయా నరస్య రూఢాః । చలతరకలనాహితే పదార్థే కథమ్ ఉపయాన్తి చిరం స్థితిం మహాన్తః
ఇలా, ఈ లోకంలో ఉన్న అన్ని మార్గాలు మనస్సు అజ్ఞానంతో ఏర్పడినవే. అలాంటి చంచలమైన విషయాల్లో మహాత్ములు ఎప్పటికీ నిలకడను ఎలా పొందగలరు?
ఏకైవ కేవలం దృష్టిర్ అనపాయా గతభ్రమా । విద్యతే సర్వవిచ్ఛ్రేష్ఠ సర్వశ్రేష్ఠా సమున్నతా
ఒక్కటే శుద్ధమైన దృష్టి ఉంది — అది ఎప్పటికీ తప్పు పడదు, ఎప్పుడూ నిలిచిపోదు. అన్ని జ్ఞానాలలో అది అతి శ్రేష్ఠమైనది, అత్యున్నతమైనది.
ఆత్మచిన్తా సమస్తానాం దుఃఖానామ్ అన్తకారిణీ । చిరసమ్భృతసన్తప్తసంసారశ్రమహారిణీ । నిష్కలఙ్కమనోమార్గవిపులాఙ్గనచారిణీ
ఆత్మను మనస్సులో ఆలోచించడం వల్ల అన్ని బాధలు అంతమవుతాయి; ఎన్నో కాలంగా కూడిన సంసారపు కష్టాలను, లోపలి తాపాన్ని అది తొలగిస్తుంది. అది మలినం లేని, విశాలమైన మనస్సు మార్గంలో స్వేచ్ఛగా సంచరిస్తుంది.
తయా సమస్తదుఃఖానాం సత్తానర్థవిలాసినామ్ । జ్యోత్స్నయేవాన్ధకారాణామ్ అలమ్ అన్తః ప్రజాయతే
ఈ ఆత్మచింతన వల్ల బాధపడే అన్ని జీవులకు లోపల వెలుగు పుడుతుంది — అది చంద్రకాంతి చీకటిని తొలగించినట్టు.
సా స్వాత్మచిన్తా భగవన్ సర్వసఙ్కల్పవర్జితా । యుష్మదాదిషు సుప్రాపా దుష్ప్రాపైవాస్మదాదిషు
భగవన్, ఆ ఆత్మచింతనలో ఏ కల్పన కూడా ఉండదు. మీలాంటి వారికి అది సులభంగా లభిస్తుంది, కానీ మాకు లాంటి వారికి మాత్రం అది చాలా కష్టంగా దొరుకుతుంది.
సమస్తకలనాతీతం పరాం కోటిమ్ ఉపాశ్రితమ్ । పదమ్ ఆసాదయన్త్వ్ ఏతత్ కథం సామాన్యబుద్ధయః
అందరికీ అందని, లెక్కలకి అతీతమైన, అత్యున్నత స్థితిని సాధించడాన్ని సాధారణమైన బుద్ధి ఉన్నవారు ఎలా సాధించగలరు?
ఆత్మచిన్తావిలాసిన్యస్ త్వ్ అస్యాస్ సఖ్యో మహామతే । కిఞ్చిత్ సామ్యమ్ ఉపాయాతా విద్యన్తే శశిశీతలాః
ఓ మహాజ్ఞానీ, ఆత్మచింతన అనే ఆటలో భాగస్వాములైన వారిలో, కొందరు చంద్రునిలా చల్లగా, కొంత మేరకు ఆ స్థితికి దగ్గరయ్యారు.
ఆత్మచిన్తాసమానానాం వివిధానాం మునీశ్వర । ఆత్మచిన్తావయస్యానాం మధ్యాద్ ఏకతమా మయా
ఓ మునీశ్వరా, ఆత్మచింతనలో భాగస్వాములైన అనేక మందిలో, ఆత్మ విచారణలో స్నేహితులైన వారిలో, నేను ఒకరిని ఎంపిక చేసుకున్నాను.
సర్వదుఃఖక్షయకరీ సర్వసౌభాగ్యవర్ధినీ । కారణం జీవితస్యేయం ప్రాణచిన్తా సమాశ్రితా
ఈ ప్రాణచింతన జీవితం యొక్క కారణం. ఇది అన్ని బాధలను తొలగించి, అన్ని శుభాలను పెంచుతుంది.
ఇత్య్ ఉక్తవన్తం విహగం భుసుణ్డం పునర్ అప్య్ అహమ్ । జానన్న్ అపీదమ్ అవ్యగ్రః పృష్టవాన్ క్రీడయా పునః
ఇలా చెప్పిన భుసుండి పక్షిని నేను ముందే తెలిసినా, మళ్లీ ప్రశ్నించాను. ఆ సమయంలో నేను ఆందోళన లేకుండా, సరదాగా అడిగాను.
సర్వసంశయవిచ్ఛేదిన్న్ అత్యన్తచిరజీవిత । యథార్థం బ్రూహి మే సాధో ప్రాణచిన్తా కిమ్ ఉచ్యతే
బాధలను తొలగించే వృద్ధుడా, చాలా కాలం జీవించినవాడా, నిజంగా చెప్పు, ప్రాణానికి సంబంధించిన ఆందోళన అంటే ఏమిటో నాకు వివరించు.
సర్వవేదాన్తవేత్తాసి సర్వసంశయనాశకః । మామ్ ఏతత్ పరిహాసార్థం మునే పృచ్ఛసి వాయసమ్
నీవు అన్ని వేదాంతాలను తెలిసినవాడివి, అన్ని సందేహాలను తొలగించేవాడివి. మునివరా, నన్ను — ఒక కాకిని — ఇలా అడగడం సరదా కోసమా?
అథ వా భవతామ్ ఏవ భవద్భ్యః పరిశిక్షితమ్ । పునః ప్రత్యుచ్చరామీదం కా మే క్షతిర్ ఉపస్థితా
లేదా, మీవారు మీవారికి బోధించడం అలవాటు అయి ఉండొచ్చు. అందుకే మళ్లీ నేను సమాధానం చెబుతాను. దీనివల్ల నాకు ఏమాత్రం నష్టం లేదు కదా!
భుసుణ్డజీవితకరం భుసుణ్డస్యాత్మలాభదమ్ । శృణు ప్రాణసమాధానం కథ్యమానమ్ ఇదం మయా
భుసుండికి జీవనాధారం ఇచ్చే, అతనికి ఆత్మసాక్షాత్కారం కలిగించే ప్రాణ నియమాన్ని నేను ఇప్పుడు వివరంగా చెబుతాను. దయచేసి శ్రద్ధగా విను.
పశ్యేదం భగవంస్ తావద్ దేహగేహం మనోరమమ్ । త్రిప్రధానమహాస్థూణం నవద్వారసమావృతమ్
భగవంతుడా, ఈ శరీరాన్ని ఒక అందమైన ఇంటిలా చూడండి. దీనికి మూడు ప్రధాన స్తంభాలు, తొమ్మిది ద్వారాలు ఉన్నాయి. ఇవన్నీ కలసి ఈ శరీరాన్ని చుట్టుముట్టి ఉన్నాయి.
పుర్యష్టకకలత్రేణ తన్మాత్రస్వజనేన చ । అహఙ్కారగృహస్థేన సర్వతః పరిపాలితమ్
ఈ ఇంటిని ఎనిమిది భాగాల పురి భార్యలాగా, సూక్ష్మభూతాలు బంధువుల్లాగా, అహంకారం గృహస్థుడిలా అన్ని వైపులా కాపాడుతున్నాయి.
అన్తస్సుషిరసత్కర్ణశష్కులీచన్ద్రశాలికమ్ । శిరోరుహాచ్ఛాదనవద్ విపులాక్షగవాక్షకమ్
ఈ ఇంటి లోపల ఖాళీ ప్రదేశాలు, చెవులు వడకట్టే బుట్టలవంటి రూపంలో, నోటిలో చంద్రాకారపు తాలువు, పైభాగంలో జుట్టుతో కప్పబడి, విశాలమైన కళ్లతో కిటికీలుగా ఉన్నాయి.
ఆస్యప్రధానసద్ద్వారం భుజపార్శ్వోపమన్దిరం । దన్తాలికేతకస్రగ్భిర్ భూషితద్వారకోటరం
ఈ శరీరంలో నోటే ప్రధాన ద్వారం, చేతులు రెండు పక్క గదులవంటివి. ఆ ద్వారపు అంచులు పళ్లూ పెదవుల తాడులతో అలంకరించబడ్డాయి.
అనారతరటద్రూపరసనాద్వారపాలకమ్ । అఙ్గులీలోకవలితపాదాలిన్దకృతస్థితి
ఎప్పుడూ కదిలే నాలుక రుచి చూసే ద్వారపాలకురాలిగా ఉంది. అడుగుల వేల్లు ద్వారం చుట్టూ నిలబడి, గుమస్తాల్లా కాపలా కాస్తున్నాయి.
రక్తమాంసరసాదిగ్ధస్నాయుసన్తతివేష్టితమ్ । స్థూలాస్థికాష్ఠసద్బన్ధం సుకుడ్యం సుప్రమార్జితమ్
ఈ శరీరం ఎర్ర మాంసం, రక్తంతో తడిసిపోయి, నరములతో చుట్టబడి, దృఢమైన ఎముకలతో బలంగా కట్టబడి, బాగుగా పూతపూయబడి, శుభ్రంగా ఉంచబడింది.
ఈదృశస్యాస్య దేహస్య గేహస్య మునినాయక । సుషిరే కోమలే మధ్యే పార్శుకాభిత్తిమాలితే
మహామునీశ్వరా! ఈ శరీరమనే ఇంటిలో, మధ్య భాగంలో ఉన్న మృదువైన ఖాళీ ప్రదేశాన్ని పక్కవెన్నెముకలు చుట్టుముట్టి ఉంటాయి; అక్కడ మరొకటి దాగి ఉంది.
పద్మయుగ్మమయం యన్త్రమ్ అస్థిమాంసమయం మృదు । ఊర్ధ్వాధోనాలమ్ అన్యోఽన్యమిలత్కోశం లసద్దలమ్
ఇక్కడ ఎముకలు, మాంసంతో తయారైన, రెండు తామరపువ్వుల్లాంటి మృదువైన భాగాలు కలిగిన ఒక యంత్రం ఉంది. దీనికి పైకీ కిందకీ ఉండే కండలు, ఒకదానికొకటి మూసుకునే పొరలు, మృదువుగా కదిలే దళాలు ఉన్నాయి.
సతతస్పన్దరూపేణ సకలాకాశచారిణా । తస్య యన్త్రస్య పత్త్రాణి మృదూన్య్ ఆత్తాని వాయునా
అది ఎప్పుడూ కొట్టుకుంటూ, అంతటా వ్యాపించి కదులుతూ ఉంటుంది. ఆ యంత్రంలో ఉన్న మృదువైన దళాలు గాలిచేత నడిపించబడుతూ కదులుతుంటాయి.
లసత్సు తేషు పత్త్రేషు స మరుత్ పరివర్ధతే । వాతాహతలతాపత్త్రజాలే బహిర్ ఇవాభితః
ఆ దళాలు అలలాడుతున్నప్పుడు, లోపల ఉన్న గాలి మరింత బలంగా మారుతుంది. అది బయట వణికే ఆకుల సమూహాన్ని తాకే గాలిలా ఉంటుంది.
వృద్ధిం గతో ఽసౌ పవనః కృత్వాత్మానమ్ అనేకధా । ఊర్ధ్వాధో దిక్షు చాన్యాసు దేహే ఽస్మిన్ ప్రసరత్య్ అథ
అలా పెరిగిన ఆ గాలి, తాను అనేక భాగాలుగా విడిపోయి, పైకి, కిందకి, ఇంకా ఇతర దిశల్లో ఈ దేహమంతా వ్యాపిస్తుంది.