క్రియాపరాస్ తావద్ అలం చక్రావృత్తిభిర్ ఆదృతాః । భ్రమన్తీహ జనా యావన్ న పశ్యన్తి పరం పదమ్
పరమపదాన్ని చూడని వరకు, జనులు క్రియలలో మునిగి, ఆచరణల చక్రంలో తిరుగుతూ ఉంటారు.
యథాభూతమ్ ఇమం దృష్ట్వా సంసారం తన్మయీం ధియమ్ । పరిత్యజ్య పరం యాన్తి నిరాలానా గజా ఇవ
ఈ సంసారాన్ని నిజంగా ఎలా ఉందో చూసి, దానిలో మనస్సు మునిగిపోయిందని గ్రహించి, ఆసక్తి లేకుండా ఉన్నవారు, బంధనాల నుంచి విడిపడిన ఏనుగులు లాగ, దానిని వదిలేసి పరమ స్థితిని పొందుతారు.
విషమేయమ్ అనన్తేహా రామ సంసారసంసృతిః । దేహముక్తా మహాతన్తుర్ వినా జ్ఞానం న నశ్యతి
ఓ రామా, ఈ సంసార జీవన ప్రయాణం ఎంత కష్టమైనదో, అంతే కాదు, అంతులేని దారిలా సాగిపోతుంది. శరీరం విడిచినా, జ్ఞానం లేకపోతే ఈ మహా మాయాజాలం అంతమయ్యేది కాదు.
జ్ఞానయుక్తిప్లవేనైవ సంసారాబ్ధిం సుదుస్తరమ్ । మహాధియస్ సముత్తీర్ణా నేతరేణ రఘూద్వహ
ఓ రఘువంశశిరోమణీ, ఈ సంసార సముద్రాన్ని దాటి వెళ్లడం చాలా కష్టం. కానీ గొప్ప బుద్ధి కలవారు మాత్రమే జ్ఞానం, విచారణ అనే పడవతో దాటి పోగలరు; వేరే మార్గం లేదు.
తామ్ ఇమాం జ్ఞానయుక్తిం త్వం సంసారామ్భోధితారిణీమ్ । శృణుష్వావహితో బుద్ధ్యా నిత్యావహితయానయా
కాబట్టి, ఈ సంసార సముద్రాన్ని దాటించగల జ్ఞాన మార్గాన్ని నీవు మనసు పూర్తిగా కేంద్రీకరించి శ్రద్ధగా విను. ఎప్పుడూ ఇలాంటి శ్రద్ధతోనే నడుచు.
యస్మాద్ అనన్తసంరమ్భా జగతో దుఃఖరీతయః । చిరాయాన్తర్ దహన్త్య్ ఏతా వినా యుక్తిమ్ అనిన్దిత
ఈ లోకంలో అంతులేని ప్రయత్నాల వల్ల పుట్టే బాధలు ఎప్పటికీ ఆగవు. సరైన అవగాహన లేకపోతే, అవి మనసులో చాలా కాలం కాల్చుతూనే ఉంటాయి, ఓ నిందలేని వాడా.
శీతవాతాతపాదీని ద్వన్ద్వదుఃఖాని రాఘవ । జ్ఞానయుక్తిం వినా కేన సహ్యతాం యాన్తి సాధుషు
ఓ రాఘవా, జ్ఞాన సహాయం లేకుండా, చలిని, గాలిని, వేడిని వంటి ద్వంద్వ బాధలను తెలివైనవారు ఎలా తట్టుకుంటారు?
ఆపతన్తి ప్రతిపదం యథాకాలం దహన్తి చ । దుఃఖచిన్తా నరం మూఢం తృణమ్ అగ్నిశిఖా ఇవ
మూఢుడు ప్రతి అడుగులోనూ బాధలు, చింతలు ఎదురై, కాలానుగుణంగా అతన్ని కాల్చేస్తాయి; అవి గడ్డి తుప్పులను అగ్ని మంటలు ఎలా కాల్చేస్తాయో అలాగే.
ప్రాజ్ఞం విజ్ఞాతవిజ్ఞానం సమ్యగ్దర్శినమ్ ఆధయః । న దహన్తి వనం వర్షదబ్దమ్ అగ్నిశిఖా ఇవ
నిజమైన జ్ఞానం, సరైన దృష్టి ఉన్న తెలివైనవారిని బాధలు కాల్చలేవు; వర్షంలో తడిసిన అడవిని అగ్ని మంటలు ఏడాది పొడవున కాల్చలేని విధంగా.
ఆధివ్యాధిపరావర్తే సంసారమరుమారుతే । క్షుభితే ఽపి న తత్త్వజ్ఞో భజ్యతే కల్పవృక్షవత్
బాధలు, వ్యాధుల తుపాన్లలో, సంసారపు ఎడారి గాలుల్లో తిప్పబడినా, సత్యాన్ని తెలిసినవాడు కల్పవృక్షంలా ఒడవడు.
తత్త్వం జ్ఞాతుమ్ అతో యత్నాద్ ధీమాన్ ఏవ హి ధీమతా । ప్రామాణికః ప్రబుద్ధాత్మా ప్రష్టవ్యః ప్రణయాన్వితం
కాబట్టి, నిజాన్ని తెలుసుకోవాలని కోరుకునే తెలివిగలవారు, జ్ఞానంలో నిపుణుడైన, మేల్కొన్న, విశ్వసనీయమైన వ్యక్తిని గౌరవంతో ప్రశ్నిస్తూ శ్రద్ధగా తెలుసుకోవాలి.
ప్రామాణికస్య పృష్టస్య వక్తుర్ ఉత్తమచేతసా । యత్నేన వచనం గ్రాహ్యమ్ అంశుకేనేవ కుఙ్కుమమ్
ప్రామాణికుడైన, మంచి మనసున్న గురువు చెప్పిన మాటలను మనం అడిగినప్పుడు, ఆ మాటలను ఎంతో జాగ్రత్తగా, అంగుళికతో కుంకుమను తీసుకున్నట్టు స్వీకరించాలి.
అతత్త్వజ్ఞమ్ అనాదేయవచనం వాగ్విదాం వర । యః పృచ్ఛతి నరం తస్మాన్ నాస్తి మూఢతరో ఽపరః
సత్యాన్ని తెలియని వాడిని లేదా whose మాటలు తీసుకునేలా లేని వాడిని అడిగేవాడికంటే మరొక మూర్ఖుడు లేడు, ఓ ఉత్తమోపదేశకా!
ప్రామాణికస్య తజ్జ్ఞస్య వక్తుః పృష్టస్య యత్నతః । నానుతిష్ఠతి యో వాక్యం నాన్యస్ తస్మాన్ నరాధమః
ప్రామాణికుడైన, సత్యాన్ని తెలిసిన గురువును శ్రద్ధగా అడిగి, ఆయన చెప్పిన మాటలను పాటించని వాడికంటే నీచుడు ఇంకెవ్వరూ ఉండరు.
తజ్జ్ఞతాతజ్జ్ఞతే పూర్వం వక్తుర్ నిర్ణీయ కార్యతః । యః కరోతి నరః ప్రశ్నం పృచ్ఛకస్ స మహామతిః
ఏ విషయాన్ని మాట్లాడేవాడు తెలుసునా, తెలియదా అని ముందుగా గమనించి, ఆ ప్రకారం ప్రశ్న అడిగే వాడు నిజమైన జ్ఞాని.
అనిర్ణీయ ప్రవక్తారం బాలః ప్రశ్నం కరోతి యః । అధమః పృచ్ఛకస్ స స్యాన్ న మహార్థస్య భాజనమ్
ఏమీ పరిశీలించకుండా, మాట్లాడేవాడు యోగ్యుడా కాదా అని చూడకుండా పిల్లవాడిలా ప్రశ్న అడిగే వాడు, అలాంటి వాడు నీచుడు, గొప్ప జ్ఞానానికి అర్హుడు కాదు.
పూర్వాపరసమాధానక్షమబుద్ధావ్ అనిన్దితే । పృష్టం ప్రాజ్ఞేన వక్తవ్యం నాధమే పశుధర్మిణి
ప్రారంభం నుంచి ముగింపు వరకు గ్రహించగలిగే, నిందలేని మనస్సున్నవాడి ప్రశ్నకు మాత్రమే జ్ఞాని సమాధానం చెప్పాలి; నీచుడు, జంతువులా ప్రవర్తించే వాడికి చెప్పకూడదు.
ప్రామాణికార్థయోగ్యత్వం పృచ్ఛకస్యావిచార్య వా । యో వక్తి తమ్ ఇహ ప్రాజ్ఞాః ప్రాహుర్ మూఢతమం నరమ్
ప్రశ్న అడిగేవాడు నిజంగా విషయాన్ని గ్రహించగలడా, యోగ్యుడా అని ఆలోచించకుండా ఎవడు మాట్లాడతాడో, ఇక్కడ జ్ఞానులు అతన్ని మూర్ఖులలో మూర్ఖుడు అంటారు.
త్వమ్ అతీవ గుణాధారః పృచ్ఛకో రఘునన్దన । అహం చ వక్తుం జానామి స చ యోగో ఽయమ్ ఆవయోః
రఘువంశంలో జన్మించిన రామా, నీవు నిజంగా గొప్ప గుణాలవంతుడవు, మంచి ప్రశ్నలు అడుగుతున్నావు. నేను సమాధానం చెప్పగలను. అందుకే మనిద్దరి మధ్య ఈ సంభాషణ సరిగ్గా సరిపోతుంది.
యద్ అహం వచ్మి తద్ యత్నాత్ త్వయా శబ్దార్థకోవిద । ఏతద్ వస్త్వ్ ఇతి నిర్ణీయ హృది కార్యమ్ అఖణ్డితం
నేను చెప్పేది నీవు శ్రద్ధగా వినాలి. పదాల అర్థాన్ని బాగా తెలిసినవాడివి కాబట్టి, నిజమైన విషయాన్ని గ్రహించి, దాన్ని విడదీయకుండా నీ మనసులో నిలిపెయ్యాలి.
మహాన్ అసి విరక్తో ఽసి తజ్జ్ఞో ఽసి జనతాస్థితౌ । త్వయి వస్తు లగత్య్ అన్తః కుఙ్కుమామ్బు యథాంశుకే
నీవు గొప్పవాడవు, విరక్తుడవు, జ్ఞానవంతుడవు, ప్రజల్లో స్థిరంగా ఉన్నవాడవు. నిజమైన విషయం నీలో అంతర్లీనంగా స్థిరపడుతుంది, అది కుంకుమ నీరు బట్టలో కలిసిపోవడంలా ఉంటుంది.
ఉక్తావధానపరమా పరమార్థవివేచనీ । విశత్య్ అర్థం తవ ప్రజ్ఞా జలమధ్యమ్ ఇవార్కభా
నీవు చెప్పినదాన్ని శ్రద్ధగా వినిపించేవాడివి, పరమార్థాన్ని విచారించేవాడివి. నీ బుద్ధి అర్థాన్ని లోతుగా గ్రహిస్తుంది, అది నీటిలోకి సూర్యకాంతి ప్రవేశించటంలా ఉంటుంది.
యద్ యద్ వచ్మి తవాదేయం హృది కార్యం ప్రయత్నతః । న చేత్ ప్రష్టవ్య ఏవాహం న త్వయేహ నిరర్థకమ్
నేను నీకు చెప్పేది ఏది అయినా, దాన్ని జాగ్రత్తగా నీ హృదయంలో నిలుపుకో. అలా చేయకపోతే నన్ను అడగకూడదు, ఎందుకంటే నేను ఇక్కడ వృథాగా మాట్లాడడం లేదు.
మనో హి చపలం రామ సంసారవనమర్కటమ్ । సంరోధ్య హృది యత్నేన శ్రోతవ్యా పరమార్థధీః
రామా, మనస్సు చాలా చంచలంగా ఉంటుంది, ఈ Samsāra అరణ్యంలో కోతి లాంటిది. దాన్ని శ్రద్ధగా హృదయంలో నియంత్రించి, పరమార్థాన్ని విను.
అవివేకినమ్ అజ్ఞానమ్ అసజ్జనరతిం జనమ్ । చిరం దూరతరం కృత్వా పూజనీయా హి సాధవః
వివేకం లేని, అజ్ఞానం ఉన్న, దుష్టులతో స్నేహం చేసే వారిని చాలా కాలం దూరంగా ఉంచాలి. ఎందుకంటే మంచి వారే గౌరవానికి అర్హులు.
నిత్యం సజ్జనసమ్పర్కాద్ వివేక ఉపజాయతే । వివేకపాదపస్యైతే భోగమోక్షౌ ఫలే స్మృతే
ఎప్పుడూ సజ్జనులతో స్నేహం చేస్తే వివేకం కలుగుతుంది. ఆ వివేకవృక్షానికి రెండు ఫలితాలు — అనుభవం, మోక్షం — అని చెబుతారు.
మోక్షద్వారే ద్వారపాలాశ్ చత్వారః పరికీర్తితాః । శమో విచారస్ సన్తోషశ్ చతుర్థస్ సాధుసఙ్గమః
మోక్ష ద్వారం వద్ద నలుగురు కాపలుదారులు ఉన్నారని చెబుతారు. అవి: మనశ్శాంతి, విచారణ, సంతృప్తి, నాలుగవది మంచి వారి సాంగత్యం.
ఏతే సేవ్యాః ప్రయత్నేన చత్వారో ద్వౌ త్రయో ఽథ వా । ద్వారమ్ ఉద్ఘాటయన్త్య్ ఏతే మోక్షరాజగృహే బలాత్
ఈ నలుగురిలో ఇద్దరినైనా, ముగ్గురినైనా, లేక అందరినైనా శ్రద్ధగా అభ్యసించాలి. వీరు మోక్షమనే రాజప్రాసాదానికి ద్వారం బలవంతంగా తెరిచేస్తారు.
ఏకం వా సర్వయత్నేన ప్రాణాంస్ త్యక్త్వా సమాశ్రయేత్ । ఏతస్మిన్ వశగే యాన్తి చత్వారో ఽపి వశం యతః
ఈ నలుగురిలో కనీసం ఒకదానిని ప్రాణాలకన్నా ఎక్కువగా పట్టుకుని ఆశ్రయించాలి. ఎందుకంటే, ఒకటి సంపూర్ణంగా వశమైతే మిగతా మూడూ తానే వశమవుతాయి.
సవివేకో హి శాస్త్రస్య జ్ఞానస్య తపసో ద్యుతేః । భాజనం భూషణాకారో భాస్కరస్ తేజసామ్ ఇవ
వివేకం అనేది శాస్త్రాలకు, జ్ఞానానికి, తపస్సుకు, ప్రకాశానికి పాత్ర, అలంకారం, రూపం కూడా. అది సూర్యుడు అన్ని వెలుగులకు రూపమైనట్లే.