ద్వావ్ ఏవ కిల యత్నోత్థౌ జ్ఞానయోగౌ రఘూద్వహ । తత్రోక్తం భవతో జ్ఞానమ్ అన్తస్స్థజ్ఞేయనిర్మలమ్
రఘువంశంలో జన్మించిన వాడా, ప్రయత్నంతో కలిగే రెండు మార్గాలు మాత్రమే ఉన్నాయి — అవి జ్ఞానయోగం, క్రియాయోగం. వీటిలో మీరు చెప్పిన జ్ఞానం అంతరంగంలో ఏ విషయాలకూ అంటుకోని, నిర్మలంగా ఉంటుంది.
ప్రాణాపానరథారూఢో గూఢదేహగుహాశయః । అనన్తసిద్ధిదస్ సాధో యోగో ఽయం ప్రోచ్యతే శృణు
ప్రాణం, అపానాన్ని రథంలా ఎక్కి, శరీరరహస్య గుహలో నివసిస్తూ, ఈ యోగం, ఓ మునివరా, ఎన్నో సిద్ధులను ప్రసాదిస్తుంది. వినండి, నేను వివరంగా చెబుతాను.
ముఖానిలస్ఫురణనిరోధసమ్భవే స్థితిం గతే నృపసుత చేతసః క్షయే । సమాహితస్థితిర్ ఇహ యోగయుక్తితః పరే పదే విగలితభీర్ నివత్స్యసి
నోటివాయువును ఆపినప్పుడు, మనస్సు స్థిరంగా నిలిచి, అంతరించిపోయినప్పుడు, రాజకుమారా, యోగబలంతో ఏకాగ్రతలో నిలిచి, భయమేమీ లేకుండా పరమపదంలో స్థిరపడతావు.
అస్తి తావద్ అనన్తస్య ఖస్య క్వచిద్ అయం కిల । జగద్రూపః పరిస్పన్దో మృగతృష్ణా మరావ్ ఇవ
ఎక్కడో అనంతమైన ఆకాశం ఉంది; అందులో ఈ జగత్తు రూపం, ఎడారిలో మృగతృష్ణలా, కేవలం ఒక అలజడిగా కనిపిస్తుంది.
తత్ర కారణతాం యాతో బ్రహ్మా కమలసమ్భవః । స్థితః పితామహత్వేన సృష్టభూతభరభ్రమః
అందులో, పద్మంలో జన్మించిన బ్రహ్మా కారణంగా నిలిచి, సృష్టించిన జీవుల భారాన్ని మోస్తూ, పెద్దవాడిగా స్థిరంగా ఉన్నాడు.
తస్యాహం మానసః పుత్రో వసిష్ఠశ్ శ్రేష్ఠచేష్టితః । ఋక్షచక్రే ధ్రువవృతే నివసామి యుగం ప్రతి
ఆయనకు నేను మనసులో పుట్టిన కుమారుడిని, వశిష్ఠుడిని, ఉత్తమమైన కార్యాలలో ముందున్నవాడిని. నేను నక్షత్రాల వలయంలో, ధ్రువుని చుట్టూ ప్రతి యుగంలో నివసిస్తున్నాను.
సో ఽహం కదాచిద్ ఆస్థానే స్వర్గే తిష్ఠఞ్ శతక్రతోః । శ్రుతవాన్ నారదాదిభ్యః కథాం సుచిరజీవినామ్
ఒకసారి, నేను ఇంద్రుని సభలో స్వర్గంలో ఉండగా, నారదుడు మరియు మరికొందరు మునుల నుండి దీర్ఘాయువుతో ఉండేవారి కథలు విన్నాను.
కథాప్రసఙ్గే కస్మింశ్చిద్ అథ తత్రాభ్యువాచ హ । శాతాతపో నామ మునిర్ మౌనీ మానీ మహామతిః
ఆ కథల మధ్యలో అక్కడే, శాతాతపుడు అనే మౌనంగా, గర్వంగా, గొప్ప బుద్ధి కలిగిన ఒక ముని మాట్లాడాడు.
మేరోర్ ఈశానకోణస్థపద్మరాగమయే దివి । అస్తి కల్పతరుశ్ శ్రీమాఞ్ శృఙ్గే చూడ ఇతి శ్రుతః
మేరుపర్వతం ఈశాన్యదిక్కున ఉన్న ఆకాశంలో, పద్మరాగ మణితో తయారైన ఒక అద్భుతమైన కల్పవృక్షం ఉంది. దాన్ని 'చూడ' అని పిలుస్తారు.
తస్య కల్పతరోర్ మూర్ధ్ని దక్షిణస్కన్ధకోటరే । కలధౌతలతాప్రాన్తే విద్యతే విహగాలయః
ఆ కల్పవృక్షపు పైభాగంలో, దక్షిణదిక్కున ఉన్న కొమ్మలోని ఒక రంధ్రంలో, వెండి లత చివర ఒక పక్షుల గూడు ఉంది.
తస్మిన్ నివసతి శ్రీమాన్ భుసుణ్డో నామ వాయసః । వీతరాగో బృహత్కోశే బ్రహ్మేవ నిజపఙ్కజే
ఆ గూడులో భుసుండుడు అనే గొప్ప కాకి నివసిస్తున్నాడు. అతడు అన్ని రాగాలనూ దాటి, విస్తృతమైన జ్ఞానాన్ని కలిగి, తన పద్మంలో బ్రహ్మదేవుడు ఉన్నట్టు ఉంటాడు.
స యథా జగతః కోశే జీవతీహ సురాశ్ చిరమ్ । చిరజీవీ తథా స్వర్గే న భూతో న భవిష్యతి
ఎలాగైతే దేవతలు జగతిలో చాలా కాలం జీవిస్తారో, అలా భుసుండుడు కూడా స్వర్గంలో ఎన్నో యుగాలు జీవిస్తున్నాడు. అతని వంటి దీర్ఘాయువు గలవాడు గతంలో ఎవరూ లేరు, భవిష్యత్తులో కూడా ఉండడు.
స దీర్ఘాయుస్ స నీరోగస్ స శ్రీమాన్ స మహామతిః । స విశ్రాన్తమతిశ్ శాన్తస్ స కాన్తః కాలకోవిదః
ఆయన దీర్ఘాయువు, ఆరోగ్యంగా ఉంటాడు, సంపదతో కూడినవాడు, గొప్ప బుద్ధి కలవాడు, మనసు విశ్రాంతిగా ఉంటుంది, శాంతంగా ఉంటాడు, ఆకర్షణీయుడు, కాలాన్ని బాగా అర్థం చేసుకున్నవాడు.
స యథా జీవతి ఖగస్ తథేహ యది జీవ్యతే । తద్ భవేజ్ జీవితం పుంసాం దీర్ఘం చాదేయమ్ ఏవ చ
ఆ పక్షి ఎలా జీవించాడో, మనిషి కూడా ఇక్కడ అలాగే జీవిస్తే, అతని జీవితం దీర్ఘకాలం నిలుస్తుంది, నిజంగా విలువైనదిగా మారుతుంది.
ఇతి తేన భుసుణ్డో ఽసౌ భూయఃపృష్టేన వర్ణితః । యథావద్ ఏవ దేవానాం సభాయాం సత్యమూర్తినా
ఇలా, భుసుండుడు గురించి దేవతల సభలో, సత్యమూర్తి అడిగినప్పుడు, ఆయన వివరంగా వివరించాడు.
కథావసరసంశాన్తావ్ అథ యాతే సురవ్రజే । భుసుణ్డవిహగం ద్రష్టుమ్ అహం యాతః కుతూహలాత్
కథ ముగిసిన తర్వాత, దేవతల సమూహం వెళ్ళిపోయినప్పుడు, నేను భుసుండ పక్షిని చూడాలని ఆసక్తితో వెళ్లాను.
భుసుణ్డస్ సంస్థితో యత్ర మేరోశ్ శృఙ్గం తద్ ఉన్నతమ్ । సమ్ప్రాప్తవాన్ క్షణేనాహం పద్మరాగమయం బృహత్
భుసుండుడు నివసించే చోట, నేను మెరువు పర్వతం యొక్క ఎత్తైన శిఖరాన్ని, పద్మరాగ మణితో తయారైన విశాలమైన శిఖరాన్ని, క్షణంలో చేరాను.
ద్రుతగైరికకాన్తేన తేజసా వహ్నివర్చసా । మధ్వాసవరసేనేవ రఞ్జయన్ కకుభాం గణమ్
ఆ శిఖరం త్వరగా కాయచుని వలె ప్రకాశంతో, అగ్ని వెలుగు లాంటి తేజస్సుతో, ఉత్తమమైన తేనెపానంతో దిక్కులను రంగులుగా మార్చింది.
కల్పాన్తజ్వలనజ్వాలాపిణ్డాద్రిమ్ ఇవ సఞ్చితమ్ । ఇన్ద్రనీలశిలాధూమమ్ ఆలోకారుణితామ్బరమ్
అది యుగాంతంలో ఉరిమే అగ్నిజ్వాలల కొండలా కూడి ఉంది; ఇంద్రనీల మణి పొగతో ఆకాశం ఎరుపుగా వెలిగింది.
సర్వేషామ్ ఏవ రాగాణాం రాశిమ్ అద్రావ్ ఇవ స్థితమ్ । సర్వసన్ధ్యాభ్రజాలానాం ఘనమ్ ఏకమ్ ఇవాకరమ్
అది అన్ని ఎరుపు రంగుల గుట్టలా నిలిచి ఉంది; అన్ని సంధ్యాకాల మేఘాల మూలంగా, ఒకే ఘనమైన నిలయం లాగా కనిపించింది.
ఉత్క్రాన్తిం కుర్వతో మేరోర్ బ్రహ్మనాడ్యేవ నిర్గతమ్ । మూర్ధానమ్ ఆగతం కాన్తం వాడవం జఠరానలమ్
మెరు పర్వతం పైకి ఎగసినట్లు, అందులోని అగ్ని ముద్దు మీదుగా వెలికి వచ్చినట్లు, ఆ అగ్ని అందంగా, ప్రకాశంగా కనిపించింది.
సుమేరువనదేవ్యేవ నవాలక్తకరఞ్జితమ్ । లీలయాదాతుమ్ ఇన్దుం ఖే నీతం హస్తం శిఖాఙ్గులిమ్
సుమేరు అడవి దేవత తన వేలిని కొత్త ఎర్ర రంగులో ముంచి, ఆకాశంలో చంద్రుని playfulగా పట్టుకోవడానికి ప్రయత్నించినట్లు కనిపించింది.
జ్వాలాభిర్ ఇవ మాలాభిర్ అరుణాభిః పయోముచామ్ । ఖం గన్తుమ్ ఇవ సస్పన్దం శైలస్థమ్ ఇవ వాడవమ్
పలురంగు జ్వాలల మాలలా, పర్వతంపై ఉన్న అగ్ని ఆకాశంలోకి ఎగరడానికి తడుముతూ, కంపించుతూ కనిపించింది.
తారాస్ స్ప్రష్టుమ్ ఇవాకాశమ్ అఙ్గులీభిర్ ఇవాశ్రిభిః । కచదంశునఖాగ్రాభిః పరిచుమ్బద్ ఇవోన్నతమ్
నక్షత్రాలు తమ ప్రకాశవంతమైన వేలులతో ఆకాశాన్ని తాకడానికి ప్రయత్నిస్తున్నట్లు, జుట్టు మరియు నఖాల చివరలతో ఎత్తైన శిఖరాన్ని ముద్దాడుతున్నట్లు కనిపించింది.
కచద్రత్నశిలాశ్వభ్రం భాస్వత్కనకకన్దరమ్ । సరత్కుసుమరేణ్వభ్రం భ్రమద్విద్యాధరామరమ్
అక్కడ స్ఫటికపు శిలలు, రత్నాలతో మెరిసే గుహలు, బంగారు కాంతితో వెలిగే గుహలు, పుష్పరేణువుతో నిండిన కొండ ప్రవాహాలు, తిరుగుతూ సంతోషంగా సంచరించే దేవతలు కనిపించేవి.
క్వణద్వంశలసద్వాతం నృత్యద్రత్నలతాఙ్గనమ్ । గర్జజ్జీమూతమురజం భూభృతో నాట్యమణ్డపమ్
అక్కడ వెదురు పొదల్లో తేలికగా వీసే గాలి సంగీతంలా వినిపించేది, రత్నలతల మధ్య అందమైన యువతులు నాట్యం చేసేవారు, మేఘాలు మృదంగంలా గర్జించేవి, ఆ కొండ మొత్తం దేవతల నాట్యానికి వేదికలా కనిపించేది.
హసత్కుసుమగుచ్ఛాఢ్యం ధ్వనత్షట్పదపేటకమ్ । దన్తతాలం దలావల్యా పరిహాసాద్ ఇవ స్ఫుటమ్
నవ్వుతున్న పువ్వుల గుత్తులు అక్కడ అలంకరించాయి, తేనెటీగలు మధురంగా గానాలు పాడాయి, ఆకులు పరస్పరం తాకుతూ చప్పట్లు కొట్టినట్లు వినిపించాయి.
దోలాలోలాప్సరోవృన్దమ్ ఉద్దామమదమన్మథమ్ । శిలావిశ్రాన్తవిబుధం మిథునాశ్రితకన్దరమ్
అక్కడ అప్సరసలు దోపిడీ లతలపై ఊగుతూ ఆనందంగా ఆటపట్టారు, ప్రేమలో మునిగిపోయారు; దేవతలు శిలలపై విశ్రాంతి తీసుకున్నారు, జంటలు గుహల్లో ఆశ్రయం పొందారు.
వరామ్బరాజినం శుభ్రం గఙ్గాయజ్ఞోపవీతి చ । తాపసం పిఙ్గలమ్ ఇవ వేణుదణ్డధరం స్థితమ్
అక్కడ ఒక తపస్వి, మెత్తని వనరజులు, తెల్లని మృగచర్మం ధరించి, గంగా నదిని యజ్ఞోపవీతంలా వేసుకుని, పసుపు వర్ణంతో, చేతిలో దండను పట్టుకుని, నిజంగా తపస్సు చేసే వాడిలా నిలబడి ఉన్నాడు.
గఙ్గానిర్ఝరనిర్హ్రాది లతాగృహగతామరమ్ । గన్ధర్వగీతసుభగమ్ ఆమోదిమధురానిలమ్
గంగా జలపాతాల గర్జనతో, ఆకుల మేడల్లో దేవతలు నివసిస్తూ, గంధర్వుల పాటల మాధుర్యంతో, పరిమళభరితమైన సువాసన గాలులతో ఆ ప్రదేశం ఎంతో మధురంగా ఉంది.