బీభత్సం విషమం దృష్ట్వా కో నామ న విరజ్యతే । సతాం తూత్తమవైరాగ్యం వివేకాద్ ఏవ జాయతే
ఏదైనా హీనమైనది, అన్యాయమైనది చూసినప్పుడు ఎవరికైనా ఆసక్తి తగ్గిపోవడం సహజమే. కానీ నిజమైన మహనీయులైనవారికి, పరిపూర్ణ విరక్తి మాత్రం వివేకంతోనే కలుగుతుంది.
తే మహాన్తో మహాప్రజ్ఞా నిమిత్తేన వినైవ హి । వైరాగ్యం జాయతే యేషాం త ఏవామలమానసాః
ఎటువంటి కారణం లేకుండానే విరక్తి కలిగిన గొప్ప జ్ఞానులు మాత్రమే నిజంగా నిర్మలమైన మనస్సు కలవారు.
స్వవివేకచమత్కారపరామర్శవిరక్తయా । రాజతే హి ధియా జన్తుర్ యువేవ వనమాలయా
తనలోని వివేకం, ఆశ్చర్యం, విరక్తి స్పర్శతో అలంకరించబడిన జ్ఞానం ఉన్నవాడు, అడవి పువ్వుల మాల ధరించిన యువకుడిలా వెలుగుతాడు.
పరామృశ్య వివేకేన సంసారరచనామ్ ఇమామ్ । విరాగం యే ఽధిగచ్ఛన్తి త ఏవ పురుషోత్తమాః
ఈ ప్రపంచ నిర్మాణాన్ని వివేకంతో ఆలోచించి, విరక్తిని పొందినవారే నిజంగా ఉత్తమ పురుషులు.
స్వవివేకవశాద్ ఏవ విచార్యేదం పునః పునః । ఇన్ద్రజాలం పరిత్యాజ్యం సబాహ్యాభ్యన్తరం బలాత్
తన స్వంత వివేకబలంతో ఈ మాయను మళ్లీ మళ్లీ పరిశీలిస్తూ, బలవంతంగా లోపల, బయట రెండింటినీ పూర్తిగా వదిలేయాలి.
శ్మశానమ్ ఆపదం దైన్యం దృష్ట్వా కో న విరజ్యతే । తద్ వైరాగ్యం పరం శ్రేయస్ స్వతో యద్ అభిజాయతే
శ్మశానం, కష్టం, దుఃఖం చూసినప్పుడు ఎవరికైనా విరక్తి కలగకమానదు. కానీ, మనలో నుంచే ఉద్భవించే విరక్తి మాత్రమే పరమ శ్రేయస్సు.
అకృత్రిమవిరాగస్ త్వం మహత్తామ్ అలమ్ ఆగతః । యోగ్యో ఽసి జ్ఞానసారస్య బీజస్యేవ మృదుస్థలమ్
నీకు సహజమైన విరక్తి ఉంది, నీవు నిజమైన మహత్త్వాన్ని పొందావు. మృదువైన నేల విత్తనానికి ఎలా అనుకూలమో, నీవు జ్ఞానసారం గ్రహించడానికి అర్హుడవు.
ప్రసాదాత్ పరమేశస్య నాథస్య పరమాత్మనః । త్వాదృశస్య శుభా బుద్ధిర్ వివేకమ్ అనుధావతి
పరమాత్మ అయిన ప్రభువు అనుగ్రహంతో, నీలాంటి వారికి శుభమైన బుద్ధి ఎప్పుడూ వివేకాన్ని అనుసరిస్తుంది.
క్రియాక్రమేణ మహతా తపసా నియమేన చ । దానేన తీర్థయాత్రాభిశ్ చిరకాలవివేకతః
పెద్దపెద్ద కృషితో, గాఢమైన తపస్సుతో, నియమాలతో, దానంతో, పవిత్ర స్థలాలకు యాత్రలతో, చాలా కాలంగా విచారించి వివేకంతో—
దుష్కృతే క్షయమ్ ఆపన్నే పరమార్థవిచారణే । కాకతాలీయయోగేన బుద్ధిర్ జన్తోః ప్రవర్తతే
పాపకర్మలు పూర్తిగా నశించినప్పుడు, పరమార్థాన్ని గురించి విచారించినప్పుడు, కాకి తాటి పండు మీద పడినట్టు యాదృచ్ఛికంగా, ఒక జీవికి వివేకం కలుగుతుంది.
క్రియాపరాస్ తావద్ అలం చక్రావృత్తిభిర్ ఆదృతాః । భ్రమన్తీహ జనా యావన్ న పశ్యన్తి పరం పదమ్
పరమపదాన్ని చూడని వరకు, జనులు క్రియలలో మునిగి, ఆచరణల చక్రంలో తిరుగుతూ ఉంటారు.
యథాభూతమ్ ఇమం దృష్ట్వా సంసారం తన్మయీం ధియమ్ । పరిత్యజ్య పరం యాన్తి నిరాలానా గజా ఇవ
ఈ సంసారాన్ని నిజంగా ఎలా ఉందో చూసి, దానిలో మనస్సు మునిగిపోయిందని గ్రహించి, ఆసక్తి లేకుండా ఉన్నవారు, బంధనాల నుంచి విడిపడిన ఏనుగులు లాగ, దానిని వదిలేసి పరమ స్థితిని పొందుతారు.
విషమేయమ్ అనన్తేహా రామ సంసారసంసృతిః । దేహముక్తా మహాతన్తుర్ వినా జ్ఞానం న నశ్యతి
ఓ రామా, ఈ సంసార జీవన ప్రయాణం ఎంత కష్టమైనదో, అంతే కాదు, అంతులేని దారిలా సాగిపోతుంది. శరీరం విడిచినా, జ్ఞానం లేకపోతే ఈ మహా మాయాజాలం అంతమయ్యేది కాదు.
జ్ఞానయుక్తిప్లవేనైవ సంసారాబ్ధిం సుదుస్తరమ్ । మహాధియస్ సముత్తీర్ణా నేతరేణ రఘూద్వహ
ఓ రఘువంశశిరోమణీ, ఈ సంసార సముద్రాన్ని దాటి వెళ్లడం చాలా కష్టం. కానీ గొప్ప బుద్ధి కలవారు మాత్రమే జ్ఞానం, విచారణ అనే పడవతో దాటి పోగలరు; వేరే మార్గం లేదు.
తామ్ ఇమాం జ్ఞానయుక్తిం త్వం సంసారామ్భోధితారిణీమ్ । శృణుష్వావహితో బుద్ధ్యా నిత్యావహితయానయా
కాబట్టి, ఈ సంసార సముద్రాన్ని దాటించగల జ్ఞాన మార్గాన్ని నీవు మనసు పూర్తిగా కేంద్రీకరించి శ్రద్ధగా విను. ఎప్పుడూ ఇలాంటి శ్రద్ధతోనే నడుచు.
యస్మాద్ అనన్తసంరమ్భా జగతో దుఃఖరీతయః । చిరాయాన్తర్ దహన్త్య్ ఏతా వినా యుక్తిమ్ అనిన్దిత
ఈ లోకంలో అంతులేని ప్రయత్నాల వల్ల పుట్టే బాధలు ఎప్పటికీ ఆగవు. సరైన అవగాహన లేకపోతే, అవి మనసులో చాలా కాలం కాల్చుతూనే ఉంటాయి, ఓ నిందలేని వాడా.
శీతవాతాతపాదీని ద్వన్ద్వదుఃఖాని రాఘవ । జ్ఞానయుక్తిం వినా కేన సహ్యతాం యాన్తి సాధుషు
ఓ రాఘవా, జ్ఞాన సహాయం లేకుండా, చలిని, గాలిని, వేడిని వంటి ద్వంద్వ బాధలను తెలివైనవారు ఎలా తట్టుకుంటారు?
ఆపతన్తి ప్రతిపదం యథాకాలం దహన్తి చ । దుఃఖచిన్తా నరం మూఢం తృణమ్ అగ్నిశిఖా ఇవ
మూఢుడు ప్రతి అడుగులోనూ బాధలు, చింతలు ఎదురై, కాలానుగుణంగా అతన్ని కాల్చేస్తాయి; అవి గడ్డి తుప్పులను అగ్ని మంటలు ఎలా కాల్చేస్తాయో అలాగే.
ప్రాజ్ఞం విజ్ఞాతవిజ్ఞానం సమ్యగ్దర్శినమ్ ఆధయః । న దహన్తి వనం వర్షదబ్దమ్ అగ్నిశిఖా ఇవ
నిజమైన జ్ఞానం, సరైన దృష్టి ఉన్న తెలివైనవారిని బాధలు కాల్చలేవు; వర్షంలో తడిసిన అడవిని అగ్ని మంటలు ఏడాది పొడవున కాల్చలేని విధంగా.
ఆధివ్యాధిపరావర్తే సంసారమరుమారుతే । క్షుభితే ఽపి న తత్త్వజ్ఞో భజ్యతే కల్పవృక్షవత్
బాధలు, వ్యాధుల తుపాన్లలో, సంసారపు ఎడారి గాలుల్లో తిప్పబడినా, సత్యాన్ని తెలిసినవాడు కల్పవృక్షంలా ఒడవడు.
తత్త్వం జ్ఞాతుమ్ అతో యత్నాద్ ధీమాన్ ఏవ హి ధీమతా । ప్రామాణికః ప్రబుద్ధాత్మా ప్రష్టవ్యః ప్రణయాన్వితం
కాబట్టి, నిజాన్ని తెలుసుకోవాలని కోరుకునే తెలివిగలవారు, జ్ఞానంలో నిపుణుడైన, మేల్కొన్న, విశ్వసనీయమైన వ్యక్తిని గౌరవంతో ప్రశ్నిస్తూ శ్రద్ధగా తెలుసుకోవాలి.
ప్రామాణికస్య పృష్టస్య వక్తుర్ ఉత్తమచేతసా । యత్నేన వచనం గ్రాహ్యమ్ అంశుకేనేవ కుఙ్కుమమ్
ప్రామాణికుడైన, మంచి మనసున్న గురువు చెప్పిన మాటలను మనం అడిగినప్పుడు, ఆ మాటలను ఎంతో జాగ్రత్తగా, అంగుళికతో కుంకుమను తీసుకున్నట్టు స్వీకరించాలి.
అతత్త్వజ్ఞమ్ అనాదేయవచనం వాగ్విదాం వర । యః పృచ్ఛతి నరం తస్మాన్ నాస్తి మూఢతరో ఽపరః
సత్యాన్ని తెలియని వాడిని లేదా whose మాటలు తీసుకునేలా లేని వాడిని అడిగేవాడికంటే మరొక మూర్ఖుడు లేడు, ఓ ఉత్తమోపదేశకా!
ప్రామాణికస్య తజ్జ్ఞస్య వక్తుః పృష్టస్య యత్నతః । నానుతిష్ఠతి యో వాక్యం నాన్యస్ తస్మాన్ నరాధమః
ప్రామాణికుడైన, సత్యాన్ని తెలిసిన గురువును శ్రద్ధగా అడిగి, ఆయన చెప్పిన మాటలను పాటించని వాడికంటే నీచుడు ఇంకెవ్వరూ ఉండరు.
తజ్జ్ఞతాతజ్జ్ఞతే పూర్వం వక్తుర్ నిర్ణీయ కార్యతః । యః కరోతి నరః ప్రశ్నం పృచ్ఛకస్ స మహామతిః
ఏ విషయాన్ని మాట్లాడేవాడు తెలుసునా, తెలియదా అని ముందుగా గమనించి, ఆ ప్రకారం ప్రశ్న అడిగే వాడు నిజమైన జ్ఞాని.
అనిర్ణీయ ప్రవక్తారం బాలః ప్రశ్నం కరోతి యః । అధమః పృచ్ఛకస్ స స్యాన్ న మహార్థస్య భాజనమ్
ఏమీ పరిశీలించకుండా, మాట్లాడేవాడు యోగ్యుడా కాదా అని చూడకుండా పిల్లవాడిలా ప్రశ్న అడిగే వాడు, అలాంటి వాడు నీచుడు, గొప్ప జ్ఞానానికి అర్హుడు కాదు.
పూర్వాపరసమాధానక్షమబుద్ధావ్ అనిన్దితే । పృష్టం ప్రాజ్ఞేన వక్తవ్యం నాధమే పశుధర్మిణి
ప్రారంభం నుంచి ముగింపు వరకు గ్రహించగలిగే, నిందలేని మనస్సున్నవాడి ప్రశ్నకు మాత్రమే జ్ఞాని సమాధానం చెప్పాలి; నీచుడు, జంతువులా ప్రవర్తించే వాడికి చెప్పకూడదు.
ప్రామాణికార్థయోగ్యత్వం పృచ్ఛకస్యావిచార్య వా । యో వక్తి తమ్ ఇహ ప్రాజ్ఞాః ప్రాహుర్ మూఢతమం నరమ్
ప్రశ్న అడిగేవాడు నిజంగా విషయాన్ని గ్రహించగలడా, యోగ్యుడా అని ఆలోచించకుండా ఎవడు మాట్లాడతాడో, ఇక్కడ జ్ఞానులు అతన్ని మూర్ఖులలో మూర్ఖుడు అంటారు.
త్వమ్ అతీవ గుణాధారః పృచ్ఛకో రఘునన్దన । అహం చ వక్తుం జానామి స చ యోగో ఽయమ్ ఆవయోః
రఘువంశంలో జన్మించిన రామా, నీవు నిజంగా గొప్ప గుణాలవంతుడవు, మంచి ప్రశ్నలు అడుగుతున్నావు. నేను సమాధానం చెప్పగలను. అందుకే మనిద్దరి మధ్య ఈ సంభాషణ సరిగ్గా సరిపోతుంది.
యద్ అహం వచ్మి తద్ యత్నాత్ త్వయా శబ్దార్థకోవిద । ఏతద్ వస్త్వ్ ఇతి నిర్ణీయ హృది కార్యమ్ అఖణ్డితం
నేను చెప్పేది నీవు శ్రద్ధగా వినాలి. పదాల అర్థాన్ని బాగా తెలిసినవాడివి కాబట్టి, నిజమైన విషయాన్ని గ్రహించి, దాన్ని విడదీయకుండా నీ మనసులో నిలిపెయ్యాలి.