కాలచక్రే వహత్య్ అస్మింస్ తతో విగలితే క్రమే । ప్రత్యహం భోజనపరే జనే శాల్యర్జనోన్ముఖే
ఈ కాలచక్రం తిరుగుతుంటే, పూర్వపు క్రమం తగ్గిపోతే, ప్రజలు రోజూ తినే దానిలో, వరి పండించడంలో మునిగిపోతారు.
ద్వన్ద్వాని సమ్ప్రవృత్తాని విషయార్థం మహీభుజామ్ । దణ్డ్యతాం సమ్ప్రయాతాని భూతాని భువి భూరిశః
భూమిపై రాజులు విషయాల కోసం పరస్పరం కలహించుకుంటారు. దాంతో, భూమిపై అనేక జనులు శిక్షకు లోనవుతారు.
తతో యుద్ధం వినా భూపా మహీం పాలయితుం క్రమాత్ । అసమర్థాస్ తద్ ఆయాతాః ప్రజాభిస్ సహ దీనతామ్
అప్పటినుంచి యుద్ధం లేకుండా భూమిని పాలించలేక, రాజులు తమ ప్రజలతో కలిసి క్రమంగా బాధలోకి పడిపోయారు.
తేషాం దైన్యాపనోదార్థం సమ్యక్సృష్టిక్రమాయ చ । తతో ఽస్మదాదిభిః ప్రోక్తా మహత్యో జ్ఞానదృష్టయః
వారికి వచ్చిన ఆ బాధను తొలగించేందుకు, సృష్టి క్రమాన్ని సరిగ్గా నిలబెట్టేందుకు, మేము మరియు మాదిరిగానే ఉన్నవారు గొప్ప జ్ఞాన దర్శనాలను ప్రకటించాము.
అధ్యాత్మవిద్యా తేనేయం పూర్వం రాజసు వర్ణితా । తదను ప్రసృతా లోకే రాజవిద్యేత్య్ ఉదాహృతా
అలా ఈ ఆధ్యాత్మిక విద్య మొదట రాజుల మధ్య వివరించబడింది; ఆ తరువాత అది లోకంలో వ్యాపించి రాజవిద్య అని పిలవబడింది.
రాజవిద్యా రాజగుహ్యమ్ అధ్యాత్మగ్రన్థమ్ ఉత్తమమ్ । జ్ఞాత్వా రాఘవ రాజానః పరాం నిర్దుఃఖతాం గతాః
రాజవిద్య, రాజగుహ్యం, మరియు ఉత్తమమైన ఆధ్యాత్మిక గ్రంథాన్ని తెలుసుకున్న రాజులు, రాఘవా, అత్యున్నతమైన దుఃఖరహిత స్థితిని పొందారు.
అథ రాజస్వ్ అతీతేషు బహుష్వ్ అమలకీర్తిషు । అస్మాద్ దశరథాద్ రామ జాతో ఽద్య త్వమ్ ఇహావనౌ
అనేకమంది పుణ్యశీలులు, కీర్తిగాంచిన రాజులు గతించిన తరువాత, ఈ భూమిపై దశరథుని కుమారుడిగా నువ్వు, రామా, ఈ రోజు జన్మించావు.
తవ చాతిప్రసన్నే ఽస్మిఞ్ జాతం మనసి పావనమ్ । నిర్నిమిత్తమ్ ఇదం చారు వైరాగ్యమ్ అరిమర్దన
నీ మనసు ఎంతో పవిత్రంగా, సంతోషంగా ఉన్నప్పుడు, కారణం లేకుండా ఈ అందమైన విరక్తి నీలో పుట్టింది, శత్రువులను సంహరించేవాడా.
సర్వస్యైవ హి భవ్యస్య సాధోర్ అపి వివేకినః । నిమిత్తపూర్వం వైరాగ్యం జాయతే రామ రాజసమ్
రామా, సాధువులు, వివేకులు అయిన అందరికీ సాధారణంగా ఏదో ఒక కారణం వల్లే విరక్తి కలుగుతుంది. అది రాజస్వభావంతో ఉంటుంది.
ఇదం త్వ్ అపూర్వమ్ ఉత్పన్నం చమత్కారకరం సతామ్ । తవానిమిత్తం వైరాగ్యం సాత్త్వికం స్వవివేకజమ్
కానీ నీలో పుట్టిన ఈ విరక్తి అపూర్వమైనది, సత్పురుషులను ఆశ్చర్యపరిచే విధంగా ఉంది. నీ విరక్తి కారణం లేకుండా, స్వచ్ఛంగా, నీ స్వంత వివేకంతో పుట్టింది.
బీభత్సం విషమం దృష్ట్వా కో నామ న విరజ్యతే । సతాం తూత్తమవైరాగ్యం వివేకాద్ ఏవ జాయతే
ఏదైనా హీనమైనది, అన్యాయమైనది చూసినప్పుడు ఎవరికైనా ఆసక్తి తగ్గిపోవడం సహజమే. కానీ నిజమైన మహనీయులైనవారికి, పరిపూర్ణ విరక్తి మాత్రం వివేకంతోనే కలుగుతుంది.
తే మహాన్తో మహాప్రజ్ఞా నిమిత్తేన వినైవ హి । వైరాగ్యం జాయతే యేషాం త ఏవామలమానసాః
ఎటువంటి కారణం లేకుండానే విరక్తి కలిగిన గొప్ప జ్ఞానులు మాత్రమే నిజంగా నిర్మలమైన మనస్సు కలవారు.
స్వవివేకచమత్కారపరామర్శవిరక్తయా । రాజతే హి ధియా జన్తుర్ యువేవ వనమాలయా
తనలోని వివేకం, ఆశ్చర్యం, విరక్తి స్పర్శతో అలంకరించబడిన జ్ఞానం ఉన్నవాడు, అడవి పువ్వుల మాల ధరించిన యువకుడిలా వెలుగుతాడు.
పరామృశ్య వివేకేన సంసారరచనామ్ ఇమామ్ । విరాగం యే ఽధిగచ్ఛన్తి త ఏవ పురుషోత్తమాః
ఈ ప్రపంచ నిర్మాణాన్ని వివేకంతో ఆలోచించి, విరక్తిని పొందినవారే నిజంగా ఉత్తమ పురుషులు.
స్వవివేకవశాద్ ఏవ విచార్యేదం పునః పునః । ఇన్ద్రజాలం పరిత్యాజ్యం సబాహ్యాభ్యన్తరం బలాత్
తన స్వంత వివేకబలంతో ఈ మాయను మళ్లీ మళ్లీ పరిశీలిస్తూ, బలవంతంగా లోపల, బయట రెండింటినీ పూర్తిగా వదిలేయాలి.
శ్మశానమ్ ఆపదం దైన్యం దృష్ట్వా కో న విరజ్యతే । తద్ వైరాగ్యం పరం శ్రేయస్ స్వతో యద్ అభిజాయతే
శ్మశానం, కష్టం, దుఃఖం చూసినప్పుడు ఎవరికైనా విరక్తి కలగకమానదు. కానీ, మనలో నుంచే ఉద్భవించే విరక్తి మాత్రమే పరమ శ్రేయస్సు.
అకృత్రిమవిరాగస్ త్వం మహత్తామ్ అలమ్ ఆగతః । యోగ్యో ఽసి జ్ఞానసారస్య బీజస్యేవ మృదుస్థలమ్
నీకు సహజమైన విరక్తి ఉంది, నీవు నిజమైన మహత్త్వాన్ని పొందావు. మృదువైన నేల విత్తనానికి ఎలా అనుకూలమో, నీవు జ్ఞానసారం గ్రహించడానికి అర్హుడవు.
ప్రసాదాత్ పరమేశస్య నాథస్య పరమాత్మనః । త్వాదృశస్య శుభా బుద్ధిర్ వివేకమ్ అనుధావతి
పరమాత్మ అయిన ప్రభువు అనుగ్రహంతో, నీలాంటి వారికి శుభమైన బుద్ధి ఎప్పుడూ వివేకాన్ని అనుసరిస్తుంది.
క్రియాక్రమేణ మహతా తపసా నియమేన చ । దానేన తీర్థయాత్రాభిశ్ చిరకాలవివేకతః
పెద్దపెద్ద కృషితో, గాఢమైన తపస్సుతో, నియమాలతో, దానంతో, పవిత్ర స్థలాలకు యాత్రలతో, చాలా కాలంగా విచారించి వివేకంతో—
దుష్కృతే క్షయమ్ ఆపన్నే పరమార్థవిచారణే । కాకతాలీయయోగేన బుద్ధిర్ జన్తోః ప్రవర్తతే
పాపకర్మలు పూర్తిగా నశించినప్పుడు, పరమార్థాన్ని గురించి విచారించినప్పుడు, కాకి తాటి పండు మీద పడినట్టు యాదృచ్ఛికంగా, ఒక జీవికి వివేకం కలుగుతుంది.
క్రియాపరాస్ తావద్ అలం చక్రావృత్తిభిర్ ఆదృతాః । భ్రమన్తీహ జనా యావన్ న పశ్యన్తి పరం పదమ్
పరమపదాన్ని చూడని వరకు, జనులు క్రియలలో మునిగి, ఆచరణల చక్రంలో తిరుగుతూ ఉంటారు.
యథాభూతమ్ ఇమం దృష్ట్వా సంసారం తన్మయీం ధియమ్ । పరిత్యజ్య పరం యాన్తి నిరాలానా గజా ఇవ
ఈ సంసారాన్ని నిజంగా ఎలా ఉందో చూసి, దానిలో మనస్సు మునిగిపోయిందని గ్రహించి, ఆసక్తి లేకుండా ఉన్నవారు, బంధనాల నుంచి విడిపడిన ఏనుగులు లాగ, దానిని వదిలేసి పరమ స్థితిని పొందుతారు.
విషమేయమ్ అనన్తేహా రామ సంసారసంసృతిః । దేహముక్తా మహాతన్తుర్ వినా జ్ఞానం న నశ్యతి
ఓ రామా, ఈ సంసార జీవన ప్రయాణం ఎంత కష్టమైనదో, అంతే కాదు, అంతులేని దారిలా సాగిపోతుంది. శరీరం విడిచినా, జ్ఞానం లేకపోతే ఈ మహా మాయాజాలం అంతమయ్యేది కాదు.
జ్ఞానయుక్తిప్లవేనైవ సంసారాబ్ధిం సుదుస్తరమ్ । మహాధియస్ సముత్తీర్ణా నేతరేణ రఘూద్వహ
ఓ రఘువంశశిరోమణీ, ఈ సంసార సముద్రాన్ని దాటి వెళ్లడం చాలా కష్టం. కానీ గొప్ప బుద్ధి కలవారు మాత్రమే జ్ఞానం, విచారణ అనే పడవతో దాటి పోగలరు; వేరే మార్గం లేదు.
తామ్ ఇమాం జ్ఞానయుక్తిం త్వం సంసారామ్భోధితారిణీమ్ । శృణుష్వావహితో బుద్ధ్యా నిత్యావహితయానయా
కాబట్టి, ఈ సంసార సముద్రాన్ని దాటించగల జ్ఞాన మార్గాన్ని నీవు మనసు పూర్తిగా కేంద్రీకరించి శ్రద్ధగా విను. ఎప్పుడూ ఇలాంటి శ్రద్ధతోనే నడుచు.
యస్మాద్ అనన్తసంరమ్భా జగతో దుఃఖరీతయః । చిరాయాన్తర్ దహన్త్య్ ఏతా వినా యుక్తిమ్ అనిన్దిత
ఈ లోకంలో అంతులేని ప్రయత్నాల వల్ల పుట్టే బాధలు ఎప్పటికీ ఆగవు. సరైన అవగాహన లేకపోతే, అవి మనసులో చాలా కాలం కాల్చుతూనే ఉంటాయి, ఓ నిందలేని వాడా.
శీతవాతాతపాదీని ద్వన్ద్వదుఃఖాని రాఘవ । జ్ఞానయుక్తిం వినా కేన సహ్యతాం యాన్తి సాధుషు
ఓ రాఘవా, జ్ఞాన సహాయం లేకుండా, చలిని, గాలిని, వేడిని వంటి ద్వంద్వ బాధలను తెలివైనవారు ఎలా తట్టుకుంటారు?
ఆపతన్తి ప్రతిపదం యథాకాలం దహన్తి చ । దుఃఖచిన్తా నరం మూఢం తృణమ్ అగ్నిశిఖా ఇవ
మూఢుడు ప్రతి అడుగులోనూ బాధలు, చింతలు ఎదురై, కాలానుగుణంగా అతన్ని కాల్చేస్తాయి; అవి గడ్డి తుప్పులను అగ్ని మంటలు ఎలా కాల్చేస్తాయో అలాగే.
ప్రాజ్ఞం విజ్ఞాతవిజ్ఞానం సమ్యగ్దర్శినమ్ ఆధయః । న దహన్తి వనం వర్షదబ్దమ్ అగ్నిశిఖా ఇవ
నిజమైన జ్ఞానం, సరైన దృష్టి ఉన్న తెలివైనవారిని బాధలు కాల్చలేవు; వర్షంలో తడిసిన అడవిని అగ్ని మంటలు ఏడాది పొడవున కాల్చలేని విధంగా.
ఆధివ్యాధిపరావర్తే సంసారమరుమారుతే । క్షుభితే ఽపి న తత్త్వజ్ఞో భజ్యతే కల్పవృక్షవత్
బాధలు, వ్యాధుల తుపాన్లలో, సంసారపు ఎడారి గాలుల్లో తిప్పబడినా, సత్యాన్ని తెలిసినవాడు కల్పవృక్షంలా ఒడవడు.