దీపహస్తో యదాభ్యేతి తమోరూపదిదృక్షయా । తదా గలతి తత్ సర్వం తమస్ తాపే ఘృతం యథా
ఒకడు దీపం చేత పట్టుకుని చీకటిని చూడాలని వస్తే, ఆ చీకటి అంతా ఎలా వేడిలో నెయ్యి కరిగిపోతుందో అలా అంతా కనుమరుగైపోతుంది.
న తు సంలక్ష్యతే దీపైస్ తమసో రూపనిశ్చయః । ఉదేతి కేవలం ధ్వాన్తధ్వంసో విమలమూర్తిమాన్
దీపాల వెలుతురుతో చీకటి స్వరూపం కనిపించదు; కేవలం చీకటి పోయినదే స్పష్టంగా, నిర్మలంగా కనిపిస్తుంది.
ఏవమ్ ఆలోక్యమానైషా క్వాపి యాతి పలాయతే । అసద్రూపా హ్య్ అవస్తుత్వం దృశ్యతే ఽస్యా విచారణాత్
ఇలానే దీన్ని పరిశీలిస్తే, అది ఎక్కడికో పారిపోతుంది; ఎందుకంటే దాని అసత్యత కూడా, వాస్తవం లేనిదని విచారణ వల్ల తెలుస్తుంది.
ఆలోక ఆగతే యాదృగ్ యద్ యత్ తద్ దృశ్యతే తథా । అవస్తుత్వే త్వ్ అవిద్యాయాస్ త్వ్ అవస్తుత్వం ప్రతీయతే
వెలుగు వచ్చినప్పుడు, ఏది కనిపిస్తే అది నిజంగా కనిపిస్తుంది; కానీ అజ్ఞానం విషయంలో, దాని వాస్తవం లేనిదని మనం గ్రహించగలం.
యావన్ నాలోక్యతే తావన్ న కిఞ్చిద్ అపి దృశ్యతే । ఆలోక్యతే యథా యద్ యత్ తత్ తథా ప్రతిపద్యతే
ఏదైనా మనకు కనబడకపోతే, ఏమీ కనిపించదు. మనం ఏది చూస్తామో, అది కనిపించినట్టే మనకు అనిపిస్తుంది.
రక్తమాంసాస్థియన్త్రే ఽస్మిన్ కస్ స్యామ్ అహమ్ ఇతి స్వయమ్ । యావద్ విచార్యతే తావత్ సర్వమ్ ఆశు ప్రలీయతే
ఈ మాంసం, రక్తం, ఎముకలతో కూడిన శరీరంలో 'నేను ఎవరు?' అని మనం విచారించటం మొదలుపెడితే, ఆ విచారణ కొనసాగుతున్నంతవరకు అన్నీ త్వరగా లయమైపోతాయి.
ఆద్యన్తయోర్ అసద్రూపే నూనం పరిహృతే హృదః । సర్వస్మిన్న్ ఏవ యశ్ శేషస్ తమ్ అవిద్యాక్షయం విదుః
ప్రారంభం, ముగింపు రెండింటిలోనూ అసత్యమైనదాన్ని మన హృదయం పూర్తిగా వదిలేసినప్పుడు, ఏది మిగిలి ఉంటుందో అదే అజ్ఞానం నశించినదిగా తెలుసుకోవాలి.
తన్ నకిఞ్చిచ్ చ కిఞ్చిచ్ చ యత్ సత్ తద్ బ్రహ్మ శాశ్వతమ్ । తద్ వస్తు తద్ ఉపాదేయం తద్ అవిద్యానివర్తనమ్
ఏది ఏమీ కాదు, ఏదో ఒకటి కూడా కాదు, కానీ నిజంగా ఉన్నదేంటో, అదే శాశ్వతమైన బ్రహ్మం. అదే వాస్తవం, అదే మనం స్వీకరించవలసింది, అదే అజ్ఞానాన్ని తొలగించేది.
స్వరూపం నామ్న ఏవాస్యా జ్ఞాయతే నిస్స్వభావకమ్ । న హి జిహ్వాగతస్యేక్షోస్ స్వాదో ఽన్యస్మాత్ ప్రతీయతే
దాని నిజ స్వరూపం పేరుతో మాత్రమే తెలుసుకోవచ్చు, దానికి స్వంత లక్షణం ఏదీ లేదు. నోట్లో ఉన్న రుచి, వేరే దేనివల్ల అనుభవించబడదు.
నావిద్యా క్వచిద్ అప్య్ అస్తి బ్రహ్మైవేదమ్ అఖణ్డితమ్ । సదసత్కలనాస్ఫారమ్ అశేషం యేన మణ్డితమ్
అజ్ఞానం ఎక్కడా లేదు; ఈ అఖండ బ్రహ్మమే అన్నిటికీ ఆధారం. సత్తా, అసత్తా అనే భావాల ఆటతో ఇది పూర్తిగా అలంకరించబడింది.
ఏతావద్ ఏవావిద్యా యన్ నేదం బ్రహ్మేతి నిశ్చయః । ఏతద్ ఏవ క్షయో యస్ స్యాద్ ఇదం బ్రహ్మేతి నిశ్చయః
ఇంతే అజ్ఞానం — 'ఇది బ్రహ్మం కాదు' అని నమ్మడం. అదే పోయినప్పుడు, 'ఇది బ్రహ్మమే' అని నమ్మడమే అజ్ఞానానికి అంతం.
ఘటపటశకటావభాసజాలం న విభుర్ ఇతీత్య్ ఉదితేహ సా త్వ్ అవిద్యా । ఘటపటశకటావభాసజాలం విభుర్ ఇతి చేద్ గలితైవ సా త్వ్ అవిద్యా
ఘటము, పట్టు, బండిలాంటి రూపాలన్నీ పరిపూర్ణమైనది కావు అని అనిపించినప్పుడు అది అజ్ఞానం. ఇవే పరిపూర్ణమైన బ్రహ్మమే అని తెలుసుకున్నప్పుడు ఆ అజ్ఞానం పూర్తిగా పోయింది.
పునః పునర్ ఇదం రామ ప్రబోధార్థం మయోచ్యతే । అభ్యాసేన వినా సాధో నాభ్యుదేత్య్ ఆత్మభావనమ్
రామా, మళ్లీ మళ్లీ నీకు చెప్పుతున్నాను — ఈ జ్ఞానం కలుగుటకు సాధన తప్పనిసరి. సాధన లేకుండా, ఓ మేలైనవాడా, ఆత్మజ్ఞానం కలగదు.
అజ్ఞానమ్ ఏతద్ బలవద్ అవిద్యేతరనామకమ్ । జన్మాన్తరశతప్రౌఢం నూనం స్థితిమ్ ఉపాగతమ్
ఈ అజ్ఞానం, 'అవిద్య' అనే పేరుతో, చాలా బలంగా ఉంది. ఇది వందల జన్మలుగా మనలో బలపడిపోయింది.
సబాహ్యాభ్యన్తరం సర్వైర్ ఇన్ద్రియైర్ అనుభూయతే । భావాభావేషు దేహస్య తేనాతిఘనతాం గతమ్
ఇది మన శరీరానికి ఉన్నా లేకపోయినా, అన్ని ఇంద్రియాల ద్వారా, లోపల బయటా అనుభూతి చెందబడుతుంది. అందుకే ఇది చాలా దట్టంగా మారింది.
ఆత్మజ్ఞానం తు సర్వేషామ్ ఇన్ద్రియాణామ్ అగోచరమ్ । సత్తాం కేవలమ్ ఆయాతి మనష్షష్ఠేన్ద్రియక్షయే
కానీ ఆత్మజ్ఞానం అన్నది అన్ని ఇంద్రియాలకు అందని విషయం. మనస్సు, ఆరు ఇంద్రియాలు లయమైతే మాత్రమే అది స్వతంత్రంగా వెలుగులోకి వస్తుంది.
ప్రోల్లఙ్ఘ్యేన్ద్రియజాశ్ శక్తీర్ యత్ స్థితం తత్ కథం కిల । యాతి ప్రత్యక్షతాం జన్తోః ప్రత్యక్షాతీతవృత్తిమత్
ఇంద్రియాల వల్ల కలిగే శక్తులను దాటి ఉన్నది, మనిషికి కనిపించని ఆ లోకానికి ఎలా ప్రత్యక్షమవుతుంది?
నిత్యమ్ అజ్ఞానమ్ ఏవాతస్ స్వభ్యస్తం సర్వదేహినామ్ । న కదాచన విజ్ఞానమ్ ఇహ వాముత్ర వానఘ
కాబట్టి, అన్ని జీవులలో ఎప్పటికీ అలవాటైన అజ్ఞానమే ఉంటుంది; జ్ఞానం ఎక్కడా, ఎప్పుడూ కలగదు, పాపరహితుడా.
తస్మాద్ అవిద్యాభాగేన ప్రధానేనేతరం దహేత్ । తావద్ యావన్ మిథోఘర్షాత్ స్వయం శామ్యేచ్ ఛివం భవేత్
అందుకే, జ్ఞానం ఎక్కువగా ఉండి, మిగతా అజ్ఞానాన్ని తగలబెట్టాలి; రెండూ పరస్పరం రగిలి, చివరికి తానే తానే శాంతిగా మారే వరకు.
న హ్య్ అభ్యాసం వినా కిఞ్చిత్ ఫలదం భవతి క్వచిత్ । యద్ యద్ ఆసాద్యతే యత్ర తద్ అభ్యాసతరోః ఫలమ్
ఏ పనికైనా సాధన లేకుండా ఫలం రావడం ఎక్కడా జరగదు; ఎక్కడ ఏది సాధించబడితే, అది సాధన అనే వృక్షానికి ఫలమే.
అవిద్యాం సుచిరాభ్యస్తాం ప్రరూఢామ్ అపి యత్నతః । ఆత్మజ్ఞానదృఢాభ్యాసాద్ అనుద్వేగాచ్ ఛమం నయేత్
ఎంతకాలంగా అలవాటైన, బలంగా వేరుకట్టిన అజ్ఞానాన్ని కూడా, ఆత్మజ్ఞానం మీద దృఢమైన అభ్యాసంతో, మనసు కలవరపడకుండా, శాంతంగా మార్చాలి.
త్వమ్ అవిద్యాలతామ్ ఏతాం ప్రరూఢాం హృదయద్రుమే । జ్ఞానాభ్యాసవిలాసాసిపాతేన చ్ఛిన్ద్ధి సిద్ధయే
హృదయంలో బలంగా పెరిగిన ఈ అజ్ఞానపు వల్లిని, జ్ఞానాభ్యాసం అనే కత్తితో నీవు కోయాలి; అప్పుడు మాత్రమే సంపూర్ణతను పొందగలవు.
యథా విహరతి జ్ఞాతజ్ఞేయో జనకభూపతిః । ఆత్మజ్ఞానఘనాభ్యాసస్ తథా విహర రాఘవ
ఏ విధంగా జానకుడు తెలిసినదాన్ని గ్రహించి, స్వేచ్ఛగా జీవించాడో, అదే విధంగా నీవు కూడా ఆత్మజ్ఞానాన్ని నిరంతరం అభ్యసిస్తూ స్వేచ్ఛగా జీవించు, రాఘవ.
నిశ్చయో యో మరుత్తస్య కార్యాకార్యవిచారణే । జాగ్రతస్ తిష్ఠతో వాపి తజ్ జ్ఞానం తేన సత్యతా
ఏ పని చేయాలో, చేయకూడదో నిర్ణయించడంలో మరుత్తునికి ఉన్న నిశ్చయమే, అతను మేల్కొని ఉన్నా, నిలబడి ఉన్నా, అతనికి అది నిజమైన జ్ఞానం.
నిశ్చయేన హరిర్ యేన వివిధాచారకారణాత్ । యోనిష్వ్ అవతరత్య్ ఉర్వ్యాం తత్ తజ్జ్ఞత్వమ్ ఉదాహృతమ్
హరి ఎన్నో కారణాల వల్ల భూమిపై వేర్వేరు గర్భాలలో అవతరించేందుకు తీసుకునే దృఢనిశ్చయం, అదే ఆయనకు ఉన్న జ్ఞానం అని అంటారు.
నిశ్చయో యస్ త్రినేత్రస్య కాన్తయా సహ తిష్ఠతః । బ్రహ్మణో వాప్య్ అరాగస్య స తే భవతు రాఘవ
త్రినేత్రుడు తన ప్రియతో కలిసి ఉండే నిశ్చయం, లేదా కామరహితుడైన బ్రహ్మకు ఉన్న స్థిరమైన నిశ్చయం, ఆ నిశ్చయం నీకు కలగాలని కోరుకుంటున్నాను రాఘవ.
యో నిశ్చయస్ సురగురోర్ వాక్పతేర్ భార్గవస్య చ । దివాకరస్య శశినః పవనస్యానలస్య చ
దేవతల గురువు, వాక్పతి, భృగు వంశజుడు, సూర్యుడు, చంద్రుడు, వాయువు, అగ్ని— వీరందరికీ ఉన్న దృఢనిశ్చయం,
నారదస్య పులస్త్యస్య మమ వాఙ్గిరసస్ తథా । ప్రచేతసో భృగోశ్ చైవ క్రతోర్ అత్రేశ్ శుకస్య చ
నారదుడు, పులస్త్యుడు, నేను, అంగిరసుడు, ప్రచేతసుడు, భృగువు, క్రతువు, అత్రి, శుకుడు— వీరందరికీ ఉన్న నిశ్చయం,
అన్యేషాం దేవవిప్రేన్ద్రరాజర్షీణాం చ రాఘవ । యో నిశ్చయో ఽన్తర్ముక్తానాం జీవతాం తే భవత్వ్ అసౌ
రాఘవా, లోపలే విముక్తి పొందిన దేవతలు, బ్రాహ్మణులు, ఋషులలో పెద్దవారు, రాజర్షులు — వీరందరికీ కలిగిన నిశ్చయమే నీకూ కలగాలని కోరుతున్నాను.
యేనైతే భగవన్ వీరా నిశ్చయేన మహాధియః । విశోకాస్ సంస్థితాస్ తం మే బ్రహ్మన్ ప్రబ్రూహి తత్త్వతః
భగవంతుడా, వీరు ఎంత ధైర్యంగా, ఎంత జ్ఞానంతో, దుఃఖం లేకుండా స్థిరంగా ఉండగలిగారు? ఆ నిశ్చయం ఏమిటో నాకు నిజంగా చెప్పండి బ్రహ్మన్.