పరిజ్ఞాయ పరిత్యాగో వాసనానాం య ఉత్తమః । సత్తాసామాన్యరూపత్వం తత్ కైవల్యపదం విదుః
వాసనలను పూర్తిగా విడిచిపెట్టడం, అది వివేకంతో కలిసినప్పుడు, సర్వభూతాల ఆత్మ ఒకటే అన్న భావనలో నిలిచిపోవడం. ఇదే ముక్తి స్థితి అని జ్ఞానులు చెబుతారు.
విచార్యార్యైస్ సహాలోక్య శాస్త్రాణ్య్ అధ్యాత్మభావనాత్ । సత్తాసామాన్యనిష్ఠత్వం యత్ తద్ బ్రహ్మ పరం విదుః
పండితులు మంచి స్నేహితులతో కలిసి, ఆధ్యాత్మిక గ్రంథాలను ఆలోచిస్తూ, అన్ని జీవుల్లోని ఒకే తత్వాన్ని గ్రహించి అందులో స్థిరపడితే, దానిని పరబ్రహ్మం అంటారు.
అన్తస్ సుప్తా స్థితా మన్దా యత్ర బీజ ఇవాఙ్కురః । వాసనా తత్ సుషుప్తత్వం విద్ధి జన్మప్రదం పునః
బీజంలో మొలక ఎలా నిద్రిస్తుందో, మనలో నిశ్శబ్దంగా ఉండే వాసన కూడా అలాగే ఉంటుంది. అదే సుషుప్తి స్థితి, అది మళ్లీ జన్మకు కారణమవుతుంది.
అన్తస్ సంలీనమననం పరితస్ సుప్తవాసనమ్ । సుషుప్తం జడధర్మాపి జన్మదుఃఖశతప్రదమ్
లోపల ఆలోచనలు పూర్తిగా కలిసిపోయి, చుట్టూ నిద్ర వాసన వ్యాపించినప్పుడు, అది సుషుప్తి. అది జడత్వాన్ని కలిగి ఉండి, జన్మతో వచ్చే ఎన్నో బాధలకు మూలమవుతుంది.
స్థావరాదయ ఏతే హి సమస్తా జడధర్మిణః । సుషుప్తపదమ్ ఆరూఢా జన్మయోగ్యాః పునః పునః
స్థావరాదుల నుంచి మొదలుకొని, ఈ సమస్త జీవులు జడ స్వభావంతో ఉంటాయి. ఇవన్నీ లోతైన నిద్ర స్థితిలోకి చేరి, మళ్ళీ మళ్ళీ జన్మించడానికి తగినవిగా మారతాయి.
యథా బీజేషు పుష్పాణి మృదో రాశౌ యథా ఘటాః । తథాన్తస్ సంస్థితాస్ సాధో స్థావరేషు స్వవాసనాః
ఎలా విత్తనాల్లో పువ్వులు, మట్టికుప్పలో మట్టికుండలు దాగి ఉంటాయో, అలాగే ఓ సద్గుణసంపన్నుడా, స్థావరజీవుల్లో కూడా వారి స్వభావపు వాసనలు లోపలే దాగి ఉంటాయి.
యత్రాస్తి వాసనాబీజం తత్ సుషుప్తం న సిద్ధయే । నిర్బీజా వాసనా యత్ర తత్ తుర్యం సిద్ధిదం స్మృతమ్
ఎక్కడ వాసన అనే విత్తనం ఉన్నదో, అక్కడ నిద్ర స్థితి మాత్రమే ఉంటుంది, పరిపూర్ణత కలగదు. వాసన విత్తనం లేని చోటే తూర్య స్థితి ఉంది, అది పరిపూర్ణతను ఇస్తుంది అని చెప్పబడింది.
వాసనాయాస్ తథా వహ్నేర్ ఋణవ్యాధిద్విషామ్ అపి । స్నేహవైరవిషాణాం చ శేషస్ స్వల్పో ఽపి బాధతే
వాసనలలో చిన్న భాగం కూడా, అగ్ని, ఋణం, వ్యాధి, శత్రుత్వం, విషం లాంటివి ఎంత చిన్నదైనా బాధ పెడతాయే, అలాగే మనల్ని బాధిస్తుంది.
నిర్దగ్ధవాసనాబీజస్ సత్తాసామాన్యరూపవాన్ । సదేహో వా విదేహో వా న భూయో దుఃఖభాగ్ భవేత్
కామాల విత్తనాలు పూర్తిగా కాలిపోయినవాడు, జీవన స్వరూపంలో నిలిచినవాడు — అతడు శరీరంతో ఉన్నా, లేకపోయినా — ఇకపై బాధలకు లోనవడంలేదు.
చిచ్ఛక్తిర్ వాసనాబీజరూపిణీ స్వాపధర్మిణీ । స్థితా రసతయా నిత్యం స్థావరాదిషు వస్తుషు
చైతన్యశక్తి, వాసనల విత్తనరూపంగా తన స్వభావంలోనే ఉండి, స్థావరజంగమమయమైన ప్రతీ వస్తువులో ఎప్పుడూ సారంగా నిలుస్తుంది.
బీజేషూల్లాసరూపేణ జాడ్యేన జడరూపిషు । ద్రవేషు ద్రవభావేన కాఠిన్యేనేతరేషు చ
విత్తనాల్లో మొలకెత్తే శక్తిగా, జడ పదార్థాల్లో జడత్వంగా, ద్రవాల్లో ద్రవత్వంగా, మరికొన్ని వస్తువుల్లో గట్టితనంగా కనిపిస్తుంది.
భస్మన్య్ అథాదిత్యరుచౌ పాంసుష్వ్ అప్య్ అణురూపిణీ । అసితేషు తలస్థిత్యా శితధారతయాసిషు
బూడిదలో సూక్ష్మత్వంగా, సూర్యకాంతిలో ప్రకాశంగా, ధూళిలో చిన్నదైన రూపంగా, చీకటిలో అడుగున ఉండే స్వరూపంగా, కత్తుల్లో పదునుగా ఉంటుంది.
ఆత్మశక్తిః పదార్థేషు ఘటావటపటాదిషు । సర్వత్ర సత్తాసామాన్యం రూపమ్ ఆశ్రిత్య తిష్ఠతి
ఆత్మశక్తి మట్టికుండలు, గుహలు, వస్త్రాలు వంటి వస్తువులలో, అన్నిచోట్లా ఉనికి అనే ఒకే రూపాన్ని ధరించి నిలిచి ఉంటుంది.
ఇతీయమ్ అఖిలాం దృశ్యదశామ్ ఆదాయ సంస్థితా । యథా ఘనపటా ప్రావృడ్ అమ్బరాలమ్బినీ తథా
ఇలా, కనబడే ప్రపంచాన్ని అంతటినీ స్వీకరించి, అది వర్షకాలంలో మేఘాలు ఆకాశాన్ని ఆనుకుని ఉండే విధంగా స్థిరంగా ఉంటుంది.
స్వరూపమ్ అస్యాశ్ చైవైతత్ కథితం ప్రవిచారితమ్ । అసర్వం సర్వతో వ్యాపి సద్ ఇవాసన్మయాత్మకమ్
దీనికి సంబంధించిన అసలైన స్వరూపం ఇక్కడ వివరించబడింది: ఇది అన్నీ కాదు, కానీ అన్నిటినీ వ్యాపించి ఉంటుంది; ఇది సచ్చిదానంద స్వరూపంగా, ఉనికి లాంటిదిగా ఉంటుంది.
ఆత్మదృష్టిర్ అదృష్టైషా సంసృతిభ్రమదాయినీ । దృష్టా సతీ సమగ్రాణాం దుఃఖానాం క్షయకారిణీ
ఈ ఆత్మను చూసే దృష్టి కనిపించదు కానీ సంసారంలో తిరుగుటకు కారణమవుతుంది; అది నిజంగా తెలిసినప్పుడు, అన్ని బాధలను తొలగిస్తుంది.
అస్యాస్ త్వ్ అదర్శనం యత్ తద్ అవిద్యేత్య్ ఉచ్యతే బుధైః । అవిద్యా హి జగద్ధేతుస్ తతస్ సర్వం ప్రవర్తతే
దీనిని మనం చూడలేకపోవడాన్ని జ్ఞానులు అవిద్య అని అంటారు. అవిద్యే ఈ లోకానికి కారణం, దానివల్లే అన్నీ ఉద్భవిస్తాయి.
అవిద్యా రూపరహితా యావద్ ఏవావలోక్యతే । తావద్ ఏవ గలత్య్ ఆశు తుహినాణుర్ యథాతపే
రూపం లేని అవిద్యను మనం గుర్తించేంతవరకే అది ఉంటుంది; మంచు తుంపర ఎండలో త్వరగా కరిగిపోవడం లాగానే అది వెంటనే పోతుంది.
యథా నరో గలన్నిద్రో యావత్ కలనయా మనాక్ । విమృశత్య్ ఆశయం తావన్ నిద్రా తస్య విలీయతే
ఒక మనిషి నిద్రలోకి జారిపోతున్నప్పుడు, కొద్దిగా అయినా మనసుతో ఆలోచిస్తే, అతని నిద్ర కూడా అంతే త్వరగా కరిగిపోతుంది.
తథా కీదృగ్ అవస్త్వ్ ఏతద్ ఇతి యావద్ వికల్ప్యతే । అవిద్యా క్షీయతే తావద్ ఆలోకేనాన్ధతా యథా
అదే విధంగా, 'ఈ అసత్యమైనది ఏంటి?' అని మనం విచారించేంతవరకే అవిద్య తగ్గిపోతుంది; వెలుతురుతో చీకటి పోయినట్టు.
దీపహస్తో యదాభ్యేతి తమోరూపదిదృక్షయా । తదా గలతి తత్ సర్వం తమస్ తాపే ఘృతం యథా
ఒకడు దీపం చేత పట్టుకుని చీకటిని చూడాలని వస్తే, ఆ చీకటి అంతా ఎలా వేడిలో నెయ్యి కరిగిపోతుందో అలా అంతా కనుమరుగైపోతుంది.
న తు సంలక్ష్యతే దీపైస్ తమసో రూపనిశ్చయః । ఉదేతి కేవలం ధ్వాన్తధ్వంసో విమలమూర్తిమాన్
దీపాల వెలుతురుతో చీకటి స్వరూపం కనిపించదు; కేవలం చీకటి పోయినదే స్పష్టంగా, నిర్మలంగా కనిపిస్తుంది.
ఏవమ్ ఆలోక్యమానైషా క్వాపి యాతి పలాయతే । అసద్రూపా హ్య్ అవస్తుత్వం దృశ్యతే ఽస్యా విచారణాత్
ఇలానే దీన్ని పరిశీలిస్తే, అది ఎక్కడికో పారిపోతుంది; ఎందుకంటే దాని అసత్యత కూడా, వాస్తవం లేనిదని విచారణ వల్ల తెలుస్తుంది.
ఆలోక ఆగతే యాదృగ్ యద్ యత్ తద్ దృశ్యతే తథా । అవస్తుత్వే త్వ్ అవిద్యాయాస్ త్వ్ అవస్తుత్వం ప్రతీయతే
వెలుగు వచ్చినప్పుడు, ఏది కనిపిస్తే అది నిజంగా కనిపిస్తుంది; కానీ అజ్ఞానం విషయంలో, దాని వాస్తవం లేనిదని మనం గ్రహించగలం.
యావన్ నాలోక్యతే తావన్ న కిఞ్చిద్ అపి దృశ్యతే । ఆలోక్యతే యథా యద్ యత్ తత్ తథా ప్రతిపద్యతే
ఏదైనా మనకు కనబడకపోతే, ఏమీ కనిపించదు. మనం ఏది చూస్తామో, అది కనిపించినట్టే మనకు అనిపిస్తుంది.
రక్తమాంసాస్థియన్త్రే ఽస్మిన్ కస్ స్యామ్ అహమ్ ఇతి స్వయమ్ । యావద్ విచార్యతే తావత్ సర్వమ్ ఆశు ప్రలీయతే
ఈ మాంసం, రక్తం, ఎముకలతో కూడిన శరీరంలో 'నేను ఎవరు?' అని మనం విచారించటం మొదలుపెడితే, ఆ విచారణ కొనసాగుతున్నంతవరకు అన్నీ త్వరగా లయమైపోతాయి.
ఆద్యన్తయోర్ అసద్రూపే నూనం పరిహృతే హృదః । సర్వస్మిన్న్ ఏవ యశ్ శేషస్ తమ్ అవిద్యాక్షయం విదుః
ప్రారంభం, ముగింపు రెండింటిలోనూ అసత్యమైనదాన్ని మన హృదయం పూర్తిగా వదిలేసినప్పుడు, ఏది మిగిలి ఉంటుందో అదే అజ్ఞానం నశించినదిగా తెలుసుకోవాలి.
తన్ నకిఞ్చిచ్ చ కిఞ్చిచ్ చ యత్ సత్ తద్ బ్రహ్మ శాశ్వతమ్ । తద్ వస్తు తద్ ఉపాదేయం తద్ అవిద్యానివర్తనమ్
ఏది ఏమీ కాదు, ఏదో ఒకటి కూడా కాదు, కానీ నిజంగా ఉన్నదేంటో, అదే శాశ్వతమైన బ్రహ్మం. అదే వాస్తవం, అదే మనం స్వీకరించవలసింది, అదే అజ్ఞానాన్ని తొలగించేది.
స్వరూపం నామ్న ఏవాస్యా జ్ఞాయతే నిస్స్వభావకమ్ । న హి జిహ్వాగతస్యేక్షోస్ స్వాదో ఽన్యస్మాత్ ప్రతీయతే
దాని నిజ స్వరూపం పేరుతో మాత్రమే తెలుసుకోవచ్చు, దానికి స్వంత లక్షణం ఏదీ లేదు. నోట్లో ఉన్న రుచి, వేరే దేనివల్ల అనుభవించబడదు.
నావిద్యా క్వచిద్ అప్య్ అస్తి బ్రహ్మైవేదమ్ అఖణ్డితమ్ । సదసత్కలనాస్ఫారమ్ అశేషం యేన మణ్డితమ్
అజ్ఞానం ఎక్కడా లేదు; ఈ అఖండ బ్రహ్మమే అన్నిటికీ ఆధారం. సత్తా, అసత్తా అనే భావాల ఆటతో ఇది పూర్తిగా అలంకరించబడింది.