అపరిజ్ఞాత ఆత్మైవ భ్రమతాం సముపాగతః । జ్ఞాత ఆత్మత్వమ్ ఆయాతి సీమాన్తం సర్వసంవిదామ్
ఆత్మను గుర్తించని వారు మాయలో పడతారు. ఆత్మను తెలుసుకున్నప్పుడు, అది అన్ని జ్ఞానాల పరిమితికి చేరుతుంది.
అవిద్యేత్య్ ఉచ్యతే లోకే చిచ్ చేత్యమలమాలితా । చేత్యాతీతాచ్ఛతామ్ ఏతి సర్వోపాధివివర్జితా
ఈ లోకంలో అవిద్య అనేది చైతన్యానికి, దాని విషయాలకు కలిసిన మలినంగా చెప్పబడుతుంది. దాన్ని దాటి పోయినప్పుడు, అది అన్ని ఆపాదించుకున్న లక్షణాలనుండి విముక్తమై, నిర్మలమైన స్థితిని పొందుతుంది.
చిత్తమాత్రం హి పురుషస్ తస్మిన్ నష్టే న నశ్యతి । స్థితే తిష్ఠతి నాత్మాయం ఘటే సతి యథామ్బరమ్
మనిషి అనేది మనస్సే. అది పోయినప్పుడు మనిషి నశించడు. అది ఉన్నప్పుడు మనిషి కూడా ఉంటాడు. మనస్సు పోయినా, ఆత్మ నశించదు. ఇది గడప పగిలినప్పుడు ఆకాశం ఏమీ కాకపోవడంలా ఉంటుంది.
గచ్ఛన్ పశ్యతి గచ్ఛన్తం స్థితం తిష్ఠఞ్ శిశుర్ యథా । భానుమ్ ఏవమ్ ఇదం చేతః పశ్యత్య్ ఆత్మానమ్ ఆకులమ్
ఒక చిన్నపిల్లకు సూర్యుడు కదిలిపోతున్నట్టు కనిపిస్తే, ఆ సూర్యుడు నిలిచిపోయినట్టు కూడా కనిపిస్తుంది. అలాగే, మనస్సు కూడా తనను తాను చంచలంగా లేదా స్థిరంగా ఉందని అనుభవిస్తుంది.
కోశకారవద్ ఆత్మానం వాసనాననతన్తుభిః । వేష్టయంశ్ చైవ చేతో ఽన్తర్ బాలత్వాన్ నావబుధ్యతే
ఒక పురుగు తన వాసనల తంతువులతో తానే తాను చుట్టుకుంటుంది. అలాగే, మనస్సు కూడా తన అలవాట్ల తంతువులతో లోపల తానే తాను చుట్టుకుంటుంది. కానీ, తన చిన్నదనంతో అది ఈ విషయం గ్రహించదు.
మౌర్ఖ్యమ్ అత్యన్తఘనతామ్ ఆగతం సదవస్థితమ్ । స్థావరాదితనుం ప్రాప్తం కీదృశం భవతి ప్రభో
పూర్తిగా మూర్ఖత్వం దట్టంగా, బలంగా స్థిరపడితే, మనస్సు స్థావరజంతువులాంటి శరీరంలోకి వెళ్ళినప్పుడు, దాని స్థితి ఎలా ఉంటుంది ప్రభూ?
అమనస్త్వమ్ అసమ్ప్రాప్తం మనస్త్వాద్ అపి విచ్యుతమ్ । తటస్థం రూపమ్ ఆశ్రిత్య స్థితైషా స్థావరేషు చిత్
మనస్సు లేని స్థితి ఇంకా రాకపోయినా, మనస్సు తన సహజ స్వభావం నుండి తొలగిపోయినా, ఆ చైతన్యం తటస్థంగా నిలిచి, స్థావరజంతువుల్లో ఉండిపోతుంది.
సుప్తపుర్యష్టకా యత్ర సంస్థితా దుఃఖదాయినీ । మూకాన్ధజడవత్ తత్ర సత్తామాత్రేణ తిష్ఠతి
నిద్ర అనే ఎనిమిది భాగాల నగరం స్థిరంగా ఉండే చోట, అది బాధను కలిగించేలా ఉంటుంది. అక్కడ చైతన్యం మూగవాడిలా, అంధుడిలా, జడుడిలా, కేవలం ఉనికిగా మాత్రమే ఉంటుంది.
సత్తాద్వైతతయా యత్ర సంస్థితా స్థావరేషు చిత్ । తత్రాదూరస్థితాం ముక్తిం మన్యే వేద్యవిదాం వర
స్థావరజంతువుల్లో చైతన్యం ఉనికి ఏకత్వంగా నిలిచినప్పుడు, అటువంటి చోట, ఓ జ్ఞానులకు శ్రేష్ఠుడా, ముక్తి దగ్గరలోనే ఉందని నేను భావిస్తున్నాను.
బుద్ధిపూర్వం విచార్యేదం యథావస్త్వవలోకనాత్ । సత్తాసామాన్యబోధో యస్ స మోక్షశ్ చేద్ అనన్తకః
ఈ విషయాన్ని బుద్ధితో పరిశీలించి, నిజంగా ఎలా ఉందో చూసినప్పుడు, ఉనికి యొక్క సాధారణతను తెలుసుకునే జ్ఞానం ఎప్పటికీ నిలిచితే, అదే నిజమైన మోక్షం.
పరిజ్ఞాయ పరిత్యాగో వాసనానాం య ఉత్తమః । సత్తాసామాన్యరూపత్వం తత్ కైవల్యపదం విదుః
వాసనలను పూర్తిగా విడిచిపెట్టడం, అది వివేకంతో కలిసినప్పుడు, సర్వభూతాల ఆత్మ ఒకటే అన్న భావనలో నిలిచిపోవడం. ఇదే ముక్తి స్థితి అని జ్ఞానులు చెబుతారు.
విచార్యార్యైస్ సహాలోక్య శాస్త్రాణ్య్ అధ్యాత్మభావనాత్ । సత్తాసామాన్యనిష్ఠత్వం యత్ తద్ బ్రహ్మ పరం విదుః
పండితులు మంచి స్నేహితులతో కలిసి, ఆధ్యాత్మిక గ్రంథాలను ఆలోచిస్తూ, అన్ని జీవుల్లోని ఒకే తత్వాన్ని గ్రహించి అందులో స్థిరపడితే, దానిని పరబ్రహ్మం అంటారు.
అన్తస్ సుప్తా స్థితా మన్దా యత్ర బీజ ఇవాఙ్కురః । వాసనా తత్ సుషుప్తత్వం విద్ధి జన్మప్రదం పునః
బీజంలో మొలక ఎలా నిద్రిస్తుందో, మనలో నిశ్శబ్దంగా ఉండే వాసన కూడా అలాగే ఉంటుంది. అదే సుషుప్తి స్థితి, అది మళ్లీ జన్మకు కారణమవుతుంది.
అన్తస్ సంలీనమననం పరితస్ సుప్తవాసనమ్ । సుషుప్తం జడధర్మాపి జన్మదుఃఖశతప్రదమ్
లోపల ఆలోచనలు పూర్తిగా కలిసిపోయి, చుట్టూ నిద్ర వాసన వ్యాపించినప్పుడు, అది సుషుప్తి. అది జడత్వాన్ని కలిగి ఉండి, జన్మతో వచ్చే ఎన్నో బాధలకు మూలమవుతుంది.
స్థావరాదయ ఏతే హి సమస్తా జడధర్మిణః । సుషుప్తపదమ్ ఆరూఢా జన్మయోగ్యాః పునః పునః
స్థావరాదుల నుంచి మొదలుకొని, ఈ సమస్త జీవులు జడ స్వభావంతో ఉంటాయి. ఇవన్నీ లోతైన నిద్ర స్థితిలోకి చేరి, మళ్ళీ మళ్ళీ జన్మించడానికి తగినవిగా మారతాయి.
యథా బీజేషు పుష్పాణి మృదో రాశౌ యథా ఘటాః । తథాన్తస్ సంస్థితాస్ సాధో స్థావరేషు స్వవాసనాః
ఎలా విత్తనాల్లో పువ్వులు, మట్టికుప్పలో మట్టికుండలు దాగి ఉంటాయో, అలాగే ఓ సద్గుణసంపన్నుడా, స్థావరజీవుల్లో కూడా వారి స్వభావపు వాసనలు లోపలే దాగి ఉంటాయి.
యత్రాస్తి వాసనాబీజం తత్ సుషుప్తం న సిద్ధయే । నిర్బీజా వాసనా యత్ర తత్ తుర్యం సిద్ధిదం స్మృతమ్
ఎక్కడ వాసన అనే విత్తనం ఉన్నదో, అక్కడ నిద్ర స్థితి మాత్రమే ఉంటుంది, పరిపూర్ణత కలగదు. వాసన విత్తనం లేని చోటే తూర్య స్థితి ఉంది, అది పరిపూర్ణతను ఇస్తుంది అని చెప్పబడింది.
వాసనాయాస్ తథా వహ్నేర్ ఋణవ్యాధిద్విషామ్ అపి । స్నేహవైరవిషాణాం చ శేషస్ స్వల్పో ఽపి బాధతే
వాసనలలో చిన్న భాగం కూడా, అగ్ని, ఋణం, వ్యాధి, శత్రుత్వం, విషం లాంటివి ఎంత చిన్నదైనా బాధ పెడతాయే, అలాగే మనల్ని బాధిస్తుంది.
నిర్దగ్ధవాసనాబీజస్ సత్తాసామాన్యరూపవాన్ । సదేహో వా విదేహో వా న భూయో దుఃఖభాగ్ భవేత్
కామాల విత్తనాలు పూర్తిగా కాలిపోయినవాడు, జీవన స్వరూపంలో నిలిచినవాడు — అతడు శరీరంతో ఉన్నా, లేకపోయినా — ఇకపై బాధలకు లోనవడంలేదు.
చిచ్ఛక్తిర్ వాసనాబీజరూపిణీ స్వాపధర్మిణీ । స్థితా రసతయా నిత్యం స్థావరాదిషు వస్తుషు
చైతన్యశక్తి, వాసనల విత్తనరూపంగా తన స్వభావంలోనే ఉండి, స్థావరజంగమమయమైన ప్రతీ వస్తువులో ఎప్పుడూ సారంగా నిలుస్తుంది.
బీజేషూల్లాసరూపేణ జాడ్యేన జడరూపిషు । ద్రవేషు ద్రవభావేన కాఠిన్యేనేతరేషు చ
విత్తనాల్లో మొలకెత్తే శక్తిగా, జడ పదార్థాల్లో జడత్వంగా, ద్రవాల్లో ద్రవత్వంగా, మరికొన్ని వస్తువుల్లో గట్టితనంగా కనిపిస్తుంది.
భస్మన్య్ అథాదిత్యరుచౌ పాంసుష్వ్ అప్య్ అణురూపిణీ । అసితేషు తలస్థిత్యా శితధారతయాసిషు
బూడిదలో సూక్ష్మత్వంగా, సూర్యకాంతిలో ప్రకాశంగా, ధూళిలో చిన్నదైన రూపంగా, చీకటిలో అడుగున ఉండే స్వరూపంగా, కత్తుల్లో పదునుగా ఉంటుంది.
ఆత్మశక్తిః పదార్థేషు ఘటావటపటాదిషు । సర్వత్ర సత్తాసామాన్యం రూపమ్ ఆశ్రిత్య తిష్ఠతి
ఆత్మశక్తి మట్టికుండలు, గుహలు, వస్త్రాలు వంటి వస్తువులలో, అన్నిచోట్లా ఉనికి అనే ఒకే రూపాన్ని ధరించి నిలిచి ఉంటుంది.
ఇతీయమ్ అఖిలాం దృశ్యదశామ్ ఆదాయ సంస్థితా । యథా ఘనపటా ప్రావృడ్ అమ్బరాలమ్బినీ తథా
ఇలా, కనబడే ప్రపంచాన్ని అంతటినీ స్వీకరించి, అది వర్షకాలంలో మేఘాలు ఆకాశాన్ని ఆనుకుని ఉండే విధంగా స్థిరంగా ఉంటుంది.
స్వరూపమ్ అస్యాశ్ చైవైతత్ కథితం ప్రవిచారితమ్ । అసర్వం సర్వతో వ్యాపి సద్ ఇవాసన్మయాత్మకమ్
దీనికి సంబంధించిన అసలైన స్వరూపం ఇక్కడ వివరించబడింది: ఇది అన్నీ కాదు, కానీ అన్నిటినీ వ్యాపించి ఉంటుంది; ఇది సచ్చిదానంద స్వరూపంగా, ఉనికి లాంటిదిగా ఉంటుంది.
ఆత్మదృష్టిర్ అదృష్టైషా సంసృతిభ్రమదాయినీ । దృష్టా సతీ సమగ్రాణాం దుఃఖానాం క్షయకారిణీ
ఈ ఆత్మను చూసే దృష్టి కనిపించదు కానీ సంసారంలో తిరుగుటకు కారణమవుతుంది; అది నిజంగా తెలిసినప్పుడు, అన్ని బాధలను తొలగిస్తుంది.
అస్యాస్ త్వ్ అదర్శనం యత్ తద్ అవిద్యేత్య్ ఉచ్యతే బుధైః । అవిద్యా హి జగద్ధేతుస్ తతస్ సర్వం ప్రవర్తతే
దీనిని మనం చూడలేకపోవడాన్ని జ్ఞానులు అవిద్య అని అంటారు. అవిద్యే ఈ లోకానికి కారణం, దానివల్లే అన్నీ ఉద్భవిస్తాయి.
అవిద్యా రూపరహితా యావద్ ఏవావలోక్యతే । తావద్ ఏవ గలత్య్ ఆశు తుహినాణుర్ యథాతపే
రూపం లేని అవిద్యను మనం గుర్తించేంతవరకే అది ఉంటుంది; మంచు తుంపర ఎండలో త్వరగా కరిగిపోవడం లాగానే అది వెంటనే పోతుంది.
యథా నరో గలన్నిద్రో యావత్ కలనయా మనాక్ । విమృశత్య్ ఆశయం తావన్ నిద్రా తస్య విలీయతే
ఒక మనిషి నిద్రలోకి జారిపోతున్నప్పుడు, కొద్దిగా అయినా మనసుతో ఆలోచిస్తే, అతని నిద్ర కూడా అంతే త్వరగా కరిగిపోతుంది.
తథా కీదృగ్ అవస్త్వ్ ఏతద్ ఇతి యావద్ వికల్ప్యతే । అవిద్యా క్షీయతే తావద్ ఆలోకేనాన్ధతా యథా
అదే విధంగా, 'ఈ అసత్యమైనది ఏంటి?' అని మనం విచారించేంతవరకే అవిద్య తగ్గిపోతుంది; వెలుతురుతో చీకటి పోయినట్టు.