నవధైవ విభక్తేయమ్ అవిద్యా గుణభేదతః । యావత్ కిఞ్చిద్ ఇదం దృశ్యమ్ అనయైవ తద్ ఆశ్రితమ్
అజ్ఞానం అనేది గుణాల తేడాల ప్రకారం తొమ్మిది విధాలుగా విభజించబడింది. మనకు కనబడే ప్రతిదీ ఈ అజ్ఞానానికే ఆధారంగా ఉంది.
ఋషయో మునయస్ సిద్ధా నాగా విద్యాధరాస్ సురాః । ఇతి భాగమ్ అవిద్యాయాస్ సాత్త్వికం విద్ధి రాఘవ
ఓ రాఘవా, ఋషులు, మునులు, సిద్ధులు, నాగులు, విద్యాధరులు, దేవతలు — వీరందరూ అజ్ఞానంలో ఉన్న సాత్విక భాగానికి చెందుతారని తెలుసుకో.
సాత్త్వికస్యాస్య భాగస్య నాగా విద్యాధరాస్ తమః । రజస్ తు మునయస్ సాధ్యాస్ సత్త్వం దేవా హరాదయః
ఈ సాత్విక భాగంలో నాగులు, విద్యాధరులు తమోగుణానికి; మునులు, సాధ్యులు రజోగుణానికి; హరి, హరులు వంటి దేవతలు సాత్విక గుణానికి చెందుతారు.
సత్త్వజాతే దేవయోనావ్ అవిద్యాప్రకృతేర్ గుణే । నిర్మలం పదమ్ ఆయాతం సత్త్వం హరిహరాదయః
అజ్ఞాన స్వభావంలో ఉన్న గుణాల వల్ల దేవతల లోకంలో జన్మించిన సాత్వికులు, హరి, హరులు మొదలైన వారు, నిర్మలమైన స్థితిని పొందుతారు.
సాత్త్వికః ప్రకృతేర్ భాగో రామ తజ్జ్ఞో హి యో భవేత్ । న ప్రముహ్యత్య్ అసౌ భూయస్ తేనాసౌ ముక్త ఉచ్యతే
రామా, ప్రకృతిలోని శుద్ధమైన భాగాన్ని తెలిసినవాడు నిజంగా జ్ఞానిగా ఉంటాడు. అలాంటి వ్యక్తి ఇక మాయలో పడడు, అందుకే అతడిని విముక్తుడు అంటారు.
తేన రుద్రాదయో హ్య్ ఏతే సత్త్వభాగా మహామతే । తిష్ఠన్తి ముక్తపురుషా యావద్దేహం జగత్స్థితౌ
మహామతి, అందువల్ల రుద్రుడు మొదలైన వారు కూడా ఆ శుద్ధమైన స్వభావంతో ఉన్నవాళ్లు. వారు ఈ లోకంలో శరీరం ఉన్నంతవరకు విముక్తులుగా ఉంటారు.
యావద్దేహం మహాత్మానో జీవన్ముక్తా వ్యవస్థితాః । విదేహముక్తా దేహాన్తే స్థాస్యన్తి పరమేశ్వరాః
మహాత్ములు, శరీరం ఉన్నంతవరకు జీవన్ముక్తులుగా ఉంటారు. శరీరం విడిచిన తరువాత వారు పరమేశ్వరులుగా, శరీరరహిత విముక్తులుగా నిలుస్తారు.
భాగ ఏష త్వ్ అవిద్యాయా ఏవ విద్యాత్వమ్ ఆగతః । బీజం ఫలత్వమ్ ఆయాతి ఫలమ్ ఆయాతి బీజతామ్
ఈ అజ్ఞాన భాగమే చివరికి జ్ఞాన స్థితికి చేరుతుంది. విత్తనం ఫలంగా మారుతుంది, ఆ ఫలం మళ్లీ విత్తనంగా మారుతుంది.
ఉదేత్య్ అవిద్యా విద్యాయాస్ సలిలాద్ ఇవ బుద్బుదః । విద్యాయాం లీయతే ఽవిద్యా పయసీవ హి బుద్బుదః
అజ్ఞానం అనేది జ్ఞానంనుంచి నీటిలో బుడగలా పుట్టుకొస్తుంది. ఆ అజ్ఞానం మళ్లీ జ్ఞానంలోనే, బుడగ నీటిలో కలిసిపోవడం లాగా, లయమైపోతుంది.
పయస్తరఙ్గయోర్ ద్విత్వభావనాద్ ఏవ భిన్నతా । విద్యావిద్యాదృశోర్ భేదభావనాద్ ఏవ భిన్నతా
నీరు, అల వేర్వేరని భావించడంవల్లే వాటి మధ్య తేడా కనిపిస్తుంది. అలాగే, జ్ఞానం, అజ్ఞానం వేర్వేరని భావించడంవల్లే వాటి మధ్య తేడా అనిపిస్తుంది.
పయస్తరఙ్గయోర్ ఐక్యం యథైవ పరమార్థతః । విద్యావిద్యాదృశోర్ ఐక్యం తథైవ పరమార్థతః
నిజంగా చూస్తే, నీరు, అల రెండూ ఒకటే. అలాగే, జ్ఞానం, అజ్ఞానం కూడా పరమార్థంగా ఒకటే.
నావిద్యాత్వం న విద్యాత్వమ్ ఇహ కిఞ్చన విద్యతే । విద్యావిద్యాదృశౌ త్యక్త్వా యద్ అస్తీహ తద్ అస్తి హి
ఇక్కడ అజ్ఞానమూ లేదు, జ్ఞానమూ లేదు. జ్ఞానం, అజ్ఞానం అనే భావాలను విడిచిపెడితే, మిగిలింది ఏదైతే ఉందో, అదే నిజంగా ఉంది.
ప్రతియోగివ్యవచ్ఛేదవశాద్ ఏతే రఘూద్వహ । విద్యావిద్యాదృశౌ న స్తశ్ శేషే బద్ధపదో భవ
ఓ రఘువంశశిరోమణీ, జ్ఞానం, అజ్ఞానం అనేవి పరస్పర విరుద్ధంగా మాత్రమే ఉంటాయి. మిగిలినవన్నీ వదిలిపెట్టిన తర్వాత, మిగిలిపోయిన దానిలో స్థిరంగా ఉండు.
నావిద్యాస్తి న విద్యాస్తి కృతం కల్పనయానయా । కిఞ్చిద్ అస్తి నకిఞ్చిద్ యచ్ చిత్సంవిద్ ఇతి తత్ స్థితమ్
ఇక్కడ అజ్ఞానం లేదు, జ్ఞానం లేదు — ఈ ఊహ అంతా ముగిసిపోవాలి. మిగిలింది ఏదైనా కావచ్చు, ఏమీ కాకపోవచ్చు — కానీ శుద్ధమైన చైతన్యమే అక్కడ నిలిచిఉంటుంది.
తద్ ఏవావిదితాభాసం సద్ అవిద్యేత్య్ ఉదాహృతం । విదితం సత్ తద్ ఏవేదమ్ అవిద్యాక్షయసఞ్జ్ఞితమ్
ఏదైతే తెలియదనిపిస్తుంది, దానినే అజ్ఞానం అంటారు. ఏది తెలిసిందో, అదే ఇక్కడ అజ్ఞాన నాశనంగా పరిగణించబడుతుంది.
విద్యాభావాద్ అవిద్యాఖ్యా మిథ్యైవోదేతి కల్పనా । మిథస్ సత్తైతయోర్ అన్తే ఛాయాతాపదృశోర్ ఇవ
జ్ఞానం లేకపోవడం వల్ల అజ్ఞానం అనే భావన తప్పుడు ఊహగా ఉత్పన్నమవుతుంది. చివరికి వీటి ఉనికీ, నీడకూ వెలుతురుకూ ఉన్న సంబంధంలా ఉంటుంది.
అవిద్యాయాం తు లీనాయాం క్షణాద్ ద్వే ఏవ కల్పనే । ఏతే రాఘవ లీయేతే అవాచ్యం పరిశిష్యతే
అరఘవా, అజ్ఞానం పూర్తిగా లయమైపోయినప్పుడు, ఆ రెండు భావనలు ఒక్కసారిగా అంతరించిపోతాయి. చివరికి చెప్పలేని ఒకటి మాత్రమే మిగిలిపోతుంది.
అవిద్యాసఙ్క్షయాత్ క్షీణే విద్యాపక్షే ఽపి రాఘవ । యచ్ ఛిష్టం తన్ నకిఞ్చిద్ వా కిఞ్చిద్ వాపీదమ్ ఆతతమ్
అజ్ఞానం పూర్తిగా నశించిన తరువాత, జ్ఞానం కూడా తగ్గిపోయినప్పుడు, అరఘవా, మిగిలేది ఏమీ ఉండకపోవచ్చు లేదా ఈ విశాలతే మిగిలిపోవచ్చు.
తత్రేదం దృశ్యతే సర్వం న చ కిఞ్చన దృశ్యతే । వటస్ స్వవటధానాయామ్ ఇవ పుష్పఫలాదిమాన్
ఇక్కడ అన్నీ కనిపిస్తున్నట్లే అనిపిస్తుంది, కానీ నిజంగా ఏమీ కనిపించదు. అది వటవృక్షం తన విత్తనంలో పుష్పాలు, ఫలాలతో ఉన్నట్లే.
తత్ సర్వశక్తి కచితం సర్వశక్తిసముద్గకమ్ । నభసో ఽప్య్ అధికం శూన్యమ్ అవేద్యం చ చిదాత్మకమ్
అది అన్ని శక్తులతో నిండినది, అన్ని శక్తులకు మూలమైనది, ఆకాశం కన్నా సూక్ష్మమైనది, శూన్యమైనది, గ్రహించలేనిది, చైతన్య స్వరూపమైనది.
సూర్యకాన్తే యథా వహ్నిర్ యథా క్షీరే ఘృతం తథా । తత్రేదం సంస్థితం సర్వం దేశకాలక్రమోదయమ్
సూర్యకాంతంలో అగ్ని ఎలా దాగి ఉంటుందో, పాలలో నెయ్యి ఎలా కలిసివుంటుందో, అలాగే ఈ లోకంలో స్థలము, కాలము, క్రమము అన్నీ కూడా ఇందులోనే కలిసివున్నాయి.
యథా స్ఫులిఙ్గా అనలాద్ యథా భాసో దివాకరాత్ । తస్మాత్ తథేమా నిర్యాన్తి స్ఫురన్త్యస్ సంవిదస్ స్థితాః
అగ్నిలో నుంచి చినుకులు ఎలా వెలువడతాయో, సూర్యుని నుంచి కిరణాలు ఎలా పుట్టుకొస్తాయో, అలాగే దాని నుంచే ఈ ప్రకాశవంతమైన చైతన్యాలు వెలువడి నిలిచివుంటాయి.
యథామ్భోధిస్ తరఙ్గాణాం యథామలమణిస్ త్విషామ్ । కోశో నిత్యమ్ అనన్తానాం తథా తత్ సంవిదాం త్విషామ్
సముద్రంలో నుంచి అలలు ఎలా ఉప్పొంగుతాయో, ముద్దుబండలో నుంచి వెలుగు ఎలా ప్రసరిస్తుందో, అలాగే అది అనంతమైన చైతన్యపు కిరణాలకు శాశ్వత మూలంగా నిలుస్తుంది.
సబాహ్యాభ్యన్తరం సర్వవస్తూనాం తద్ అవస్థితమ్ । సర్వదైవావినాశాత్మ కుమ్భానాం గగనం యథా
అది అన్ని వస్తువులకు లోపల, బయట కూడా స్థిరంగా ఉంటుంది; ఎప్పటికీ నాశనం కానిది, కుండల్లోని ఆకాశం లోపల, బయట ఎలా ఉంటుందో అలాగే.
యథా మణేర్ అయస్స్పన్దేష్వ్ అయస్కాన్తస్య కర్తృతా । అకర్తుర్ ఏవ హి తథా కర్తృతా తస్య కల్ప్యతే
ఎలా ఒక అయస్కాంతం దగ్గర ఇనుపపు ముక్కలు కదలడం జరుగుతుందో, అయినా అయస్కాంతం ఏమీ చేయకపోయినా, మనం ఆ కదలికను అయస్కాంతం వల్లే అనుకుంటామో, అలాగే, నిజంగా ఏమీ చేయని దానికి కూడా మనం చర్యను ఊహించుకుంటాం.
మణిసన్నిధిమాత్రేణ యథాయస్ స్పన్దతే జడమ్ । తత్సత్తయా తథైవాయం దేహశ్ చోపత్య్ అచిద్వపుః
అయస్కాంతం దగ్గర ఉండటంతోనే ఇనుపం, అది జడమైనదైనా, కదలుతుంది. అలాగే, ఆ సత్త్వం వల్లే ఈ శరీరం కూడా, అది చైతన్యం లేనిదైనా, ఉద్భవిస్తుంది.
తత్ర స్థితం జగద్ ఇదం జగదేకబీజే చిన్నామ్ని సంవిద్ ఇతి కల్పితకల్పనే చ । లోలోర్మిజాలమ్ ఇవ వారిణి చిత్స్వరూపం ఖాద్ అప్య్ అరూపవతి యత్ర నకిఞ్చిద్ అస్తి
అక్కడ, చైతన్యం అనే ఒకటే విత్తనం ఉన్నదిగా చెప్పబడినదానిలో ఈ జగత్తు నిలిచిఉంది. ఊహలో, అది నీటిలో అలలు లాంటి వంటిది. ఆ చైతన్య స్వరూపం, రూపం లేని ఆకాశంలో కూడా, అక్కడ ఏమీ లేకపోయినా, అలాగే ఉంటుంది.
తస్మాన్ నకిఞ్చిద్ ఏవేదం జగత్ స్థావరజఙ్గమమ్ । న కిఞ్చిద్ భూతతాం యాతం యత్ కిఞ్చిద్ అపి విద్ధి హే
కాబట్టి, ఈ స్థావరజంగమ జగత్తు నిజంగా ఏమీ కాదు. ఏది అయినా, అది ఏ రూపంలో ఉన్నా, ఏదీ నిజంగా ఉద్భవించలేదు అని తెలుసుకో.
తత్ర కాచిన్ న కలనా భావాభావమయాత్మికా । తద్ ఇదం రామ జీవాది సర్వం వ్యర్థం కిమ్ ఈహసే
అక్కడ ఏ ఆలోచన కూడా ఉండదు, ఏది ఉన్నదా లేదా అన్న భావమే లేదు. అందుకే రామా, ఈ జీవుడు మొదలైనవి అన్నీ వ్యర్థమే. నీవు ఎందుకు ప్రయత్నిస్తున్నావు?
సుబుద్ధో ఽయమ్ అసావ్ అన్తర్ ఇతి యో వ్యపదిశ్యతే । న తం లభామహే సర్పం రజ్జుసర్పభ్రమాద్ ఇవ
'ఇతడు లోపల ఉన్న జ్ఞానవంతుడు' అని ఎవరో చెప్పినా, మనం అతడిని కనుగొనలేము. అది తాడు మీద పాము కనిపించినట్టు, నిజంగా పాము లేనట్టే.