క్వచిన్ నరకసంలీనా క్వచిత్ స్వర్గనివాసినీ । క్వచిత్ సురపదం ప్రాప్తా క్వచిత్ క్రిమితయా స్థితా
ఎక్కడో అది నరకంలో మునిగిపోతుంది; ఇంకొక్కడో స్వర్గంలో నివసిస్తుంది. కొన్ని చోట్ల దేవత స్థాయికి చేరుతుంది; మరికొన్ని చోట్ల పురుగులా ఉంటుంది.
క్వచిద్ విష్ణుః క్వచిద్ బ్రహ్మా క్వచిద్ రుద్రః క్వచిద్ రవిః । క్వచిద్ అగ్నిః క్వచిద్ వాయుః క్వచిచ్ చన్ద్రః క్వచిద్ యమః
ఎక్కడో అది విష్ణువుగా, ఇంకొక్కడో బ్రహ్మగా, మరికొక్కడో రుద్రుడిగా, ఇంకొక్కడో సూర్యుడిగా, ఎక్కడో అగ్నిగా, ఇంకొక్కడో వాయువుగా, మరికొక్కడో చంద్రుడిగా, ఇంకొక్కడో యముడిగా ఉంటుంది.
యత్ కిఞ్చనాఙ్గ భువనేషు మహామహిమ్నా వ్యాప్తం జరత్తృణలవత్వమ్ ఉపాగతం వా । దృశ్యం స్ఫురత్తను హరాద్య్ అపి తామ్ అవిద్యాం విద్ధి క్షయాయ తదతీతతయాత్మలాభః
స్నేహితుడా, ఈ లోకాల్లో ఎంతటి గొప్ప మహిమతో నిండినదైనా, వృద్ధాప్యానికి లేదా ఎండిపోయిన గడ్డి లాగా నశించిపోతున్నదైనా, కనబడే ఏదైనా, ప్రకాశవంతమైన రూపమున్నదైనా — హరుడు మొదలైన దేవుళ్ల రూపాలైనా — ఇవన్నీ కూడా అజ్ఞానమే అని తెలుసుకో. వాటిని దాటి స్వరూపాన్ని పొందినవాడికి అవన్నీ అంతమవుతాయి.
ఆకారజాతమ్ ఉదితం శుద్ధం హరిహరాద్య్ అపి । అవిద్యైవేత్య్ అహం శ్రుత్వా బ్రహ్మన్ భ్రమమ్ ఇవాగతః
బ్రహ్మన్, హరి, హరుడు మొదలైనవారి రూపాలు కూడా శుద్ధమైనవే అయినా, అవన్నీ అజ్ఞానమే అని విన్నప్పుడు నాకు గందరగోళంగా అనిపిస్తోంది.
సంవేద్యేనాపరామృష్టం శాన్తం సర్వాత్మకం చ యత్ । తత్ సచ్ చిద్ అపి చాభాసమ్ అస్తీహ కలనోజ్ఝితమ్
ఏది తెలిసినదానివల్ల తాకబడదు, శాంతంగా ఉంటుంది, అన్నింటిలోనూ వుంటుంది — అది సత్త, చైతన్యంగా కనిపించినా, ఇక్కడ అది అన్ని ఊహలనుంచి విముక్తంగా వుంది.
సముదేతి తతస్ తస్మాత్ కలా కలనరూపిణీ । జలాద్ ఆవర్తరూపేవ స్ఫురద్రూపతయోదితా
అదే స్థితి నుండి ఒక శక్తి ఉద్భవిస్తుంది; అది ప్రపంచ రూపాన్ని ధరించి, నీటిలో అలికల్లె లాగా ప్రకాశవంతంగా వెలుగుతుంది.
సూక్ష్మా మధ్యా తథా స్థూలా చేతి సా కల్ప్యతే త్రిధా । పశ్చాన్ మనస్త్వం యాతేన స్వేనైవ వపుషా పునః
ఇది మూడుగా భావించబడుతుంది — సూక్ష్మంగా, మధ్యస్థంగా, స్థూలంగా. తర్వాత, అది తన స్వభావంతో మళ్లీ మనస్సు రూపాన్ని పొందుతుంది.
తిసృష్వ్ అవస్థాస్వ్ ఏతాసు భేదతః కల్పితాభిధా । సత్త్వం రజస్ తమ ఇతి సైషైవ ప్రకృతిస్ స్ఫుటా
ఈ మూడు స్థితుల్లో వేర్వేరు పేర్లు ఊహించబడ్డాయి — సత్త్వం, రజసం, తమసం. ఇదే స్పష్టమైన ప్రకృతి.
అవిద్యాం ప్రకృతిం విద్ధి గుణత్రితయధర్మిణీమ్ । ఏషైవ సంసృతిర్ జన్తోర్ అస్యాః పారం పరం పదమ్
అజ్ఞానాన్ని మూడు గుణాల లక్షణంగా ఉన్న ప్రకృతిగా తెలుసుకో. ఇదే జీవుల జనన మరణ చక్రం; దీని దాటి ఉన్నది పరమ పదం.
అత్రైతే యే త్రయః ప్రోక్తా గుణాస్ తే ఽపి త్రిధా స్మృతాః । సత్త్వం రజస్ తమ ఇతి ప్రత్యేకం భిద్యతే గుణః
ఇక్కడ చెప్పిన ఈ మూడు గుణాలు కూడా మూడుగా విభజించబడ్డాయి. ప్రతి గుణం — సత్త్వం, రజసం, తమసం — వేర్వేరుగా విడగొట్టబడుతుంది.
నవధైవ విభక్తేయమ్ అవిద్యా గుణభేదతః । యావత్ కిఞ్చిద్ ఇదం దృశ్యమ్ అనయైవ తద్ ఆశ్రితమ్
అజ్ఞానం అనేది గుణాల తేడాల ప్రకారం తొమ్మిది విధాలుగా విభజించబడింది. మనకు కనబడే ప్రతిదీ ఈ అజ్ఞానానికే ఆధారంగా ఉంది.
ఋషయో మునయస్ సిద్ధా నాగా విద్యాధరాస్ సురాః । ఇతి భాగమ్ అవిద్యాయాస్ సాత్త్వికం విద్ధి రాఘవ
ఓ రాఘవా, ఋషులు, మునులు, సిద్ధులు, నాగులు, విద్యాధరులు, దేవతలు — వీరందరూ అజ్ఞానంలో ఉన్న సాత్విక భాగానికి చెందుతారని తెలుసుకో.
సాత్త్వికస్యాస్య భాగస్య నాగా విద్యాధరాస్ తమః । రజస్ తు మునయస్ సాధ్యాస్ సత్త్వం దేవా హరాదయః
ఈ సాత్విక భాగంలో నాగులు, విద్యాధరులు తమోగుణానికి; మునులు, సాధ్యులు రజోగుణానికి; హరి, హరులు వంటి దేవతలు సాత్విక గుణానికి చెందుతారు.
సత్త్వజాతే దేవయోనావ్ అవిద్యాప్రకృతేర్ గుణే । నిర్మలం పదమ్ ఆయాతం సత్త్వం హరిహరాదయః
అజ్ఞాన స్వభావంలో ఉన్న గుణాల వల్ల దేవతల లోకంలో జన్మించిన సాత్వికులు, హరి, హరులు మొదలైన వారు, నిర్మలమైన స్థితిని పొందుతారు.
సాత్త్వికః ప్రకృతేర్ భాగో రామ తజ్జ్ఞో హి యో భవేత్ । న ప్రముహ్యత్య్ అసౌ భూయస్ తేనాసౌ ముక్త ఉచ్యతే
రామా, ప్రకృతిలోని శుద్ధమైన భాగాన్ని తెలిసినవాడు నిజంగా జ్ఞానిగా ఉంటాడు. అలాంటి వ్యక్తి ఇక మాయలో పడడు, అందుకే అతడిని విముక్తుడు అంటారు.
తేన రుద్రాదయో హ్య్ ఏతే సత్త్వభాగా మహామతే । తిష్ఠన్తి ముక్తపురుషా యావద్దేహం జగత్స్థితౌ
మహామతి, అందువల్ల రుద్రుడు మొదలైన వారు కూడా ఆ శుద్ధమైన స్వభావంతో ఉన్నవాళ్లు. వారు ఈ లోకంలో శరీరం ఉన్నంతవరకు విముక్తులుగా ఉంటారు.
యావద్దేహం మహాత్మానో జీవన్ముక్తా వ్యవస్థితాః । విదేహముక్తా దేహాన్తే స్థాస్యన్తి పరమేశ్వరాః
మహాత్ములు, శరీరం ఉన్నంతవరకు జీవన్ముక్తులుగా ఉంటారు. శరీరం విడిచిన తరువాత వారు పరమేశ్వరులుగా, శరీరరహిత విముక్తులుగా నిలుస్తారు.
భాగ ఏష త్వ్ అవిద్యాయా ఏవ విద్యాత్వమ్ ఆగతః । బీజం ఫలత్వమ్ ఆయాతి ఫలమ్ ఆయాతి బీజతామ్
ఈ అజ్ఞాన భాగమే చివరికి జ్ఞాన స్థితికి చేరుతుంది. విత్తనం ఫలంగా మారుతుంది, ఆ ఫలం మళ్లీ విత్తనంగా మారుతుంది.
ఉదేత్య్ అవిద్యా విద్యాయాస్ సలిలాద్ ఇవ బుద్బుదః । విద్యాయాం లీయతే ఽవిద్యా పయసీవ హి బుద్బుదః
అజ్ఞానం అనేది జ్ఞానంనుంచి నీటిలో బుడగలా పుట్టుకొస్తుంది. ఆ అజ్ఞానం మళ్లీ జ్ఞానంలోనే, బుడగ నీటిలో కలిసిపోవడం లాగా, లయమైపోతుంది.
పయస్తరఙ్గయోర్ ద్విత్వభావనాద్ ఏవ భిన్నతా । విద్యావిద్యాదృశోర్ భేదభావనాద్ ఏవ భిన్నతా
నీరు, అల వేర్వేరని భావించడంవల్లే వాటి మధ్య తేడా కనిపిస్తుంది. అలాగే, జ్ఞానం, అజ్ఞానం వేర్వేరని భావించడంవల్లే వాటి మధ్య తేడా అనిపిస్తుంది.
పయస్తరఙ్గయోర్ ఐక్యం యథైవ పరమార్థతః । విద్యావిద్యాదృశోర్ ఐక్యం తథైవ పరమార్థతః
నిజంగా చూస్తే, నీరు, అల రెండూ ఒకటే. అలాగే, జ్ఞానం, అజ్ఞానం కూడా పరమార్థంగా ఒకటే.
నావిద్యాత్వం న విద్యాత్వమ్ ఇహ కిఞ్చన విద్యతే । విద్యావిద్యాదృశౌ త్యక్త్వా యద్ అస్తీహ తద్ అస్తి హి
ఇక్కడ అజ్ఞానమూ లేదు, జ్ఞానమూ లేదు. జ్ఞానం, అజ్ఞానం అనే భావాలను విడిచిపెడితే, మిగిలింది ఏదైతే ఉందో, అదే నిజంగా ఉంది.
ప్రతియోగివ్యవచ్ఛేదవశాద్ ఏతే రఘూద్వహ । విద్యావిద్యాదృశౌ న స్తశ్ శేషే బద్ధపదో భవ
ఓ రఘువంశశిరోమణీ, జ్ఞానం, అజ్ఞానం అనేవి పరస్పర విరుద్ధంగా మాత్రమే ఉంటాయి. మిగిలినవన్నీ వదిలిపెట్టిన తర్వాత, మిగిలిపోయిన దానిలో స్థిరంగా ఉండు.
నావిద్యాస్తి న విద్యాస్తి కృతం కల్పనయానయా । కిఞ్చిద్ అస్తి నకిఞ్చిద్ యచ్ చిత్సంవిద్ ఇతి తత్ స్థితమ్
ఇక్కడ అజ్ఞానం లేదు, జ్ఞానం లేదు — ఈ ఊహ అంతా ముగిసిపోవాలి. మిగిలింది ఏదైనా కావచ్చు, ఏమీ కాకపోవచ్చు — కానీ శుద్ధమైన చైతన్యమే అక్కడ నిలిచిఉంటుంది.
తద్ ఏవావిదితాభాసం సద్ అవిద్యేత్య్ ఉదాహృతం । విదితం సత్ తద్ ఏవేదమ్ అవిద్యాక్షయసఞ్జ్ఞితమ్
ఏదైతే తెలియదనిపిస్తుంది, దానినే అజ్ఞానం అంటారు. ఏది తెలిసిందో, అదే ఇక్కడ అజ్ఞాన నాశనంగా పరిగణించబడుతుంది.
విద్యాభావాద్ అవిద్యాఖ్యా మిథ్యైవోదేతి కల్పనా । మిథస్ సత్తైతయోర్ అన్తే ఛాయాతాపదృశోర్ ఇవ
జ్ఞానం లేకపోవడం వల్ల అజ్ఞానం అనే భావన తప్పుడు ఊహగా ఉత్పన్నమవుతుంది. చివరికి వీటి ఉనికీ, నీడకూ వెలుతురుకూ ఉన్న సంబంధంలా ఉంటుంది.
అవిద్యాయాం తు లీనాయాం క్షణాద్ ద్వే ఏవ కల్పనే । ఏతే రాఘవ లీయేతే అవాచ్యం పరిశిష్యతే
అరఘవా, అజ్ఞానం పూర్తిగా లయమైపోయినప్పుడు, ఆ రెండు భావనలు ఒక్కసారిగా అంతరించిపోతాయి. చివరికి చెప్పలేని ఒకటి మాత్రమే మిగిలిపోతుంది.
అవిద్యాసఙ్క్షయాత్ క్షీణే విద్యాపక్షే ఽపి రాఘవ । యచ్ ఛిష్టం తన్ నకిఞ్చిద్ వా కిఞ్చిద్ వాపీదమ్ ఆతతమ్
అజ్ఞానం పూర్తిగా నశించిన తరువాత, జ్ఞానం కూడా తగ్గిపోయినప్పుడు, అరఘవా, మిగిలేది ఏమీ ఉండకపోవచ్చు లేదా ఈ విశాలతే మిగిలిపోవచ్చు.
తత్రేదం దృశ్యతే సర్వం న చ కిఞ్చన దృశ్యతే । వటస్ స్వవటధానాయామ్ ఇవ పుష్పఫలాదిమాన్
ఇక్కడ అన్నీ కనిపిస్తున్నట్లే అనిపిస్తుంది, కానీ నిజంగా ఏమీ కనిపించదు. అది వటవృక్షం తన విత్తనంలో పుష్పాలు, ఫలాలతో ఉన్నట్లే.
తత్ సర్వశక్తి కచితం సర్వశక్తిసముద్గకమ్ । నభసో ఽప్య్ అధికం శూన్యమ్ అవేద్యం చ చిదాత్మకమ్
అది అన్ని శక్తులతో నిండినది, అన్ని శక్తులకు మూలమైనది, ఆకాశం కన్నా సూక్ష్మమైనది, శూన్యమైనది, గ్రహించలేనిది, చైతన్య స్వరూపమైనది.