నానాలతాకుట్మలితా నానావనగణోత్థితా । నానాగిరితటారూఢా నానాచలనిరన్తరా
అనేక వనాలలో పుట్టిన, ఎన్నో కొండలపై ఎక్కిన, అనేక కొండచొచ్చుల్లో విస్తరించిన, ఎన్నో వేరు వేరు తాడులు, మల్లెలతో నిండిన ఒక పెద్ద వల్లి.
జాతా చ జాయమానా చ మ్రియమాణా తథా మృతా । అనుచ్ఛిన్నా తథా చ్ఛిన్నా నిత్యమ్ అచ్ఛేదినీ తథా
పుట్టినది, పుట్టుకుంటున్నది, చనిపోతున్నది, చనిపోయినది, విడిపోని, విడిపోయిన, ఎప్పటికీ తెగని, అలాగే తెగిపోయే స్వభావం కలది.
అతీతా వర్తమానా చ సత్యేవాసత్పదాస్పదా । నిత్యమ్ అత్యన్తతరుణా నిత్యం శమమ్ ఉపేయుషీ
గతమైనది, ప్రస్తుతం ఉన్నది, నిజమైనదీ, అబద్ధమైనదీ, ఎప్పుడూ యవ్వనంతో నిండినది, ఎల్లప్పుడూ శాంతిని పొందే స్వభావం కలది.
మహావిషలతైషా హి సంసారవిషమూర్ఛనామ్ । దదాతి రభసా శ్లిష్టా పరామృష్టా వినశ్యతి
ఇది మహా విషవల్లి, ఈ సంసారాన్ని మత్తులో ముంచే విషాన్ని ఇస్తుంది. దాన్ని ఆశగా పట్టుకుంటే ఆనందాన్ని ఇస్తుంది, గట్టిగా పట్టుకుంటే అంతమవుతుంది.
స్ఫీతేతో గలితేతశ్ చ రూఢేతస్ సంస్థితాన్వ్ ఇతః । ఇతో జలమ్ ఇతశ్ శైలా ఇతో నాగాస్ సురా ఇతః
ఇక్కడ అది విస్తరించింది; అక్కడ కరిగిపోయింది; ఇంకొక్కడ స్థిరంగా నిలిచింది. ఒక చోట నీరు ఉంది; ఇంకొక చోట కొండలు; ఇక్కడ పాములు; అక్కడ దేవతలు.
ఇతః పృథ్వీత్వమ్ ఆయాతా తథేతో ద్యుతయా స్థితా । ఇతశ్ చన్ద్రార్కతాం ప్రాప్తా తథేతస్ తారకాకృతిమ్
ఇక్కడ అది భూమిగా మారింది; అక్కడ ప్రకాశంగా నిలిచింది. ఒక చోట అది చంద్రుడిగా, సూర్యుడిగా మారింది; ఇంకొక్కడ నక్షత్రాల రూపం దాల్చింది.
ఇతస్ తమ ఇతస్ తేజ ఇతః ఖమ్ ఇత ఉర్వరా । ఇతశ్ శాస్త్రమ్ ఇతో వేదా ఇతో ద్వయవివర్జితా
ఇక్కడ చీకటి ఉంది, అక్కడ వెలుగు ఉంది; ఇక్కడ ఆకాశం, అక్కడ పంట భూమి. ఒక చోట శాస్త్రాలు, ఇంకొక చోట వేదాలు; మరొక చోట రెండింటినీ దాటి ఉన్నది.
ఇతః పుణ్యమ్ ఇతః పాపమ్ ఇతస్ స్థావరమూఢతా । ఇతో జ్ఞానాత్ పరిక్షీణా పీనేతో ఽజ్ఞానభావనాత్
ఇక్కడ పుణ్యం, అక్కడ పాపం; ఇక్కడ స్థావరమైనవాటికి మూర్ఖత్వం. ఒక చోట జ్ఞానంతో తగ్గిపోతుంది; ఇంకొక చోట అజ్ఞానం పెంపొందించడంవల్ల పెరుగుతుంది.
ఇతః పుణ్యతపోదానైః క్షీయమాణతయా స్థితా । ఇతో యోగవిలాసేన నూనం క్షయమ్ ఉపాగతా
ఇక్కడ పుణ్యములు, తపస్సు, దానం వంటివాటితో అది కొంత తగ్గిపోతుంది. అక్కడ యోగ సాధన ఆనందంతో అది పూర్తిగా అంతమవుతుంది.
క్వచిత్ ఖగతయోడ్డీనా క్వచిద్ దేవతయా స్థితా । క్వచిత్ స్థాణుతయా రూఢా క్వచిత్ పవనతాం గతా
కొన్ని చోట్ల అది పక్షుల్లా ఆకాశంలో ఎగురుతుంది; మరికొన్ని చోట్ల దేవతగా ఉంటుంది. ఎక్కడో అది స్థిరంగా నిలువెత్తిన స్తంభంలా ఉంటుంది; ఇంకొన్ని చోట్ల గాలిలా మారిపోతుంది.
క్వచిన్ నరకసంలీనా క్వచిత్ స్వర్గనివాసినీ । క్వచిత్ సురపదం ప్రాప్తా క్వచిత్ క్రిమితయా స్థితా
ఎక్కడో అది నరకంలో మునిగిపోతుంది; ఇంకొక్కడో స్వర్గంలో నివసిస్తుంది. కొన్ని చోట్ల దేవత స్థాయికి చేరుతుంది; మరికొన్ని చోట్ల పురుగులా ఉంటుంది.
క్వచిద్ విష్ణుః క్వచిద్ బ్రహ్మా క్వచిద్ రుద్రః క్వచిద్ రవిః । క్వచిద్ అగ్నిః క్వచిద్ వాయుః క్వచిచ్ చన్ద్రః క్వచిద్ యమః
ఎక్కడో అది విష్ణువుగా, ఇంకొక్కడో బ్రహ్మగా, మరికొక్కడో రుద్రుడిగా, ఇంకొక్కడో సూర్యుడిగా, ఎక్కడో అగ్నిగా, ఇంకొక్కడో వాయువుగా, మరికొక్కడో చంద్రుడిగా, ఇంకొక్కడో యముడిగా ఉంటుంది.
యత్ కిఞ్చనాఙ్గ భువనేషు మహామహిమ్నా వ్యాప్తం జరత్తృణలవత్వమ్ ఉపాగతం వా । దృశ్యం స్ఫురత్తను హరాద్య్ అపి తామ్ అవిద్యాం విద్ధి క్షయాయ తదతీతతయాత్మలాభః
స్నేహితుడా, ఈ లోకాల్లో ఎంతటి గొప్ప మహిమతో నిండినదైనా, వృద్ధాప్యానికి లేదా ఎండిపోయిన గడ్డి లాగా నశించిపోతున్నదైనా, కనబడే ఏదైనా, ప్రకాశవంతమైన రూపమున్నదైనా — హరుడు మొదలైన దేవుళ్ల రూపాలైనా — ఇవన్నీ కూడా అజ్ఞానమే అని తెలుసుకో. వాటిని దాటి స్వరూపాన్ని పొందినవాడికి అవన్నీ అంతమవుతాయి.
ఆకారజాతమ్ ఉదితం శుద్ధం హరిహరాద్య్ అపి । అవిద్యైవేత్య్ అహం శ్రుత్వా బ్రహ్మన్ భ్రమమ్ ఇవాగతః
బ్రహ్మన్, హరి, హరుడు మొదలైనవారి రూపాలు కూడా శుద్ధమైనవే అయినా, అవన్నీ అజ్ఞానమే అని విన్నప్పుడు నాకు గందరగోళంగా అనిపిస్తోంది.
సంవేద్యేనాపరామృష్టం శాన్తం సర్వాత్మకం చ యత్ । తత్ సచ్ చిద్ అపి చాభాసమ్ అస్తీహ కలనోజ్ఝితమ్
ఏది తెలిసినదానివల్ల తాకబడదు, శాంతంగా ఉంటుంది, అన్నింటిలోనూ వుంటుంది — అది సత్త, చైతన్యంగా కనిపించినా, ఇక్కడ అది అన్ని ఊహలనుంచి విముక్తంగా వుంది.
సముదేతి తతస్ తస్మాత్ కలా కలనరూపిణీ । జలాద్ ఆవర్తరూపేవ స్ఫురద్రూపతయోదితా
అదే స్థితి నుండి ఒక శక్తి ఉద్భవిస్తుంది; అది ప్రపంచ రూపాన్ని ధరించి, నీటిలో అలికల్లె లాగా ప్రకాశవంతంగా వెలుగుతుంది.
సూక్ష్మా మధ్యా తథా స్థూలా చేతి సా కల్ప్యతే త్రిధా । పశ్చాన్ మనస్త్వం యాతేన స్వేనైవ వపుషా పునః
ఇది మూడుగా భావించబడుతుంది — సూక్ష్మంగా, మధ్యస్థంగా, స్థూలంగా. తర్వాత, అది తన స్వభావంతో మళ్లీ మనస్సు రూపాన్ని పొందుతుంది.
తిసృష్వ్ అవస్థాస్వ్ ఏతాసు భేదతః కల్పితాభిధా । సత్త్వం రజస్ తమ ఇతి సైషైవ ప్రకృతిస్ స్ఫుటా
ఈ మూడు స్థితుల్లో వేర్వేరు పేర్లు ఊహించబడ్డాయి — సత్త్వం, రజసం, తమసం. ఇదే స్పష్టమైన ప్రకృతి.
అవిద్యాం ప్రకృతిం విద్ధి గుణత్రితయధర్మిణీమ్ । ఏషైవ సంసృతిర్ జన్తోర్ అస్యాః పారం పరం పదమ్
అజ్ఞానాన్ని మూడు గుణాల లక్షణంగా ఉన్న ప్రకృతిగా తెలుసుకో. ఇదే జీవుల జనన మరణ చక్రం; దీని దాటి ఉన్నది పరమ పదం.
అత్రైతే యే త్రయః ప్రోక్తా గుణాస్ తే ఽపి త్రిధా స్మృతాః । సత్త్వం రజస్ తమ ఇతి ప్రత్యేకం భిద్యతే గుణః
ఇక్కడ చెప్పిన ఈ మూడు గుణాలు కూడా మూడుగా విభజించబడ్డాయి. ప్రతి గుణం — సత్త్వం, రజసం, తమసం — వేర్వేరుగా విడగొట్టబడుతుంది.
నవధైవ విభక్తేయమ్ అవిద్యా గుణభేదతః । యావత్ కిఞ్చిద్ ఇదం దృశ్యమ్ అనయైవ తద్ ఆశ్రితమ్
అజ్ఞానం అనేది గుణాల తేడాల ప్రకారం తొమ్మిది విధాలుగా విభజించబడింది. మనకు కనబడే ప్రతిదీ ఈ అజ్ఞానానికే ఆధారంగా ఉంది.
ఋషయో మునయస్ సిద్ధా నాగా విద్యాధరాస్ సురాః । ఇతి భాగమ్ అవిద్యాయాస్ సాత్త్వికం విద్ధి రాఘవ
ఓ రాఘవా, ఋషులు, మునులు, సిద్ధులు, నాగులు, విద్యాధరులు, దేవతలు — వీరందరూ అజ్ఞానంలో ఉన్న సాత్విక భాగానికి చెందుతారని తెలుసుకో.
సాత్త్వికస్యాస్య భాగస్య నాగా విద్యాధరాస్ తమః । రజస్ తు మునయస్ సాధ్యాస్ సత్త్వం దేవా హరాదయః
ఈ సాత్విక భాగంలో నాగులు, విద్యాధరులు తమోగుణానికి; మునులు, సాధ్యులు రజోగుణానికి; హరి, హరులు వంటి దేవతలు సాత్విక గుణానికి చెందుతారు.
సత్త్వజాతే దేవయోనావ్ అవిద్యాప్రకృతేర్ గుణే । నిర్మలం పదమ్ ఆయాతం సత్త్వం హరిహరాదయః
అజ్ఞాన స్వభావంలో ఉన్న గుణాల వల్ల దేవతల లోకంలో జన్మించిన సాత్వికులు, హరి, హరులు మొదలైన వారు, నిర్మలమైన స్థితిని పొందుతారు.
సాత్త్వికః ప్రకృతేర్ భాగో రామ తజ్జ్ఞో హి యో భవేత్ । న ప్రముహ్యత్య్ అసౌ భూయస్ తేనాసౌ ముక్త ఉచ్యతే
రామా, ప్రకృతిలోని శుద్ధమైన భాగాన్ని తెలిసినవాడు నిజంగా జ్ఞానిగా ఉంటాడు. అలాంటి వ్యక్తి ఇక మాయలో పడడు, అందుకే అతడిని విముక్తుడు అంటారు.
తేన రుద్రాదయో హ్య్ ఏతే సత్త్వభాగా మహామతే । తిష్ఠన్తి ముక్తపురుషా యావద్దేహం జగత్స్థితౌ
మహామతి, అందువల్ల రుద్రుడు మొదలైన వారు కూడా ఆ శుద్ధమైన స్వభావంతో ఉన్నవాళ్లు. వారు ఈ లోకంలో శరీరం ఉన్నంతవరకు విముక్తులుగా ఉంటారు.
యావద్దేహం మహాత్మానో జీవన్ముక్తా వ్యవస్థితాః । విదేహముక్తా దేహాన్తే స్థాస్యన్తి పరమేశ్వరాః
మహాత్ములు, శరీరం ఉన్నంతవరకు జీవన్ముక్తులుగా ఉంటారు. శరీరం విడిచిన తరువాత వారు పరమేశ్వరులుగా, శరీరరహిత విముక్తులుగా నిలుస్తారు.
భాగ ఏష త్వ్ అవిద్యాయా ఏవ విద్యాత్వమ్ ఆగతః । బీజం ఫలత్వమ్ ఆయాతి ఫలమ్ ఆయాతి బీజతామ్
ఈ అజ్ఞాన భాగమే చివరికి జ్ఞాన స్థితికి చేరుతుంది. విత్తనం ఫలంగా మారుతుంది, ఆ ఫలం మళ్లీ విత్తనంగా మారుతుంది.
ఉదేత్య్ అవిద్యా విద్యాయాస్ సలిలాద్ ఇవ బుద్బుదః । విద్యాయాం లీయతే ఽవిద్యా పయసీవ హి బుద్బుదః
అజ్ఞానం అనేది జ్ఞానంనుంచి నీటిలో బుడగలా పుట్టుకొస్తుంది. ఆ అజ్ఞానం మళ్లీ జ్ఞానంలోనే, బుడగ నీటిలో కలిసిపోవడం లాగా, లయమైపోతుంది.
పయస్తరఙ్గయోర్ ద్విత్వభావనాద్ ఏవ భిన్నతా । విద్యావిద్యాదృశోర్ భేదభావనాద్ ఏవ భిన్నతా
నీరు, అల వేర్వేరని భావించడంవల్లే వాటి మధ్య తేడా కనిపిస్తుంది. అలాగే, జ్ఞానం, అజ్ఞానం వేర్వేరని భావించడంవల్లే వాటి మధ్య తేడా అనిపిస్తుంది.