వికసన్త్యః ప్రతిదినం చన్ద్రార్కావలయో హి యాః । వ్యోమ్ని వాతవిలోలాని పుష్పాణ్య్ అస్యాః కిలాఙ్గ తాః
ప్రతి రోజు వికసించే చంద్రుడు, సూర్యుడు తమ వలయాలతో ఆకాశంలో గాలికి ఊగిపోతూ, ఈ చెట్టు పువ్వులుగా విరజిల్లుతుంటారు.
అస్యాః ప్రస్ఫురితాకారాః కోరకత్వమ్ ఉపాగతాః । పూరితాకాశకోశా యాస్ తారకా రఘునన్దన
ఈ చెట్టు ప్రకాశంగా మెరుస్తూ కనిపించే రూపాలు మొగ్గలుగా మారాయి. ఆకాశాన్ని నింపే తారలు, రఘునందన, ఈ చెట్టు పువ్వులే.
చన్ద్రార్కదహనాలోకా అస్యాస్ తత్ కౌసుమం రజః । అనేనేయం హి గౌరాఙ్గీ స్త్రీవచ్ చేతాంసి కర్షతి
చంద్రుడు, సూర్యుడు, అగ్ని వెలుగు ఇవే ఆమెకు పుష్పరేణువులా ఉంటాయి. ఈ రేణువులతోనే, ఓ గోరువర్ణురాలా, ఆమె స్త్రీల మనసులను ఆకర్షిస్తుంది.
మనోమాతఙ్గవలితా సఙ్కల్పకలకోకిలా । ఇన్ద్రియవ్యాలశబలా తృష్ణాత్వగుపరఞ్జితా
ఆమె మనస్సు అనే ఏనుగు చేత ఊగిపోతుంది; ఊహల కుయిలు ఆమెకు పాటలు పాడుతుంది; ఇంద్రియాల పాములతో ఆమె శరీరం మచ్చలతో కనిపిస్తుంది; తృష్ణ అనే రంగుతో ఆమె రంగుబడింది.
నీలాకాశతమాలాఙ్గసంశ్రయేణోన్నతిం గతా । రోదసీజానుసుస్తమ్భా భువనోద్యానభూస్థితా
నీలాకాశపు హారాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని ఆమె మహిమను పొందింది. భూమి, ఆకాశం అనే రెండు స్తంభాలపై నిలబడింది; లోకాల తోటలో స్థిరంగా నిలిచింది.
అధోబ్రహ్మాణ్డఖణ్డేన స్వాలవాలేన జాలినా । విహితాశేషజలధిజలక్షీరాదిసేచనా
కింద భాగం బ్రహ్మాండానికి మూలంగా, సూక్ష్మమైన రోమాలు జాలిగా ఉండగా, ఆమె సముద్రాలు, నీళ్లు, పాలు అన్నింటినీ సేద్యం చేస్తుంది.
త్రయీవిలోలభ్రమరా రమణీపుష్పరఞ్జితా । చిత్స్పన్దవాతవలితా క్రియావిపులపత్త్రికా
మూడు వేదాల తేనెటీగలు అలంకరించినది, ఆనందపుష్పాల రంగులతో మెరిసిపోతున్నది, చైతన్యపు గాలితో ఉల్లాసంగా కదిలిపోతున్నది, విస్తారమైన క్రియాపత్రాలతో నిండినది.
కుకర్మాజగరవ్యాప్తా స్వర్గశ్రీపుష్పమణ్డపా । జీవజీవకనీరన్ధ్రా నానామోదమదప్రదా
చెడుకార్యాల పాములతో నిండినది, స్వర్గీయ వైభవపు పుష్పమండపాలతో అలంకరించబడినది, జీవజాలపు రంధ్రాలతో పొడవబడి, వివిధ రకాల ఆనందాలు, మత్తులు ప్రసాదించేది.
నానారసమయీ చిత్రా నానాకుసుమహాసినీ । నానాఫలావలివ్యాప్తా నానావర్ణవికాసినీ
వివిధ రుచులతో కూడినది, అద్భుతంగా కనిపించేది, అనేక పుష్పాలతో వికసిస్తున్నది, ఎన్నో ఫలదండలతో కప్పబడినది, అనేక రంగులతో ప్రకాశిస్తున్నది.
నానాలవాలవలయా నానావిహగధారిణీ । నానాపరాగపరుషా నానాభ్రలవలాఞ్ఛితా
వివిధ లతల వలయాలతో చుట్టబడినది, అనేక పక్షులతో నివసించబడినది, భిన్న పరాగాలతో గట్టిగా ఉన్నది, అనేక తేనెటీగల గుంపులతో ముద్రించబడినది.
నానాలతాకుట్మలితా నానావనగణోత్థితా । నానాగిరితటారూఢా నానాచలనిరన్తరా
అనేక వనాలలో పుట్టిన, ఎన్నో కొండలపై ఎక్కిన, అనేక కొండచొచ్చుల్లో విస్తరించిన, ఎన్నో వేరు వేరు తాడులు, మల్లెలతో నిండిన ఒక పెద్ద వల్లి.
జాతా చ జాయమానా చ మ్రియమాణా తథా మృతా । అనుచ్ఛిన్నా తథా చ్ఛిన్నా నిత్యమ్ అచ్ఛేదినీ తథా
పుట్టినది, పుట్టుకుంటున్నది, చనిపోతున్నది, చనిపోయినది, విడిపోని, విడిపోయిన, ఎప్పటికీ తెగని, అలాగే తెగిపోయే స్వభావం కలది.
అతీతా వర్తమానా చ సత్యేవాసత్పదాస్పదా । నిత్యమ్ అత్యన్తతరుణా నిత్యం శమమ్ ఉపేయుషీ
గతమైనది, ప్రస్తుతం ఉన్నది, నిజమైనదీ, అబద్ధమైనదీ, ఎప్పుడూ యవ్వనంతో నిండినది, ఎల్లప్పుడూ శాంతిని పొందే స్వభావం కలది.
మహావిషలతైషా హి సంసారవిషమూర్ఛనామ్ । దదాతి రభసా శ్లిష్టా పరామృష్టా వినశ్యతి
ఇది మహా విషవల్లి, ఈ సంసారాన్ని మత్తులో ముంచే విషాన్ని ఇస్తుంది. దాన్ని ఆశగా పట్టుకుంటే ఆనందాన్ని ఇస్తుంది, గట్టిగా పట్టుకుంటే అంతమవుతుంది.
స్ఫీతేతో గలితేతశ్ చ రూఢేతస్ సంస్థితాన్వ్ ఇతః । ఇతో జలమ్ ఇతశ్ శైలా ఇతో నాగాస్ సురా ఇతః
ఇక్కడ అది విస్తరించింది; అక్కడ కరిగిపోయింది; ఇంకొక్కడ స్థిరంగా నిలిచింది. ఒక చోట నీరు ఉంది; ఇంకొక చోట కొండలు; ఇక్కడ పాములు; అక్కడ దేవతలు.
ఇతః పృథ్వీత్వమ్ ఆయాతా తథేతో ద్యుతయా స్థితా । ఇతశ్ చన్ద్రార్కతాం ప్రాప్తా తథేతస్ తారకాకృతిమ్
ఇక్కడ అది భూమిగా మారింది; అక్కడ ప్రకాశంగా నిలిచింది. ఒక చోట అది చంద్రుడిగా, సూర్యుడిగా మారింది; ఇంకొక్కడ నక్షత్రాల రూపం దాల్చింది.
ఇతస్ తమ ఇతస్ తేజ ఇతః ఖమ్ ఇత ఉర్వరా । ఇతశ్ శాస్త్రమ్ ఇతో వేదా ఇతో ద్వయవివర్జితా
ఇక్కడ చీకటి ఉంది, అక్కడ వెలుగు ఉంది; ఇక్కడ ఆకాశం, అక్కడ పంట భూమి. ఒక చోట శాస్త్రాలు, ఇంకొక చోట వేదాలు; మరొక చోట రెండింటినీ దాటి ఉన్నది.
ఇతః పుణ్యమ్ ఇతః పాపమ్ ఇతస్ స్థావరమూఢతా । ఇతో జ్ఞానాత్ పరిక్షీణా పీనేతో ఽజ్ఞానభావనాత్
ఇక్కడ పుణ్యం, అక్కడ పాపం; ఇక్కడ స్థావరమైనవాటికి మూర్ఖత్వం. ఒక చోట జ్ఞానంతో తగ్గిపోతుంది; ఇంకొక చోట అజ్ఞానం పెంపొందించడంవల్ల పెరుగుతుంది.
ఇతః పుణ్యతపోదానైః క్షీయమాణతయా స్థితా । ఇతో యోగవిలాసేన నూనం క్షయమ్ ఉపాగతా
ఇక్కడ పుణ్యములు, తపస్సు, దానం వంటివాటితో అది కొంత తగ్గిపోతుంది. అక్కడ యోగ సాధన ఆనందంతో అది పూర్తిగా అంతమవుతుంది.
క్వచిత్ ఖగతయోడ్డీనా క్వచిద్ దేవతయా స్థితా । క్వచిత్ స్థాణుతయా రూఢా క్వచిత్ పవనతాం గతా
కొన్ని చోట్ల అది పక్షుల్లా ఆకాశంలో ఎగురుతుంది; మరికొన్ని చోట్ల దేవతగా ఉంటుంది. ఎక్కడో అది స్థిరంగా నిలువెత్తిన స్తంభంలా ఉంటుంది; ఇంకొన్ని చోట్ల గాలిలా మారిపోతుంది.
క్వచిన్ నరకసంలీనా క్వచిత్ స్వర్గనివాసినీ । క్వచిత్ సురపదం ప్రాప్తా క్వచిత్ క్రిమితయా స్థితా
ఎక్కడో అది నరకంలో మునిగిపోతుంది; ఇంకొక్కడో స్వర్గంలో నివసిస్తుంది. కొన్ని చోట్ల దేవత స్థాయికి చేరుతుంది; మరికొన్ని చోట్ల పురుగులా ఉంటుంది.
క్వచిద్ విష్ణుః క్వచిద్ బ్రహ్మా క్వచిద్ రుద్రః క్వచిద్ రవిః । క్వచిద్ అగ్నిః క్వచిద్ వాయుః క్వచిచ్ చన్ద్రః క్వచిద్ యమః
ఎక్కడో అది విష్ణువుగా, ఇంకొక్కడో బ్రహ్మగా, మరికొక్కడో రుద్రుడిగా, ఇంకొక్కడో సూర్యుడిగా, ఎక్కడో అగ్నిగా, ఇంకొక్కడో వాయువుగా, మరికొక్కడో చంద్రుడిగా, ఇంకొక్కడో యముడిగా ఉంటుంది.
యత్ కిఞ్చనాఙ్గ భువనేషు మహామహిమ్నా వ్యాప్తం జరత్తృణలవత్వమ్ ఉపాగతం వా । దృశ్యం స్ఫురత్తను హరాద్య్ అపి తామ్ అవిద్యాం విద్ధి క్షయాయ తదతీతతయాత్మలాభః
స్నేహితుడా, ఈ లోకాల్లో ఎంతటి గొప్ప మహిమతో నిండినదైనా, వృద్ధాప్యానికి లేదా ఎండిపోయిన గడ్డి లాగా నశించిపోతున్నదైనా, కనబడే ఏదైనా, ప్రకాశవంతమైన రూపమున్నదైనా — హరుడు మొదలైన దేవుళ్ల రూపాలైనా — ఇవన్నీ కూడా అజ్ఞానమే అని తెలుసుకో. వాటిని దాటి స్వరూపాన్ని పొందినవాడికి అవన్నీ అంతమవుతాయి.
ఆకారజాతమ్ ఉదితం శుద్ధం హరిహరాద్య్ అపి । అవిద్యైవేత్య్ అహం శ్రుత్వా బ్రహ్మన్ భ్రమమ్ ఇవాగతః
బ్రహ్మన్, హరి, హరుడు మొదలైనవారి రూపాలు కూడా శుద్ధమైనవే అయినా, అవన్నీ అజ్ఞానమే అని విన్నప్పుడు నాకు గందరగోళంగా అనిపిస్తోంది.
సంవేద్యేనాపరామృష్టం శాన్తం సర్వాత్మకం చ యత్ । తత్ సచ్ చిద్ అపి చాభాసమ్ అస్తీహ కలనోజ్ఝితమ్
ఏది తెలిసినదానివల్ల తాకబడదు, శాంతంగా ఉంటుంది, అన్నింటిలోనూ వుంటుంది — అది సత్త, చైతన్యంగా కనిపించినా, ఇక్కడ అది అన్ని ఊహలనుంచి విముక్తంగా వుంది.
సముదేతి తతస్ తస్మాత్ కలా కలనరూపిణీ । జలాద్ ఆవర్తరూపేవ స్ఫురద్రూపతయోదితా
అదే స్థితి నుండి ఒక శక్తి ఉద్భవిస్తుంది; అది ప్రపంచ రూపాన్ని ధరించి, నీటిలో అలికల్లె లాగా ప్రకాశవంతంగా వెలుగుతుంది.
సూక్ష్మా మధ్యా తథా స్థూలా చేతి సా కల్ప్యతే త్రిధా । పశ్చాన్ మనస్త్వం యాతేన స్వేనైవ వపుషా పునః
ఇది మూడుగా భావించబడుతుంది — సూక్ష్మంగా, మధ్యస్థంగా, స్థూలంగా. తర్వాత, అది తన స్వభావంతో మళ్లీ మనస్సు రూపాన్ని పొందుతుంది.
తిసృష్వ్ అవస్థాస్వ్ ఏతాసు భేదతః కల్పితాభిధా । సత్త్వం రజస్ తమ ఇతి సైషైవ ప్రకృతిస్ స్ఫుటా
ఈ మూడు స్థితుల్లో వేర్వేరు పేర్లు ఊహించబడ్డాయి — సత్త్వం, రజసం, తమసం. ఇదే స్పష్టమైన ప్రకృతి.
అవిద్యాం ప్రకృతిం విద్ధి గుణత్రితయధర్మిణీమ్ । ఏషైవ సంసృతిర్ జన్తోర్ అస్యాః పారం పరం పదమ్
అజ్ఞానాన్ని మూడు గుణాల లక్షణంగా ఉన్న ప్రకృతిగా తెలుసుకో. ఇదే జీవుల జనన మరణ చక్రం; దీని దాటి ఉన్నది పరమ పదం.
అత్రైతే యే త్రయః ప్రోక్తా గుణాస్ తే ఽపి త్రిధా స్మృతాః । సత్త్వం రజస్ తమ ఇతి ప్రత్యేకం భిద్యతే గుణః
ఇక్కడ చెప్పిన ఈ మూడు గుణాలు కూడా మూడుగా విభజించబడ్డాయి. ప్రతి గుణం — సత్త్వం, రజసం, తమసం — వేర్వేరుగా విడగొట్టబడుతుంది.