కాలాగాధసరస్యాం తు స్థిత్వా స్థిత్వా పునః పునః । కల్పమాత్రనిమేషేణ డీనం సంసారసారసైః
కాలం అనే లోతులేని సరస్సులో మళ్ళీ మళ్ళీ నిలిచి, ఒక్క యుగం కన్నెపుడు కన్నెపుడు లోక జీవన సారం లేకుండా పోతుంది.
ఉత్పత్యోత్పత్య నాశిన్యస్ సన్తతాస్ సృష్టివిద్యుతః । కాలమేఘే స్ఫురన్త్య్ ఏతాశ్ చిత్ప్రకాశమనోరమాః
ఈ సృష్టి మెరుపులు మళ్ళీ మళ్ళీ పుట్టి మళ్ళీ మళ్ళీ నశిస్తూ, కాలమేఘంలో మెరుస్తూ, చైతన్య ప్రకాశంతో ఆకర్షణీయంగా కనిపిస్తాయి.
ప్రధ్వనద్భూతవిహగాః పతన్త్య్ అవిరతద్రుతాః । కాలతాలాత్ కిలోత్తాలాద్ బ్రహ్మాణ్డఫలపాలయః
గర్జనతో పుట్టిన పక్షులు ఎడతెగని వేగంతో ఎగురుతుంటాయి. కాలచక్రం, గాలివేగం వల్ల బ్రహ్మాండపు పరిరక్షకులు ఉద్భవిస్తారు.
ఉన్మేషకృతవైరిఞ్చసృష్టయో దేవనాయకాః । నిమేషకృతసంహారాస్ సన్తి కేచన కుత్రచిత్
కళ్ల తెరచినప్పుడు బ్రహ్మ సృష్టించిన దేవతాధిపతులు జన్మిస్తారు. కళ్ల మూసినప్పుడు కొన్ని చోట్ల వినాశనాలు సంభవిస్తాయి.
నిమేషోన్మేషసఙ్క్షీణకల్పజాలాస్ సహస్రశః । రుద్రాః కేచన విద్యన్తే కస్మింశ్చిత్ పరమే పురే
కళ్ల తెరిచిన, మూసిన మార్పులతో వేలాది లోకాలు క్షీణిస్తుంటాయి. కొన్ని పరమమైన పట్టణాల్లో కొందరు రుద్రులు ఉన్నారు.
తే ఽపి యస్య నిమేషేణ భవన్తి న భవన్తి వా । తాదృశో ఽప్య్ అస్తి దేవేశో హ్య్ అనన్తేయం క్రియాస్థితిః
వారి కళ్లపొడుపుతో లోకాలు పుట్టినా, నశించినా, వారికి కూడా ఒక దేవతల అధిపతి ఉన్నాడు. ఆయన కార్యాలు, స్థితి అంతులేనివి.
అనన్తసఙ్కల్పమయే శూన్యే చ బ్రహ్మణః పదే । న సమ్భవన్తి కా నామ శక్తయశ్ చిత్రయుక్తయః
అనంతమైన సంకల్పాలతో నిండిన శూన్యమైన బ్రహ్మపదంలో, ఎన్నో విధాలుగా అలంకరించబడిన శక్తులు ఎలా ఉత్పన్నమవుతాయో చెప్పడం అసాధ్యం.
ఏవమ్ అక్షీణసఙ్కల్పకల్పార్థభరభాస్వరా । జాగతీ కలనా యేయం తద్ అజ్ఞానవిజృమ్భితమ్
ఇలా, ఎన్నో సంకల్పాలు, కల్పకాలాల భారంతో ప్రకాశించే ఈ జగత్తు అనేది, అసలు చూస్తే, అజ్ఞానమే విస్తరించి ఏర్పడింది.
యత్ సమ్పదో యద్ ఉత సన్తతమ్ ఆపదశ్ చ యద్ బాల్యయౌవనజరామరణోపతాపాః । యన్ మజ్జనం చ సుఖదుఃఖపరమ్పరాభిర్ అజ్ఞానతీవ్రతిమిరస్య విభూతయస్ తాః
ఏ సంపదలు ఉన్నా, ఎప్పటికప్పుడు కలిగే దురదృష్టాలు అయినా, బాల్యం, యౌవనం, వృద్ధాప్యం, మరణం వల్ల కలిగే బాధలు అయినా, సుఖదుఃఖాల పరంపరలో మునిగిపోవడమైనా—ఇవి అన్నీ అజ్ఞానమనే తీవ్రమైన చీకటి ప్రభావాలే.
సంసారవనషణ్డే ఽస్మింశ్ చిత్పర్వతతటస్థితే । కీదృశీ ఖల్వ్ అవిద్యాఖ్యా లతా వికసితా తతా
ఈ సంసార అరణ్యంలో, చైతన్యపర్వతపు ఒడ్డున, అజ్ఞానం అనే లత ఎలా వికసించి విస్తరించిందో ఆశ్చర్యంగా ఉంది.
బృహత్పర్వతపర్వాఢ్యా బ్రహ్మాణ్డత్వక్పరావృతా । దేహయష్టిర్ ఇయం యస్యాస్ త్రిలోకీ లోకలాసినీ
ఈ శరీరం, గొప్ప పర్వత శ్రేణులతో అలంకరించబడి, బ్రహ్మాండపు పొరతో చుట్టబడినదిగా ఉంది. దీనివల్లే మూడు లోకాలు నాశనం అవుతున్నాయి.
సుఖం దుఃఖం భవో భావో జ్ఞానమ్ అజ్ఞానమ్ ఏవ చ । అత్రైతాన్య్ ఉరువృత్తాని మూలాని చ ఫలాని చ
ఇక్కడ సుఖం, దుఃఖం, జననం, భావనలు, జ్ఞానం, అజ్ఞానం — ఇవన్నీ విస్తృతంగా కనిపిస్తాయి. వీటి మూలాలు, ఫలితాలు కూడా ఇక్కడే ఉన్నాయి.
సుఖాద్ అవిద్యోదేత్య్ ఉచ్చైస్ తద్ ఏవాన్తే ప్రయచ్ఛతి । దుఃఖాద్ అవిద్యోదేత్య్ ఉచ్చైస్ తద్ ఏవాన్తే ఫలత్య్ అలమ్
సుఖం వల్ల అజ్ఞానం బలంగా పుట్టి, చివరికి అదే ఫలితాన్ని ఇస్తుంది. దుఃఖం వల్ల కూడా అజ్ఞానం బలంగా పుట్టి, చివరికి దాని ఫలితాన్ని ఇస్తుంది.
భవాద్ అవిద్యోదేత్య్ ఏషా తమ్ ఏవ ఫలతి స్ఫుటమ్ । భావాత్ సత్తామ్ అవాప్నోతి తమ్ ఏవ ఫలతి క్షణాత్
భవం వల్ల అజ్ఞానం పుట్టి, స్పష్టంగా దాని ఫలితాన్ని ఇస్తుంది. భావన వల్ల అది సత్త్వాన్ని పొందుతుంది, వెంటనే దాని ఫలితాన్ని ఇస్తుంది.
అజ్ఞానాద్ వృద్ధిమ్ ఆయాతి తద్ ఏవాస్యాః ఫలం స్మృతమ్ । జ్ఞానేన యాతి సంవిత్తిం తద్ ఏవాన్తే ప్రయచ్ఛతి
అజ్ఞానం వల్ల ఇది పెరుగుతుంది, అదే దాని ఫలం అని చెప్పబడింది. జ్ఞానం ద్వారా ఇది బోధను పొందుతుంది, చివరికి అదే ఫలితాన్ని ఇస్తుంది.
నానావిధోల్లాసవతీ వాసనామోదదాయినీ । ఘనప్రవాలపటలా తనుర్ అస్యా విజృమ్భతే
ఇది ఎన్నో రకాల ఆనందాలతో నిండినదిగా, కోరికల సువాసనను పంచేలా, దట్టమైన కొమ్మలు, ఆకులతో కూడిన శరీరంలా విస్తరిస్తుంది.
దివసవ్యూహకుసుమా యామినీలోలషట్పదా । అజస్రం స్పన్దమానైషా ప్రపతద్భూతపల్లవా
ఇది పగటి పుష్పాలతో అలంకరించబడింది, రాత్రి తేనెటీగలతో కదిలిపోతుంది, ఎప్పుడూ చలించిపోతూ, జీవుల మొగ్గలు పడిపోతూ ఉంటుంది.
ఆగత్యాగత్య తరసా వివేకకరిణా క్వచిత్ । విధూయతే ధూతరజఃప్రసరా పునర్ ఏతి చ
కొన్నిసార్లు వివేకం వేగంగా వచ్చి పోయే సమయంలో, ఇది బలంగా కదిలిపోతుంది, దుమ్ము చెదరిపోతుంది, కానీ మళ్లీ తిరిగి వస్తుంది.
జాయమానప్రవాలాఢ్యా సఞ్జాతాఙ్కురదన్తురా । సర్వర్తుకుసుమోపేతా సమగ్రరసశాలినీ
ఈ చెట్టు కొత్త మొగ్గలు పుట్టి, పచ్చని కాండాలతో అలంకరించబడి, అన్ని కాలాల్లో పువ్వులతో విరజిల్లి, అన్ని రకాల రుచులతో నిండిపోయి ఉంది.
జన్మపర్వాలినీరన్ధ్రా వినాశచ్ఛిద్రదద్రులా । భోగాభోగరసాపూర్ణా విచారైకఘుణక్షతా
ఈ చెట్టు జనన మరణాల రంధ్రాలతో, నాశనం తెచ్చే చీలికలతో పాడైపోయింది. అనుభవించే సుఖ దుఃఖాల రుచులతో నిండిపోయి ఉన్నా, విచారణ అనే పురుగు ఒక్కటే దీనిని గాయపరిచింది.
వికసన్త్యః ప్రతిదినం చన్ద్రార్కావలయో హి యాః । వ్యోమ్ని వాతవిలోలాని పుష్పాణ్య్ అస్యాః కిలాఙ్గ తాః
ప్రతి రోజు వికసించే చంద్రుడు, సూర్యుడు తమ వలయాలతో ఆకాశంలో గాలికి ఊగిపోతూ, ఈ చెట్టు పువ్వులుగా విరజిల్లుతుంటారు.
అస్యాః ప్రస్ఫురితాకారాః కోరకత్వమ్ ఉపాగతాః । పూరితాకాశకోశా యాస్ తారకా రఘునన్దన
ఈ చెట్టు ప్రకాశంగా మెరుస్తూ కనిపించే రూపాలు మొగ్గలుగా మారాయి. ఆకాశాన్ని నింపే తారలు, రఘునందన, ఈ చెట్టు పువ్వులే.
చన్ద్రార్కదహనాలోకా అస్యాస్ తత్ కౌసుమం రజః । అనేనేయం హి గౌరాఙ్గీ స్త్రీవచ్ చేతాంసి కర్షతి
చంద్రుడు, సూర్యుడు, అగ్ని వెలుగు ఇవే ఆమెకు పుష్పరేణువులా ఉంటాయి. ఈ రేణువులతోనే, ఓ గోరువర్ణురాలా, ఆమె స్త్రీల మనసులను ఆకర్షిస్తుంది.
మనోమాతఙ్గవలితా సఙ్కల్పకలకోకిలా । ఇన్ద్రియవ్యాలశబలా తృష్ణాత్వగుపరఞ్జితా
ఆమె మనస్సు అనే ఏనుగు చేత ఊగిపోతుంది; ఊహల కుయిలు ఆమెకు పాటలు పాడుతుంది; ఇంద్రియాల పాములతో ఆమె శరీరం మచ్చలతో కనిపిస్తుంది; తృష్ణ అనే రంగుతో ఆమె రంగుబడింది.
నీలాకాశతమాలాఙ్గసంశ్రయేణోన్నతిం గతా । రోదసీజానుసుస్తమ్భా భువనోద్యానభూస్థితా
నీలాకాశపు హారాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని ఆమె మహిమను పొందింది. భూమి, ఆకాశం అనే రెండు స్తంభాలపై నిలబడింది; లోకాల తోటలో స్థిరంగా నిలిచింది.
అధోబ్రహ్మాణ్డఖణ్డేన స్వాలవాలేన జాలినా । విహితాశేషజలధిజలక్షీరాదిసేచనా
కింద భాగం బ్రహ్మాండానికి మూలంగా, సూక్ష్మమైన రోమాలు జాలిగా ఉండగా, ఆమె సముద్రాలు, నీళ్లు, పాలు అన్నింటినీ సేద్యం చేస్తుంది.
త్రయీవిలోలభ్రమరా రమణీపుష్పరఞ్జితా । చిత్స్పన్దవాతవలితా క్రియావిపులపత్త్రికా
మూడు వేదాల తేనెటీగలు అలంకరించినది, ఆనందపుష్పాల రంగులతో మెరిసిపోతున్నది, చైతన్యపు గాలితో ఉల్లాసంగా కదిలిపోతున్నది, విస్తారమైన క్రియాపత్రాలతో నిండినది.
కుకర్మాజగరవ్యాప్తా స్వర్గశ్రీపుష్పమణ్డపా । జీవజీవకనీరన్ధ్రా నానామోదమదప్రదా
చెడుకార్యాల పాములతో నిండినది, స్వర్గీయ వైభవపు పుష్పమండపాలతో అలంకరించబడినది, జీవజాలపు రంధ్రాలతో పొడవబడి, వివిధ రకాల ఆనందాలు, మత్తులు ప్రసాదించేది.
నానారసమయీ చిత్రా నానాకుసుమహాసినీ । నానాఫలావలివ్యాప్తా నానావర్ణవికాసినీ
వివిధ రుచులతో కూడినది, అద్భుతంగా కనిపించేది, అనేక పుష్పాలతో వికసిస్తున్నది, ఎన్నో ఫలదండలతో కప్పబడినది, అనేక రంగులతో ప్రకాశిస్తున్నది.
నానాలవాలవలయా నానావిహగధారిణీ । నానాపరాగపరుషా నానాభ్రలవలాఞ్ఛితా
వివిధ లతల వలయాలతో చుట్టబడినది, అనేక పక్షులతో నివసించబడినది, భిన్న పరాగాలతో గట్టిగా ఉన్నది, అనేక తేనెటీగల గుంపులతో ముద్రించబడినది.