సముపైతి మతిర్ దుఃఖం దుఃఖం చ శతశాఖతామ్ । దుఃఖశాఖాసు జాయన్తే నానాకర్మఫలశ్రియః
మనస్సు బాధను పొందుతుంది, ఆ బాధ అనేక శాఖలుగా విస్తరిస్తుంది. ఆ బాధల శాఖలపై ఎన్నో రకాల కర్మఫలాల ఫలితాలు పండుతుంటాయి.
బద్ధజాలఘనాకారాః కారార్థమ్ ఇవ రజ్జవః । వీరుధః ప్రావృషీవాశాః ప్రతానగహనస్థితాః
ఆశలు బలమైన దారాలతో అల్లిన వలలవంటి బంధనానికి కారణమవుతాయి. వర్షాకాలంలో లతలు ఎలా గడ్డకట్టుకుని పెరుగుతాయో, ఆశలు కూడా అలా చిక్కుగా పెరిగి ఉంటాయి.
సారతాం మోహమిహికా కార్యాకార్యవికారిణీ । యమునా ప్రావృషీవైతి తిమిరశ్యామలాచిరమ్
మోహమనే మబ్బు అసలు సారం లేకుండా, కర్తవ్య-అకర్తవ్యాలపై మారిపోతూ, వర్షాకాలంలో యమునా నది ఎలా నల్లగా మారుతుందో అలా త్వరగా మారిపోతుంది.
కటూకృతాన్తఃకరణో నానాకారవికారదః । స్వదతే విగతస్నేహం జన్మప్రతివిషారసః
అంతఃకరణం చేదుగా మారి, ఎన్నో రూపాలు, మార్పులు కలిగిస్తుంది. అది మమకారం లేకుండా, పునర్జన్మల విషరసాన్ని అనుభవిస్తూ ఉంటుంది.
వ్యాధూతజర్జరాజీర్ణజనతాపర్ణరాజయః । స్వకర్మపవనా వాన్తి నానాకనకరేణవః
వృద్ధాప్యం, వ్యాధులు, క్షీణతతో నిండిన జనుల జీవితాన్ని, వారి స్వంత కర్మాల గాలి ఊదుతూ, బంగారు ధూళిలా చెలరేగిస్తుంది.
కాలః కవలితానన్తజగత్పక్వఫలో ఽప్య్ అయమ్ । ఘస్మరాపారజఠరః కల్పైర్ అపి న తృప్యతి
ఈ కాలం అనేక లోకాలను, పండిన ఫలాలను మింగేసినా, దాని పేగు అపారంగా ఉండి, ఎన్నో యుగాలు గడిచినా తృప్తి చెందదు.
మోహమారుతపా మత్తాస్ త్వరావిషవికారిణః । స్ఫురన్తీహాహయశ్ చిత్తబిలే బలవదాపదః
మోహపు గాలి తాగి మత్తులో, తొందర అనే విష ప్రభావంతో మనస్సులోని గుహలో, అడవి గుర్రాల్లా బలమైన అపాయాలు ఉప్పొంగుతుంటాయి.
చిన్తాపిశాచ్యోపహతా వివేకేన్దూదయం వినా । తమసైవ నిరాలోకా యాతి యౌవనయామినీ
వివేకం అనే చంద్రుడు ఉదయించకపోతే, యవ్వనపు రాత్రి, ఆందోళన అనే పిశాచిని బాధతో, చీకటిలోనే గడుస్తుంది.
జిహ్వా జర్జరతామ్ ఏతి ప్రాకృతానునయజ్వరైః । పద్మకోటరకోణస్థమ్ అపి పత్త్రం హిమైర్ ఇవ
ప్రకృతిసంబంధమైన ఆకాంక్షల జ్వరం వల్ల నాలుక బలహీనమవుతుంది. ఇది పద్మపు పొదలోని మూలలో ఉన్న తాడుపత్రం మంచుతో వాడిపోవడంలా ఉంటుంది.
దుఃఖజీవమహాష్ఠీలః కష్టకణ్టకసఙ్కటః । సహస్రశాఖతాం యాతి దారిద్ర్యదృఢశల్మలిః
బాధతో నిండిన జీవితం, కఠినంగా, ముళ్లతో నిండినదిగా ఉండి, దారిద్య్రంలో బలంగా నిలిచిన వేల కొమ్మలున్న శాల్మలి చెట్టుగా మారుతుంది.
అన్తశ్శూన్యోన్నతధ్వస్తచిత్తచైత్యకృతాలయః । యాచ్ఞాబహులయామిన్యాం లోభోలూకో వివల్గతి
లోపల ఖాళీగా, పైకి లేచిపోయి, కలవరపడ్డ మనస్సు గుడిలో నాశనం అయి, భిక్షాటనతో నిండిన రాత్రిలో లోభపక్షి గుడ్లగూబ ఆనందంగా తిరుగుతుంది.
పూర్వం గృహీత్వా కర్ణాభ్యాం స్ఫురన్తమ్ అభితశ్ చిరమ్ । జరాజర్జరమార్జారీ యౌవనాఖుం నికృన్తతి
ముందుగా చెవులతో పట్టుకుని, చుట్టూ చాలా సేపు వణికించి, ముసలితనపు పిల్లి, యవ్వనపు ఎలుకను కోసివేస్తుంది.
నిస్సారా క్రమశః క్రాన్తధరాధరసమున్నతిః । దిణ్డీరపిణ్డికేవేయం సృష్టిర్ ఆయాతి పుష్టతామ్
ఈ సృష్టి అసలు లోపల ఏమీ లేకుండా, మట్టి ముద్ద పెరిగి తగ్గినట్టు, క్రమంగా పైకి లేచి దిగిపోతూ, చివరకు నిండుగా కనిపిస్తుంది.
ఆభాసపుష్పధవలా జగత్పల్లవశాలినీ । సత్తాలతా వికసితా ధర్మార్థఫలధారిణీ
ఈ లోకమంతా, కనిపించే పువ్వుల్లా తెల్లగా, కొత్త కొమ్మలతో విరివిగా పూసినట్టు, జీవన వల్లి పుష్పించి, ధర్మం, అర్థం అనే ఫలాలను మోస్తోంది.
సురాచలమహాస్థూణం చన్ద్రసూర్యగవాక్షకమ్ । గగనాచ్ఛాదనం చారు ధ్రియతే త్రిజగద్గృహమ్
ఈ మూడు లోకాల ఇంటిని, దేవతల పర్వతాలు గొప్ప స్తంభాల్లా నిలబడి, చంద్రుడు సూర్యుడు కిటికీలుగా, ఆకాశం అందమైన పైకప్పుగా నిలుస్తున్నాయి.
సంసారసరసి స్ఫారే చరన్తి ప్రాణషట్పదాః । శరీరపుష్కరేష్వ్ అన్తశ్ చిద్రూపరసపాయినః
ఈ సంసార సరస్సులో, ప్రాణాలు అనే ఆరు తేనెటీగలు, శరీరపు తామరల్లో లోపల ఉన్న చైతన్యరసాన్ని పుచ్చుకుంటూ సంచరిస్తున్నాయి.
నభోమార్గమహానీలకుట్టిమే కాన్తిశాలినీ । భువనావవరస్యాన్తస్ స్ఫురత్య్ ఆదిత్యదీపికా
లోకముల క్రింద భాగములో, ఆకాశ మార్గమున ఉన్న గొప్ప నీల రత్నపు నేలపై, సూర్యుని ప్రకాశవంతమైన దీపం వెలుగుతో మెరిసిపోతుంది.
ఆశాతన్తునిబద్ధాఙ్గీ జనతాజీర్ణపక్షిణీ । స్వవాసనాశలాకాన్తే నిబద్ధేన్ద్రియపఞ్జరే
మనుష్య జీవితం పాతవయసు పక్షిలా, ఆశ తంతులతో అవయవాలు కట్టబడి, తన కోరికల గూళ్లో, ఇంద్రియాల పంజరంలో బందీగా ఉంది.
అనారతపతజ్జాతభూతపర్ణపరమ్పరా । స్పన్దతే ఽజగరామృష్టా సంసృతివ్రతతిశ్ చిరమ్
సూర్యుడు ఎప్పుడూ కాల్చే ఆకుల పరంపరలా, భూతాల పరంపర కూడా, వినాశక సర్పం తాకకుండా, చాలా కాలం వణుకుతూ ఉంటుంది.
పృష్ఠే కతిపయం కాలమ్ అదృష్టాః కాలజాలినా । అధఃకృతోగ్రనరకపఙ్కాశ్ శఙ్కోజ్ఝితాః క్షణమ్
కొంతసేపు కొందరు కాలపు వలపై కనిపించకుండా ఉంటారు, కానీ వెంటనే ఘోర నరకపు మట్టిలో పడిపోతూ, ఒక్కసారిగా కనబడకుండా పోతారు.
భుక్తేన్దుఖణ్డకబిసా నీలనీరదశేవలే । స్వర్గమార్గసరస్య్ అన్తస్ స్ఫురన్తి సురసారసాః
దేవతల మార్గంలోని సరస్సులో, చంద్రుని తుకలు, నీలి మేఘాల వలె కనిపించే అల్గలు, తామర కండలు మధ్య అమృతస్వరూపమైన రసాలు మెరిసిపోతున్నాయి.
నానాఫలావలిమతీ వాసనాజలమాలితా । స్పన్దామోదమయీ స్ఫీతా క్రియావికసితాబ్జినీ
వివిధ ఫలాలతో నిండినది, వాంఛల వలతో అలంకరించబడినది, ఉల్లాసంతో ఉప్పొంగినది, పుష్పించిన తామరలాగా కార్యమయమైనది విస్తరించిపోతుంది.
వరాకీ సృష్టిశఫరీ స్ఫురన్తీ భవపల్వలే । కృతాన్తవృద్ధగృధ్రేణ శఠేన వినిగీర్యతే
ఈ సృష్టి అనే దురదృష్ట మత్స్యం, భవసాగరంలో తేలుతూ, మృత్యువు అనే ముసలి గద్ద దుర్బుద్ధితో దాన్ని మింగేస్తుంది.
తరఙ్గఫేనమాలేవ సైవాన్యేవ చ భఙ్గురా । శ్వశ్ శ్వో ఽపరేన్దులేఖేవ సముదేతి విచిత్రతా
తరంగాలు, నురుగు లాగా ఈ వైవిధ్యమంతా నశ్వరమైనది; ప్రతి రోజు కొత్త చంద్రకళలా కొత్త ఆశ్చర్యం ఉద్భవిస్తుంది.
భూరిభూతశరావాణి క్షణభఙ్గీని కుర్వతా । ఇదం కాలకులాలేన చక్రం విపరివర్త్యతే
కాలమనే మట్టి కుండలవాడు, ఎన్నో విరిగిన ముక్కలతో, ప్రతి క్షణం మారిపోతూ ఈ జీవన చక్రాన్ని తిప్పుతూ తిరగేస్తున్నాడు.
అసఙ్ఖ్యాతాన్య్ అనల్పాని సఞ్జాతాన్య్ అచలే పదే । జగజ్జఙ్గలజాలాని దగ్ధాని యుగవహ్నినా
అచలమైన స్థలంలో, లెక్కలేనన్ని విశాలమైన లోక సమూహాలు పుట్టి, యుగాల అగ్నిలో కాలిపోయాయి.
భావాభావైర్ అపర్యన్తైస్ సుఖదుఃఖదశాశతైః । వైపరీత్యం ప్రయాతీయమ్ అజస్రం జాగతీ స్థితిః
ఉండడమూ లేకపోవడమూ, ఆనందం బాధల వందల స్థితుల మధ్య, ఈ లోక జీవితం ఎప్పటికప్పుడు మారుతూ తిరుగుతూ ఉంటుంది.
క్షుబ్ధైర్ యుగపరావర్తైర్ వాసనాశృఙ్ఖలోమ్భితా । మోహాశనినిపాతైశ్ చ న రుగ్ణా ధ్రువధీరతా
యుగాల కలకలతో కదిలిపోతూ, ఆశల గొలుసులతో బంధించబడి, మాయా మెరుపులతో తాకినా, స్థిరమైన ధైర్యం మాత్రం ఎప్పుడూ క్షీణించదు.
శతశో విద్రుతారీన్ద్రైర్ దనుపుత్రైర్ అభిద్రుతామ్ । భగభగ్నత్రపామ్ ఐన్ద్రీం తనుం వహతి వాసనా
వాసన అనేది, శతసంఖ్యలో పరుగెత్తే ఇంద్రులతో, దాను కుమారులతో తరిమిపోతూ, తన లజ్జను కోల్పోయిన ఇంద్రాణి రూపాన్ని ధరించి తిరుగుతుంది.
విశత్య్ అవిరతం ధూతసర్గపాంసుపరమ్పరా । నిత్యం నియతివాత్యేయం కాలవ్యాలగలాన్తరమ్
ఈ విధి గాలి, సృష్టిలో కలిగే అంతులేని ధూళి పరంపరలో నిరంతరం ప్రవేశిస్తూ, ఎప్పుడూ కాలనాగపు గొంతు మధ్యగా పోతుంది.