ఆపాతమాత్రమధురత్వమ్ అనర్థవత్త్వమ్ ఆద్యన్తవత్త్వమ్ అఖిలస్థితిభఙ్గురత్వమ్ । అజ్ఞానశాఖిన ఇతి ప్రసృతాని రామ నానాకృతీని విపులాని ఫలాన్య్ అమూని
రామా, ఈ అజ్ఞానవృక్షపు ఫలాలు ఎన్నో రూపాల్లో విస్తరించి ఉన్నాయి. ఇవి మొదట్లో మాత్రమే తీయగా అనిపిస్తాయి, అసలు విలువ లేవు, మొదలు ముగింపు ఉంటాయి, ఎప్పుడూ స్థిరంగా ఉండవు.
యన్ ముక్తావలితా రత్నభూషితా భాన్తి యోషితః । మదేన్దావ్ ఉదితే క్షుబ్ధకామక్షీరార్ణవోర్మయః
ముత్యాల హారాలు, రత్నాల అలంకారాలతో అలంకరించబడిన స్త్రీలు, మత్తు చంద్రుడు ఉదయించినప్పుడు, కోరికల సముద్రపు అలలు ఎగిసిపడినట్లు ప్రకాశిస్తున్నారు.
సౌవర్ణామ్భోజకోశస్థలోలాలిపటలశ్రియమ్ । ధారయన్తి దృశస్ స్త్రీణాం కపోలదలదోలితాః
స్త్రీల మృదువుగా ఊగే చెంపలు తిప్పుకుంటూ నడిచేటప్పుడు, బంగారు కమలంపై తేనెటీగల గుంపు తేలియాడుతున్న అందాన్ని చూపిస్తాయి.
ఉద్యానవనషణ్డేషు భూమౌ కృతపదా మధౌ । హృద్యాస్ సుమనసో భాన్తి హాసా ఇవ మనోభువః
వసంతంలో ఉద్యానవనాల్లో, తోటల్లో, అడవుల్లో వారి పాదాలు తాకిన చోట, మన్మథుని చిరునవ్వుల్లా అందమైన పువ్వులు వికసిస్తాయి.
క్రవ్యాదగృధ్రగోమాయుకౌలేయకవలాఙ్గికాః । స్త్రియస్ సముపమీయన్తే చన్ద్రచన్దనపఙ్కజైః
స్త్రీలను కొందరు గద్దలు, నక్కలు, అడవి కుక్కల శరీరాలతో పోలుస్తారు; మరికొందరు చంద్రకాంతి, గంధపు చెక్క, కమలపువ్వులతో పోలుస్తారు.
సౌవర్ణకలశామ్భోజకోరకోత్తుఙ్గలిఙ్గవత్ । దృశ్యతే స్త్రీస్తనశ్రేణీ రక్తప్రతిసముద్గికా
స్త్రీల వక్షోజాల వరుసలు, ఎర్రటి ముద్దలు కలిగి, బంగారు కమలపు ముక్కులు, కలశాలు లాంటి ఆకారాన్ని కలిగి ఉంటాయి.
రసాయనేన్దునిష్ష్యన్దమధుబిమ్బాసవద్రవైః । ఓష్ఠాభిధో మాంసలవో లాలాక్త ఉపమీయతే
పెద్ద మాంసపేశీతో ఉన్న పెదవి, అమృత ప్రవాహం, చంద్రుని సారం, తేనె లేదా మద్యం వంటి ద్రవంతో పోల్చబడుతుంది.
శల్మల్యష్ఠీలికాకారా భుజాః క్రూరాస్థిశఙ్కవః । బాహూబాహు లతాశబ్దైర్ వర్ణ్యన్తే కవిభిశ్ శుభైః
శాల్మలి చెట్టు ముల్లుల్లా కఠినంగా, పదునుగా ఉన్న చేతులను, కవులు సుందరమైన పదాలతో, ఒకదానికొకటి చుట్టుకున్న లతలుగా వర్ణిస్తారు.
కదలీస్తమ్భసమ్భారసున్దరీ సున్దరీరతా । ఊరుశోభోదితానఙ్గతోరణశ్రీర్ విరాజతే
అరటి కాండాల వలె ఆకర్షణీయంగా మెరిసే తొడల అందం, అందమైన స్త్రీలో ప్రేమను రేకెత్తించే అద్భుతమైన ద్వారంలా ప్రకాశిస్తుంది.
ఆపాతమాత్రమధురా మధ్యే ద్వన్ద్వానుపాతినీ । శీఘ్రావసానవిరసా లక్ష్మీర్ అప్య్ అభివాఞ్ఛ్యతే
ఆనందం మొదట్లో మాత్రమే మధురంగా అనిపిస్తుంది; మధ్యలో కలయికలో కలహం కలిగిస్తుంది. అది త్వరగా ముగిసి, రుచి కోల్పోతుంది. ఇంతవరకు లక్ష్మీదేవి కూడా నిజంగా కోరబడదు.
సముపైతి మతిర్ దుఃఖం దుఃఖం చ శతశాఖతామ్ । దుఃఖశాఖాసు జాయన్తే నానాకర్మఫలశ్రియః
మనస్సు బాధను పొందుతుంది, ఆ బాధ అనేక శాఖలుగా విస్తరిస్తుంది. ఆ బాధల శాఖలపై ఎన్నో రకాల కర్మఫలాల ఫలితాలు పండుతుంటాయి.
బద్ధజాలఘనాకారాః కారార్థమ్ ఇవ రజ్జవః । వీరుధః ప్రావృషీవాశాః ప్రతానగహనస్థితాః
ఆశలు బలమైన దారాలతో అల్లిన వలలవంటి బంధనానికి కారణమవుతాయి. వర్షాకాలంలో లతలు ఎలా గడ్డకట్టుకుని పెరుగుతాయో, ఆశలు కూడా అలా చిక్కుగా పెరిగి ఉంటాయి.
సారతాం మోహమిహికా కార్యాకార్యవికారిణీ । యమునా ప్రావృషీవైతి తిమిరశ్యామలాచిరమ్
మోహమనే మబ్బు అసలు సారం లేకుండా, కర్తవ్య-అకర్తవ్యాలపై మారిపోతూ, వర్షాకాలంలో యమునా నది ఎలా నల్లగా మారుతుందో అలా త్వరగా మారిపోతుంది.
కటూకృతాన్తఃకరణో నానాకారవికారదః । స్వదతే విగతస్నేహం జన్మప్రతివిషారసః
అంతఃకరణం చేదుగా మారి, ఎన్నో రూపాలు, మార్పులు కలిగిస్తుంది. అది మమకారం లేకుండా, పునర్జన్మల విషరసాన్ని అనుభవిస్తూ ఉంటుంది.
వ్యాధూతజర్జరాజీర్ణజనతాపర్ణరాజయః । స్వకర్మపవనా వాన్తి నానాకనకరేణవః
వృద్ధాప్యం, వ్యాధులు, క్షీణతతో నిండిన జనుల జీవితాన్ని, వారి స్వంత కర్మాల గాలి ఊదుతూ, బంగారు ధూళిలా చెలరేగిస్తుంది.
కాలః కవలితానన్తజగత్పక్వఫలో ఽప్య్ అయమ్ । ఘస్మరాపారజఠరః కల్పైర్ అపి న తృప్యతి
ఈ కాలం అనేక లోకాలను, పండిన ఫలాలను మింగేసినా, దాని పేగు అపారంగా ఉండి, ఎన్నో యుగాలు గడిచినా తృప్తి చెందదు.
మోహమారుతపా మత్తాస్ త్వరావిషవికారిణః । స్ఫురన్తీహాహయశ్ చిత్తబిలే బలవదాపదః
మోహపు గాలి తాగి మత్తులో, తొందర అనే విష ప్రభావంతో మనస్సులోని గుహలో, అడవి గుర్రాల్లా బలమైన అపాయాలు ఉప్పొంగుతుంటాయి.
చిన్తాపిశాచ్యోపహతా వివేకేన్దూదయం వినా । తమసైవ నిరాలోకా యాతి యౌవనయామినీ
వివేకం అనే చంద్రుడు ఉదయించకపోతే, యవ్వనపు రాత్రి, ఆందోళన అనే పిశాచిని బాధతో, చీకటిలోనే గడుస్తుంది.
జిహ్వా జర్జరతామ్ ఏతి ప్రాకృతానునయజ్వరైః । పద్మకోటరకోణస్థమ్ అపి పత్త్రం హిమైర్ ఇవ
ప్రకృతిసంబంధమైన ఆకాంక్షల జ్వరం వల్ల నాలుక బలహీనమవుతుంది. ఇది పద్మపు పొదలోని మూలలో ఉన్న తాడుపత్రం మంచుతో వాడిపోవడంలా ఉంటుంది.
దుఃఖజీవమహాష్ఠీలః కష్టకణ్టకసఙ్కటః । సహస్రశాఖతాం యాతి దారిద్ర్యదృఢశల్మలిః
బాధతో నిండిన జీవితం, కఠినంగా, ముళ్లతో నిండినదిగా ఉండి, దారిద్య్రంలో బలంగా నిలిచిన వేల కొమ్మలున్న శాల్మలి చెట్టుగా మారుతుంది.
అన్తశ్శూన్యోన్నతధ్వస్తచిత్తచైత్యకృతాలయః । యాచ్ఞాబహులయామిన్యాం లోభోలూకో వివల్గతి
లోపల ఖాళీగా, పైకి లేచిపోయి, కలవరపడ్డ మనస్సు గుడిలో నాశనం అయి, భిక్షాటనతో నిండిన రాత్రిలో లోభపక్షి గుడ్లగూబ ఆనందంగా తిరుగుతుంది.
పూర్వం గృహీత్వా కర్ణాభ్యాం స్ఫురన్తమ్ అభితశ్ చిరమ్ । జరాజర్జరమార్జారీ యౌవనాఖుం నికృన్తతి
ముందుగా చెవులతో పట్టుకుని, చుట్టూ చాలా సేపు వణికించి, ముసలితనపు పిల్లి, యవ్వనపు ఎలుకను కోసివేస్తుంది.
నిస్సారా క్రమశః క్రాన్తధరాధరసమున్నతిః । దిణ్డీరపిణ్డికేవేయం సృష్టిర్ ఆయాతి పుష్టతామ్
ఈ సృష్టి అసలు లోపల ఏమీ లేకుండా, మట్టి ముద్ద పెరిగి తగ్గినట్టు, క్రమంగా పైకి లేచి దిగిపోతూ, చివరకు నిండుగా కనిపిస్తుంది.
ఆభాసపుష్పధవలా జగత్పల్లవశాలినీ । సత్తాలతా వికసితా ధర్మార్థఫలధారిణీ
ఈ లోకమంతా, కనిపించే పువ్వుల్లా తెల్లగా, కొత్త కొమ్మలతో విరివిగా పూసినట్టు, జీవన వల్లి పుష్పించి, ధర్మం, అర్థం అనే ఫలాలను మోస్తోంది.
సురాచలమహాస్థూణం చన్ద్రసూర్యగవాక్షకమ్ । గగనాచ్ఛాదనం చారు ధ్రియతే త్రిజగద్గృహమ్
ఈ మూడు లోకాల ఇంటిని, దేవతల పర్వతాలు గొప్ప స్తంభాల్లా నిలబడి, చంద్రుడు సూర్యుడు కిటికీలుగా, ఆకాశం అందమైన పైకప్పుగా నిలుస్తున్నాయి.
సంసారసరసి స్ఫారే చరన్తి ప్రాణషట్పదాః । శరీరపుష్కరేష్వ్ అన్తశ్ చిద్రూపరసపాయినః
ఈ సంసార సరస్సులో, ప్రాణాలు అనే ఆరు తేనెటీగలు, శరీరపు తామరల్లో లోపల ఉన్న చైతన్యరసాన్ని పుచ్చుకుంటూ సంచరిస్తున్నాయి.
నభోమార్గమహానీలకుట్టిమే కాన్తిశాలినీ । భువనావవరస్యాన్తస్ స్ఫురత్య్ ఆదిత్యదీపికా
లోకముల క్రింద భాగములో, ఆకాశ మార్గమున ఉన్న గొప్ప నీల రత్నపు నేలపై, సూర్యుని ప్రకాశవంతమైన దీపం వెలుగుతో మెరిసిపోతుంది.
ఆశాతన్తునిబద్ధాఙ్గీ జనతాజీర్ణపక్షిణీ । స్వవాసనాశలాకాన్తే నిబద్ధేన్ద్రియపఞ్జరే
మనుష్య జీవితం పాతవయసు పక్షిలా, ఆశ తంతులతో అవయవాలు కట్టబడి, తన కోరికల గూళ్లో, ఇంద్రియాల పంజరంలో బందీగా ఉంది.
అనారతపతజ్జాతభూతపర్ణపరమ్పరా । స్పన్దతే ఽజగరామృష్టా సంసృతివ్రతతిశ్ చిరమ్
సూర్యుడు ఎప్పుడూ కాల్చే ఆకుల పరంపరలా, భూతాల పరంపర కూడా, వినాశక సర్పం తాకకుండా, చాలా కాలం వణుకుతూ ఉంటుంది.
పృష్ఠే కతిపయం కాలమ్ అదృష్టాః కాలజాలినా । అధఃకృతోగ్రనరకపఙ్కాశ్ శఙ్కోజ్ఝితాః క్షణమ్
కొంతసేపు కొందరు కాలపు వలపై కనిపించకుండా ఉంటారు, కానీ వెంటనే ఘోర నరకపు మట్టిలో పడిపోతూ, ఒక్కసారిగా కనబడకుండా పోతారు.