అజ్ఞేనేన్ద్రియశయ్యార్థం రాగాసృగరుణా తనుః । సంసారారణ్య ఆస్తీర్ణా పునర్ ఆమిషపిణ్డవత్
అజ్ఞానంతో, ఇంద్రియ సుఖాల పట్ల ఆకర్షణ అనే విషంతో ఈ శరీరం, సంసార అరణ్యంలో ఒక మాంసపు ముద్దలా విస్తరించబడింది.
భూతశైలమయీ సృష్టిర్ మృన్మాంసలవమాత్రికా । మోహాత్ సంలక్ష్యతే చిత్తపదార్థానర్థరఞ్జనా
భూతాల పర్వతాలతో, మట్టి, మాంసం, మజ్జతో కూడిన ఈ సృష్టి, మాయ వల్ల మనస్సు ఇంద్రియ వస్తువులతో, దురదృష్టపు ఆటలతో రంగు పూసినట్టు కనిపిస్తుంది.
జయత్య్ అనల్పసఙ్కల్పకల్పనాకల్పపాదపః । అజ్ఞానాం ప్రసృతా యస్మాజ్ జగత్పర్ణపరమ్పరాః
అనేక సంకల్పాలతో విస్తరించిన ఊహ అనే వృక్షం విజయవంతంగా నిలుస్తోంది; దాని నుండి అజ్ఞానపు ఆకుల్లాంటి జగత్తు పరంపరలు వ్యాపించాయి.
యస్మింస్ తిష్ఠన్తి రాజన్తే లసన్తి విలసన్తి చ । విచిత్రరచనోపేతా భూరిభోగవిహఙ్గమాః
ఆ వృక్షంపై, విచిత్రమైన ఆకారాలతో అలంకరించబడిన అనేక అనుభవాల పక్షులు నివసిస్తూ, మెరిసిపోతూ, ఆనందంగా ఆడుకుంటూ ఉంటాయి.
యత్ర జన్మాని పర్వాణి కర్మజాలం చ కోరకాః । ఫలాని పుణ్యపాపాని మఞ్జర్యో విభవశ్రియః
అక్కడ జన్మలు ముడిపడే చోట్లుగా, కర్మల బంధాలు మొగ్గలుగా, ఫలితాలు పుణ్యపాపాలుగా, పుష్పాలు ఐశ్వర్య సంపదలుగా ఉన్నాయి.
అజ్ఞానేన్దూదయాద్ ఏతా యోషిదోషధయస్ స్ఫుటమ్ । సంసారవనషణ్డే ఽస్మిన్ పరాం శోభామ్ ఉపాగతాః
అజ్ఞాన చంద్రుడు ఉదయించినప్పుడు, ఈ స్త్రీలు మరియు ఔషధాలు ఈ సంసార అరణ్యంలో అపూర్వమైన అందాన్ని పొందాయి.
ఘనజాడ్యః కలాపూర్ణస్ తమఃకాలకృతోదయః । శూన్యోదితాత్మా దోషేశో జయత్య్ అజ్ఞానచన్ద్రమాః
దట్టమైన మూర్ఖత్వంతో, చీకటి నిండిన రాత్రి సమయంలో పుట్టిన అజ్ఞాన చంద్రుడు, ఖాళీ ఆకాశంలో వెలిగిపోతూ, దోషాలకు అధిపతిగా విజయం సాధిస్తున్నాడు.
అజ్ఞానేన్దోః ప్రసాదేన వాసనామృతశాలినా । తర్పితాశాచకోరేణ చిత్తరత్నరసైషిణా
అజ్ఞాన చంద్రుని అనుగ్రహంతో, వాసనామృతాన్ని కోరే ఆశ అనే చకోరపక్షి, మనస్సు అనే రత్నసారంతో తృప్తి చెందుతుంది.
రాజహంసవిలాసిన్యః ప్రాలేయశిశిరాఙ్గికాః । భాన్తి కాన్తాకుముద్వత్యో లోలలోచనషట్పదాః
రాజహంసలు తమ ఆటలో ఎంతో అందంగా, మంచు లాంటి చల్లని శరీరాలతో, ముద్దుగా మెరిసే చంద్రకుముదాల్లా కనిపిస్తున్నారు. వాటి చంచలమైన కళ్లూ తేనెటీగలవలె ఆకర్షణీయంగా ఉన్నాయి.
ధమ్మిల్లతిమిరోల్లాసా యత్ ప్రపాణ్డుపయోధరాః । రామారజన్యో రాజన్తే తన్ మౌర్ఖ్యేన్దువిజృమ్భితమ్
కట్టిన జుట్టుతో, అలంకారాలతో, తెల్లగా మెరిసే వక్షోజాలతో రాజవంశానికి చెందిన స్త్రీలు, మూర్ఖత్వ చంద్రుడు వెలిగినప్పుడు వారి అందం వికసిస్తూ ప్రకాశిస్తున్నాయి.
ఆపాతమాత్రమధురత్వమ్ అనర్థవత్త్వమ్ ఆద్యన్తవత్త్వమ్ అఖిలస్థితిభఙ్గురత్వమ్ । అజ్ఞానశాఖిన ఇతి ప్రసృతాని రామ నానాకృతీని విపులాని ఫలాన్య్ అమూని
రామా, ఈ అజ్ఞానవృక్షపు ఫలాలు ఎన్నో రూపాల్లో విస్తరించి ఉన్నాయి. ఇవి మొదట్లో మాత్రమే తీయగా అనిపిస్తాయి, అసలు విలువ లేవు, మొదలు ముగింపు ఉంటాయి, ఎప్పుడూ స్థిరంగా ఉండవు.
యన్ ముక్తావలితా రత్నభూషితా భాన్తి యోషితః । మదేన్దావ్ ఉదితే క్షుబ్ధకామక్షీరార్ణవోర్మయః
ముత్యాల హారాలు, రత్నాల అలంకారాలతో అలంకరించబడిన స్త్రీలు, మత్తు చంద్రుడు ఉదయించినప్పుడు, కోరికల సముద్రపు అలలు ఎగిసిపడినట్లు ప్రకాశిస్తున్నారు.
సౌవర్ణామ్భోజకోశస్థలోలాలిపటలశ్రియమ్ । ధారయన్తి దృశస్ స్త్రీణాం కపోలదలదోలితాః
స్త్రీల మృదువుగా ఊగే చెంపలు తిప్పుకుంటూ నడిచేటప్పుడు, బంగారు కమలంపై తేనెటీగల గుంపు తేలియాడుతున్న అందాన్ని చూపిస్తాయి.
ఉద్యానవనషణ్డేషు భూమౌ కృతపదా మధౌ । హృద్యాస్ సుమనసో భాన్తి హాసా ఇవ మనోభువః
వసంతంలో ఉద్యానవనాల్లో, తోటల్లో, అడవుల్లో వారి పాదాలు తాకిన చోట, మన్మథుని చిరునవ్వుల్లా అందమైన పువ్వులు వికసిస్తాయి.
క్రవ్యాదగృధ్రగోమాయుకౌలేయకవలాఙ్గికాః । స్త్రియస్ సముపమీయన్తే చన్ద్రచన్దనపఙ్కజైః
స్త్రీలను కొందరు గద్దలు, నక్కలు, అడవి కుక్కల శరీరాలతో పోలుస్తారు; మరికొందరు చంద్రకాంతి, గంధపు చెక్క, కమలపువ్వులతో పోలుస్తారు.
సౌవర్ణకలశామ్భోజకోరకోత్తుఙ్గలిఙ్గవత్ । దృశ్యతే స్త్రీస్తనశ్రేణీ రక్తప్రతిసముద్గికా
స్త్రీల వక్షోజాల వరుసలు, ఎర్రటి ముద్దలు కలిగి, బంగారు కమలపు ముక్కులు, కలశాలు లాంటి ఆకారాన్ని కలిగి ఉంటాయి.
రసాయనేన్దునిష్ష్యన్దమధుబిమ్బాసవద్రవైః । ఓష్ఠాభిధో మాంసలవో లాలాక్త ఉపమీయతే
పెద్ద మాంసపేశీతో ఉన్న పెదవి, అమృత ప్రవాహం, చంద్రుని సారం, తేనె లేదా మద్యం వంటి ద్రవంతో పోల్చబడుతుంది.
శల్మల్యష్ఠీలికాకారా భుజాః క్రూరాస్థిశఙ్కవః । బాహూబాహు లతాశబ్దైర్ వర్ణ్యన్తే కవిభిశ్ శుభైః
శాల్మలి చెట్టు ముల్లుల్లా కఠినంగా, పదునుగా ఉన్న చేతులను, కవులు సుందరమైన పదాలతో, ఒకదానికొకటి చుట్టుకున్న లతలుగా వర్ణిస్తారు.
కదలీస్తమ్భసమ్భారసున్దరీ సున్దరీరతా । ఊరుశోభోదితానఙ్గతోరణశ్రీర్ విరాజతే
అరటి కాండాల వలె ఆకర్షణీయంగా మెరిసే తొడల అందం, అందమైన స్త్రీలో ప్రేమను రేకెత్తించే అద్భుతమైన ద్వారంలా ప్రకాశిస్తుంది.
ఆపాతమాత్రమధురా మధ్యే ద్వన్ద్వానుపాతినీ । శీఘ్రావసానవిరసా లక్ష్మీర్ అప్య్ అభివాఞ్ఛ్యతే
ఆనందం మొదట్లో మాత్రమే మధురంగా అనిపిస్తుంది; మధ్యలో కలయికలో కలహం కలిగిస్తుంది. అది త్వరగా ముగిసి, రుచి కోల్పోతుంది. ఇంతవరకు లక్ష్మీదేవి కూడా నిజంగా కోరబడదు.
సముపైతి మతిర్ దుఃఖం దుఃఖం చ శతశాఖతామ్ । దుఃఖశాఖాసు జాయన్తే నానాకర్మఫలశ్రియః
మనస్సు బాధను పొందుతుంది, ఆ బాధ అనేక శాఖలుగా విస్తరిస్తుంది. ఆ బాధల శాఖలపై ఎన్నో రకాల కర్మఫలాల ఫలితాలు పండుతుంటాయి.
బద్ధజాలఘనాకారాః కారార్థమ్ ఇవ రజ్జవః । వీరుధః ప్రావృషీవాశాః ప్రతానగహనస్థితాః
ఆశలు బలమైన దారాలతో అల్లిన వలలవంటి బంధనానికి కారణమవుతాయి. వర్షాకాలంలో లతలు ఎలా గడ్డకట్టుకుని పెరుగుతాయో, ఆశలు కూడా అలా చిక్కుగా పెరిగి ఉంటాయి.
సారతాం మోహమిహికా కార్యాకార్యవికారిణీ । యమునా ప్రావృషీవైతి తిమిరశ్యామలాచిరమ్
మోహమనే మబ్బు అసలు సారం లేకుండా, కర్తవ్య-అకర్తవ్యాలపై మారిపోతూ, వర్షాకాలంలో యమునా నది ఎలా నల్లగా మారుతుందో అలా త్వరగా మారిపోతుంది.
కటూకృతాన్తఃకరణో నానాకారవికారదః । స్వదతే విగతస్నేహం జన్మప్రతివిషారసః
అంతఃకరణం చేదుగా మారి, ఎన్నో రూపాలు, మార్పులు కలిగిస్తుంది. అది మమకారం లేకుండా, పునర్జన్మల విషరసాన్ని అనుభవిస్తూ ఉంటుంది.
వ్యాధూతజర్జరాజీర్ణజనతాపర్ణరాజయః । స్వకర్మపవనా వాన్తి నానాకనకరేణవః
వృద్ధాప్యం, వ్యాధులు, క్షీణతతో నిండిన జనుల జీవితాన్ని, వారి స్వంత కర్మాల గాలి ఊదుతూ, బంగారు ధూళిలా చెలరేగిస్తుంది.
కాలః కవలితానన్తజగత్పక్వఫలో ఽప్య్ అయమ్ । ఘస్మరాపారజఠరః కల్పైర్ అపి న తృప్యతి
ఈ కాలం అనేక లోకాలను, పండిన ఫలాలను మింగేసినా, దాని పేగు అపారంగా ఉండి, ఎన్నో యుగాలు గడిచినా తృప్తి చెందదు.
మోహమారుతపా మత్తాస్ త్వరావిషవికారిణః । స్ఫురన్తీహాహయశ్ చిత్తబిలే బలవదాపదః
మోహపు గాలి తాగి మత్తులో, తొందర అనే విష ప్రభావంతో మనస్సులోని గుహలో, అడవి గుర్రాల్లా బలమైన అపాయాలు ఉప్పొంగుతుంటాయి.
చిన్తాపిశాచ్యోపహతా వివేకేన్దూదయం వినా । తమసైవ నిరాలోకా యాతి యౌవనయామినీ
వివేకం అనే చంద్రుడు ఉదయించకపోతే, యవ్వనపు రాత్రి, ఆందోళన అనే పిశాచిని బాధతో, చీకటిలోనే గడుస్తుంది.
జిహ్వా జర్జరతామ్ ఏతి ప్రాకృతానునయజ్వరైః । పద్మకోటరకోణస్థమ్ అపి పత్త్రం హిమైర్ ఇవ
ప్రకృతిసంబంధమైన ఆకాంక్షల జ్వరం వల్ల నాలుక బలహీనమవుతుంది. ఇది పద్మపు పొదలోని మూలలో ఉన్న తాడుపత్రం మంచుతో వాడిపోవడంలా ఉంటుంది.
దుఃఖజీవమహాష్ఠీలః కష్టకణ్టకసఙ్కటః । సహస్రశాఖతాం యాతి దారిద్ర్యదృఢశల్మలిః
బాధతో నిండిన జీవితం, కఠినంగా, ముళ్లతో నిండినదిగా ఉండి, దారిద్య్రంలో బలంగా నిలిచిన వేల కొమ్మలున్న శాల్మలి చెట్టుగా మారుతుంది.