రాఘవానఘ వాగ్జాలం మయైతద్ యత్ ప్రసారితమ్ । తేన చిత్తఖగం బద్ధ్వా క్రోడీకృత్యాత్మతాం నయ
ఓ పాపరహిత రాఘవా! నేను ఈ మాటల వలను విస్తరించాను. ఈ వలన నీ మనస్సు అనే పక్షిని పట్టుకుని, దాన్ని ఆత్మస్వరూపంలో కలిపి ఉంచు.
కచ్చిద్ గృహీతో భవతా మద్గిరామ్ అర్థ ఈదృశః । త్యక్త్వా దుర్బోధమ్ అక్షీణో హంసేనేవామ్భసః పయః
నా మాటల సారాన్ని నీవు గ్రహించావా? హంస సరస్సులోని తాగలేని నీటిని వదిలి, తాగదగిన నీటిని ఎంచుకుంటుందిగా, అలాగే నీవు కూడా అర్థాన్ని పట్టుకున్నావా?
విచార్యైతద్ అశేషేణ స్వధియైవ పునః పునః । అనేనైవ పథా సాధో గన్తవ్యం భవతాధునా
ఈ విషయాన్ని నీ బుద్ధితో మళ్లీ మళ్లీ పూర్తిగా ఆలోచించి, ఇదే మార్గంలో నీవు ముందుకు సాగాలి, ఓ మహాత్మా.
అనయైవ ధియా రామ విహరన్ నైవ బధ్యసే । అన్యథాధః పతస్య్ ఆశు విన్ధ్యఖాతే యథా గజః
ఈ జ్ఞానంతో నీవు జీవిస్తే, రామా, నీవు ఎలాంటి బంధనాలకు లోనవవు. లేదంటే, వింధ్య పర్వతంలో గోతిలో పడిన ఏనుగు లాగా త్వరగా కిందపడిపోతావు.
సుగృహీతం ధియా రామ మద్వచో న కరోషి చేత్ । తత్ పతస్య్ అవటే త్యక్తదీపః పాన్థో యథా నిశి
రామా, నా మాటలను బలంగా నీ మనసులో పెట్టుకోకపోతే, రాత్రి దీపం వదిలేసిన ప్రయాణికుడు గోతిలో పడిపోవడంలా నీవు కూడా కష్టాల్లో పడిపోతావు.
అసఙ్గేన యథాప్రాప్తో వ్యవహారస్ స్వసిద్ధయే । ఇత్య్ ఏవం శాస్త్రసిద్ధాన్తమ్ ఆదాయోదయవాన్ భవ
అనాసక్తితో, నీకు ఎదురయ్యే పనులను నీ అభివృద్ధికోసం చేయు. ఇలా శాస్త్రసారాన్ని గ్రహించి, నిజమైన శ్రేయస్సును పొందు.
హే సభ్యా హే మహారాజ రామ లక్ష్మణ భూమిపాః । సర్వ ఏవ భవన్తో ఽద్య తావద్ వ్యాపారమ్ ఆహ్నికమ్
సభ్యులారా, మహారాజు, రామ, లక్ష్మణ, భూమిపై పాలకులారా, మీరు అందరూ ఇప్పుడు మీ మీ రోజువారీ పనులను చూసుకోండి.
కుర్వన్త్వ్ అయం హి దివసః ప్రాయః పరిణతాకృతిః । శేషం విచారయిష్యామో విచార్యం ప్రాతర్ ఆగతాః
ఈ రోజు చాలావరకు గడిచిపోయింది. మిగతా విషయాలు మనం రేపు ఉదయం కలిసినప్పుడు ఆలోచిద్దాం.
ఇత్య్ ఉక్తే మునినా తేన సా సర్వైవ సభా తదా । ప్రోత్తస్థౌ పద్మవదనా సవికాసేవ పద్మినీ
ఆ ముని ఇలా చెప్పగానే, ఆ సభ అంతా ఒక్కసారిగా లేచి, వారి ముఖాలు పువ్వులా వికసించాయి.
రాజానస్ స్తుతరాజానః కృతరాఘవవన్దనాః । పరిష్టుతవసిష్ఠాస్ తే జగ్ముర్ ఆత్మనివేశనమ్
రాజులు, రాజులలో ప్రముఖులు, రాఘవునికి, వసిష్ఠునికి నమస్కరించి, తమ తమ ఇళ్లకు వెళ్లిపోయారు.
విశ్వామిత్రేణ సహితో వసిష్ఠో గన్తుమ్ ఆశ్రమమ్ । ఉత్తస్థావ్ ఆసనాచ్ ఛ్రీమాన్ నమస్కృతనభశ్చరః
విశ్వామిత్రునితో కలిసి వసిష్ఠుడు, ఆకాశమార్గంలో ఉన్న దేవతలు నమస్కరించిన తరువాత, తన ఆసనంనుండి లేచి తన ఆశ్రమానికి వెళ్లేందుకు బయలుదేరాడు.
దశరథప్రభృతయో రాజానో మునయస్ తథా । యథానురూపం వక్తారమ్ అనుగమ్య చిరం మునిమ్
దశరథుడు మొదలైన రాజులు, అలాగే మునులు, యోగ్యంగా మాట్లాడిన ఆ మునిని కొంతసేపు అనుసరించి వెళ్లారు.
ఆపృచ్ఛ్య కేచిద్ గగనం యయుః కేచిద్ వనాన్తరమ్ । కేచిద్ రాజగృహం సన్తో భృఙ్గాః పద్మోత్థితా ఇవ
కొంత మంది వీడ్కోలు చెప్పి ఆకాశంలోకి వెళ్లారు; ఇంకొందరు అడవి దారిలోకి వెళ్లారు; మరికొందరు, గృహస్థులైన వారు, తామెత్తిన తామరపువ్వును విడిచిపెట్టే తేనెటీగల్లా, తమ రాజభవనాలకు తిరిగి వెళ్లారు.
వసిష్ఠపాదయోస్ త్యక్త్వా పుష్పాఞ్జలిమ్ అనాబిలమ్ । పౌరైర్ అనుగతో రాజా ప్రవివేశ గృహాన్తరమ్
వసిష్ఠుని పాదాల వద్ద నిర్మలమైన పుష్పమాలలు సమర్పించి, పౌరులు వెంట వచ్చిన రాజు తన ఇంటి లోపలికి ప్రవేశించాడు.
రామలక్ష్మణశత్రుఘ్నాః ప్రాప్తస్య స్వాశ్రమం గురోః । అభ్యర్చ్య చరణౌ భక్తా ఆజగ్ముర్ నృపమన్దిరమ్
రాముడు, లక్ష్మణుడు, శత్రుఘ్నుడు తమ గురువు ఆశ్రమానికి చేరుకుని, ఆయన పాదాలను భక్తితో పూజించి, అక్కడినుంచి రాజమహలానికి వెళ్లారు.
సదనాని సమాసాద్య శ్రోతారస్ సర్వ ఏవ తే । సస్నుర్ ఆనర్చుర్ అప్య్ ఆశు దేవాన్ విప్రాన్ పితౄంస్ తథా
వారు అందరూ తమ ఇళ్లకు చేరుకుని, త్వరగా స్నానం చేసి, దేవుళ్లను, బ్రాహ్మణులను, పితృదేవతలను కూడా పూజించారు.
యథాక్రమం చ విప్రాద్యైర్ భృత్యాన్తైశ్ చ పరిచ్ఛదైః । సమం బుభుజిరే భోజ్యం వర్ణధర్మక్రమోచితమ్
బ్రాహ్మణులు, ఇతర సేవకులు, పరిచారకులతో కలిసి, వారందరూ తమ వర్ణానికి, కర్తవ్యానికి తగిన ఆహారాన్ని క్రమంగా భోజనం చేశారు.
అస్తఙ్గతే దినకరే సమం దివసకర్మభిః । అభ్యాగతే రాత్రికరే సమం రజనికర్మభిః
సూర్యుడు అస్తమించిన తర్వాత, వారు అందరూ కలసి దినచర్యలు పూర్తి చేశారు; రాత్రి వచ్చినప్పుడు, రాత్రి పనులను కూడా కలసి నిర్వహించారు.
స్థితాస్ తల్పేషు కౌశేయశయనేష్వ్ ఆసనేషు చ । భూచరా మునిరాజానో రాజపుత్రా మహర్షయః
పట్టు పరుపుల మీద, ఆసనాలపై కూర్చున్న భూమిపై సంచరించే మునులూ, రాజకుమారులూ, మహర్షులూ అక్కడ ఉన్నారు.
సంసారోత్తరణోపాయం వసిష్ఠవచనేరితమ్ । యథావద్ ఏకాగ్రధియశ్ చిన్తయామ్ ఆసుర్ ఆదృతాః
వశిష్ఠుడు చెప్పిన సంసారాన్ని దాటి పోవడానికి మార్గాన్ని, వారు గౌరవంతో, ఏకాగ్రతతో ఆలోచించారు.
తతః ప్రహరమాత్రేణ నిద్రామ్ ఆముద్రితాననాః । తత్స్వప్నసున్దరీమ్ ఈయుః పద్మా ఇవ దినార్థినః
ఒక ప్రహర సమయం గడిచిన తర్వాత, వారు నిద్రలో మునిగి ముఖాలు మూసుకుని, పద్మాలు సూర్యుని కోసం వెతకినట్లు అందమైన కలల లోకంలోకి ప్రవేశించారు.
రామలక్ష్మణశత్రుఘ్నాః ప్రహరత్రయమ్ ఏవ తత్ । వాసిష్ఠమ్ ఉపదేశం తే చిన్తయామ్ ఆసుర్ అక్షతమ్
రాముడు, లక్ష్మణుడు, శత్రుఘ్నుడు మూడు ప్రహరాల పాటు వశిష్ఠుని ఉపదేశాన్ని అంతరాయం లేకుండా ఆలోచిస్తూ ఉన్నారు.
ప్రహరస్యార్ధమాత్రం తు తత ఆముద్రితేక్షణాః । తత్స్వప్నామ్ ఆయయుర్ నిద్రాం క్షణాద్ విద్రావితశ్రమామ్
ఆ తరువాత, అరగంట పాటు కళ్ళు మూసుకుని నిద్రలోకి లీనమయ్యారు. ఆ నిద్ర వల్ల వారి అలసట తక్షణమే పోయింది.
ఇతి శుభమనసాం వివేకభాజామ్ అధిగతసారతయోదితాశయానామ్ । అభజత విరతిం తదా త్రియామా మలిననిశాకరవక్త్రతాం జగామ
అలా, శుభ్రమైన మనస్సు కలిగి, వివేకంతో ఉన్నవారికి నిజమైన జ్ఞానం కలిగినప్పుడు, వేరుపాటు భావన కలిగింది. ఆ సమయంలో మూడు యామాల రాత్రి, మలినమైన చంద్రుని ముఖంలా కనిపించింది.
తతః ఖిన్నేన్దువదనా పర్యాకులతమఃపటా । క్షీయమాణా బభౌ శ్యామా వివేకాన్తేవ వాసనా
తరువాత, చంద్రుని ముఖం క్షీణించినట్టు, దట్టమైన చీకటి చుట్టుముట్టిన ఆ రాత్రి, వివేకం చివర్లో మిగిలిపోయే వాసనల్లా మసకబారిపోయింది.
పూర్వే ధ్వస్తతయాలోకాద్ దృశ్యమానో ఽపరే ఽచలే । శేఫాలికావతంసాభాం తారకానికరో దధౌ
ముందు చీకటి తొలగిపోయిన తరువాత, ఆకాశంలో కదలని చోట, మల్లెపువ్వుల దండలా నక్షత్రాల సమూహం మెరిసింది.
అవశ్యాయకణాకర్షీ పరామృష్టేన్దుమణ్డలః । జ్యోత్స్నాకవలనాలోలో వవౌ ప్రాభాతికో ఽనిలః
ఉషస్సు వేళ, ఆ గాలి తేమ బిందువులను తనవైపు లాగుతూ, చంద్రుని వలయాన్ని తాకుతూ, చంద్రకాంతిని ఆడుకుంటూ మెల్లగా వీచింది.
రామలక్ష్మణశత్రుఘ్నా ఉత్థాయానుచరైస్ సహ । యయుర్ వన్దితసన్ధ్యాస్ తే పుణ్యం వాసిష్ఠమ్ ఆశ్రమమ్
రాముడు, లక్ష్మణుడు, శత్రుఘ్నుడు తమ సేవకులతో కలిసి లేచి, సంధ్యావందనం చేసి, పవిత్రమైన వసిష్ఠ ఆశ్రమానికి వెళ్లారు.
తత్ర వన్దితసన్ధ్యస్య నిర్గతస్యాగ్నిసద్మనః । మునేర్ వవన్దిరే పాదావ్ ఆదౌ దత్త్వార్ఘ్యసన్తతిమ్
అక్కడ, సంధ్యావందనం చేసిన తర్వాత, అగ్నిగృహం నుంచి బయటకు వచ్చి, ముందుగా అర్ఘ్యం సమర్పించి, ఆ మునిపాదాలకు వందనం చేశారు.
క్షణాత్ తత్ సదనం మౌనం మునిబ్రాహ్మణరాజభిః । హస్త్యశ్వరథయానైశ్ చ క్షణాన్ నీరన్ధ్రతాం యయౌ
అప్పుడే ఆ గృహం మౌనంగా మారింది; మునులు, బ్రాహ్మణులు, రాజులు, ఇంకా ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలు వచ్చి, కొద్ది సేపట్లో అక్కడ అంతా నిండిపోయింది.