బాలకేష్వ్ అజ్ఞలోకేషు లీలాపక్షిషు సారవమ్ । భోజనార్థం వధూలోకమ్ ఉపరున్ధత్స్వ్ అనారతమ్
పిల్లల్లో, మూర్ఖులలో, ఆటపాటలతో ఉన్న పక్షుల్లో, సారాన్ని అనుభవించేందుకు స్త్రీల లోకమే ఎప్పుడూ అడ్డుగా నిలుస్తోంది.
భ్రమద్భ్రమరపక్షోత్థవాతాధూతే రజస్య్ అలమ్ । కౌసుమే పరివిశ్రాన్తే చామరేష్వ్ అక్షిపక్ష్మసు
తిరుగుతున్న తేనెటీగల రెక్కల వలయాల వల్ల లేచిన దుమ్ములో, పువ్వుల మీద విశ్రాంతి తీసుకుంటూ, నెమలి పింఛాలతో చేసిన చామరాల్లో కూడా అదే దృశ్యం కనిపిస్తుంది.
రశ్మిష్వ్ అగ్రగ్రహోన్ముక్తచ్ఛాయాజాలభయాద్ ఇవ । గవాక్షాదిష్వ్ ఇవోడ్డీయ ప్రవిష్టేషు గృహాన్తరమ్
కిరణాల చివరల నుండి విడిపడిన నీడల వలయాల భయంతో, అవి గవాక్షాలు వంటి రంధ్రాల ద్వారా లోపలికి దూకి, ఇంటి అంతరంగంలోకి ప్రవేశించినట్లయింది.
ఆసీద్ దినచతుర్భాగసత్తావేదనతత్పరః । భేరీపణవశఙ్ఖానాం దిఙ్ముఖాపూరకో ధ్వనిః
ఒక పూట కాలంలో, జీవన సత్యాన్ని గుర్తు చేసేలా, బేరీలు, పణవాలు, శంఖాల శబ్దం దిక్కులను నింపుతూ వినిపించింది.
తేన తత్ తారమ్ అప్య్ ఆశు వచో ఽన్తర్ధానమ్ ఆయయౌ । మౌనం జలదనాదేన మాయూర ఇవ నిస్స్వనః
దానివల్ల, ఎంత పదునైన మాట అయినా వెంటనే మౌనమైపోయింది; మేఘగర్జన విన్నప్పుడు మయూరం అరుపు ఆపినట్లు.
చుక్షుభే క్షుబ్ధపక్షాలీ పఞ్జరస్థా ఖగావలీ । భూకమ్పేన లసత్తాలీపల్లవేవ వనావలీ
పంజరంలో ఉన్న పక్షుల జత రెక్కలు ఊపుతూ కలవరపడింది; భూకంపంలో ఊగిపడుతున్న తాళిపల్లవాలపై అడవి చెట్లు వణికినట్లుగా.
ఆయయుర్ భయవిత్రస్తా బాలా ధాత్రీకుచాన్తరమ్ । సారవం ప్రావృశీవాబ్దాః ప్రోన్నతం శృఙ్గకోటరమ్
భయంతో వణికిపోయిన పిల్లలు, తమ ధాత్రుల ఒడిలోకి పరుగెత్తారు; వర్షకాలంలో మేఘాలు ఎత్తైన కొండచొచ్చుల్లోకి చేరినట్లుగా.
ఉత్తస్థుర్ అవతంసేభ్యో భూభృతాం భ్రమరవ్రజాః । దృషత్కరాలవాహాభ్యస్ సరిద్భ్యో ఽమ్బుకణా ఇవ
పర్వతాల అలంకారాల నుంచి మధుమక్షికల గుంపులు పైకి ఎగిరాయి; రాళ్ల మధ్య ఉప్పొంగుతున్న ప్రవాహాల నుంచి నదుల్లో నీటి బొట్లు పైకి లేచినట్లుగా.
ఏవం ప్రక్షుభితే తస్మిన్ గృహే దాశరథే తదా । ప్రోక్తవాసరవృద్ధత్వే శాన్తే శఙ్ఖస్వనే శనైః
అప్పుడు దాశరథి ఇంట్లో కలకలం ఏర్పడింది. ఆ రోజు ముదిరిపోయింది. శాంతంగా ఉండగా, శంఖనాదం మెల్లగా తగ్గిపోతుండగా,
సంహరన్ ప్రస్తుతం వస్తు వచో మధురవృత్తిమత్ । ఉవాచ మునిశార్దూలస్ సభామధ్యే రఘూద్వహమ్
అప్పుడు ఆ మునిశ్రేష్ఠుడు, అక్కడ ఉన్న రఘువంశశిరోమణిని సభ మధ్యలో, మృదువైన మాటలతో, ముందు చెప్పిన విషయాన్ని ఆపుతూ ఇలా అన్నాడు.
రాఘవానఘ వాగ్జాలం మయైతద్ యత్ ప్రసారితమ్ । తేన చిత్తఖగం బద్ధ్వా క్రోడీకృత్యాత్మతాం నయ
ఓ పాపరహిత రాఘవా! నేను ఈ మాటల వలను విస్తరించాను. ఈ వలన నీ మనస్సు అనే పక్షిని పట్టుకుని, దాన్ని ఆత్మస్వరూపంలో కలిపి ఉంచు.
కచ్చిద్ గృహీతో భవతా మద్గిరామ్ అర్థ ఈదృశః । త్యక్త్వా దుర్బోధమ్ అక్షీణో హంసేనేవామ్భసః పయః
నా మాటల సారాన్ని నీవు గ్రహించావా? హంస సరస్సులోని తాగలేని నీటిని వదిలి, తాగదగిన నీటిని ఎంచుకుంటుందిగా, అలాగే నీవు కూడా అర్థాన్ని పట్టుకున్నావా?
విచార్యైతద్ అశేషేణ స్వధియైవ పునః పునః । అనేనైవ పథా సాధో గన్తవ్యం భవతాధునా
ఈ విషయాన్ని నీ బుద్ధితో మళ్లీ మళ్లీ పూర్తిగా ఆలోచించి, ఇదే మార్గంలో నీవు ముందుకు సాగాలి, ఓ మహాత్మా.
అనయైవ ధియా రామ విహరన్ నైవ బధ్యసే । అన్యథాధః పతస్య్ ఆశు విన్ధ్యఖాతే యథా గజః
ఈ జ్ఞానంతో నీవు జీవిస్తే, రామా, నీవు ఎలాంటి బంధనాలకు లోనవవు. లేదంటే, వింధ్య పర్వతంలో గోతిలో పడిన ఏనుగు లాగా త్వరగా కిందపడిపోతావు.
సుగృహీతం ధియా రామ మద్వచో న కరోషి చేత్ । తత్ పతస్య్ అవటే త్యక్తదీపః పాన్థో యథా నిశి
రామా, నా మాటలను బలంగా నీ మనసులో పెట్టుకోకపోతే, రాత్రి దీపం వదిలేసిన ప్రయాణికుడు గోతిలో పడిపోవడంలా నీవు కూడా కష్టాల్లో పడిపోతావు.
అసఙ్గేన యథాప్రాప్తో వ్యవహారస్ స్వసిద్ధయే । ఇత్య్ ఏవం శాస్త్రసిద్ధాన్తమ్ ఆదాయోదయవాన్ భవ
అనాసక్తితో, నీకు ఎదురయ్యే పనులను నీ అభివృద్ధికోసం చేయు. ఇలా శాస్త్రసారాన్ని గ్రహించి, నిజమైన శ్రేయస్సును పొందు.
హే సభ్యా హే మహారాజ రామ లక్ష్మణ భూమిపాః । సర్వ ఏవ భవన్తో ఽద్య తావద్ వ్యాపారమ్ ఆహ్నికమ్
సభ్యులారా, మహారాజు, రామ, లక్ష్మణ, భూమిపై పాలకులారా, మీరు అందరూ ఇప్పుడు మీ మీ రోజువారీ పనులను చూసుకోండి.
కుర్వన్త్వ్ అయం హి దివసః ప్రాయః పరిణతాకృతిః । శేషం విచారయిష్యామో విచార్యం ప్రాతర్ ఆగతాః
ఈ రోజు చాలావరకు గడిచిపోయింది. మిగతా విషయాలు మనం రేపు ఉదయం కలిసినప్పుడు ఆలోచిద్దాం.
ఇత్య్ ఉక్తే మునినా తేన సా సర్వైవ సభా తదా । ప్రోత్తస్థౌ పద్మవదనా సవికాసేవ పద్మినీ
ఆ ముని ఇలా చెప్పగానే, ఆ సభ అంతా ఒక్కసారిగా లేచి, వారి ముఖాలు పువ్వులా వికసించాయి.
రాజానస్ స్తుతరాజానః కృతరాఘవవన్దనాః । పరిష్టుతవసిష్ఠాస్ తే జగ్ముర్ ఆత్మనివేశనమ్
రాజులు, రాజులలో ప్రముఖులు, రాఘవునికి, వసిష్ఠునికి నమస్కరించి, తమ తమ ఇళ్లకు వెళ్లిపోయారు.
విశ్వామిత్రేణ సహితో వసిష్ఠో గన్తుమ్ ఆశ్రమమ్ । ఉత్తస్థావ్ ఆసనాచ్ ఛ్రీమాన్ నమస్కృతనభశ్చరః
విశ్వామిత్రునితో కలిసి వసిష్ఠుడు, ఆకాశమార్గంలో ఉన్న దేవతలు నమస్కరించిన తరువాత, తన ఆసనంనుండి లేచి తన ఆశ్రమానికి వెళ్లేందుకు బయలుదేరాడు.
దశరథప్రభృతయో రాజానో మునయస్ తథా । యథానురూపం వక్తారమ్ అనుగమ్య చిరం మునిమ్
దశరథుడు మొదలైన రాజులు, అలాగే మునులు, యోగ్యంగా మాట్లాడిన ఆ మునిని కొంతసేపు అనుసరించి వెళ్లారు.
ఆపృచ్ఛ్య కేచిద్ గగనం యయుః కేచిద్ వనాన్తరమ్ । కేచిద్ రాజగృహం సన్తో భృఙ్గాః పద్మోత్థితా ఇవ
కొంత మంది వీడ్కోలు చెప్పి ఆకాశంలోకి వెళ్లారు; ఇంకొందరు అడవి దారిలోకి వెళ్లారు; మరికొందరు, గృహస్థులైన వారు, తామెత్తిన తామరపువ్వును విడిచిపెట్టే తేనెటీగల్లా, తమ రాజభవనాలకు తిరిగి వెళ్లారు.
వసిష్ఠపాదయోస్ త్యక్త్వా పుష్పాఞ్జలిమ్ అనాబిలమ్ । పౌరైర్ అనుగతో రాజా ప్రవివేశ గృహాన్తరమ్
వసిష్ఠుని పాదాల వద్ద నిర్మలమైన పుష్పమాలలు సమర్పించి, పౌరులు వెంట వచ్చిన రాజు తన ఇంటి లోపలికి ప్రవేశించాడు.
రామలక్ష్మణశత్రుఘ్నాః ప్రాప్తస్య స్వాశ్రమం గురోః । అభ్యర్చ్య చరణౌ భక్తా ఆజగ్ముర్ నృపమన్దిరమ్
రాముడు, లక్ష్మణుడు, శత్రుఘ్నుడు తమ గురువు ఆశ్రమానికి చేరుకుని, ఆయన పాదాలను భక్తితో పూజించి, అక్కడినుంచి రాజమహలానికి వెళ్లారు.
సదనాని సమాసాద్య శ్రోతారస్ సర్వ ఏవ తే । సస్నుర్ ఆనర్చుర్ అప్య్ ఆశు దేవాన్ విప్రాన్ పితౄంస్ తథా
వారు అందరూ తమ ఇళ్లకు చేరుకుని, త్వరగా స్నానం చేసి, దేవుళ్లను, బ్రాహ్మణులను, పితృదేవతలను కూడా పూజించారు.
యథాక్రమం చ విప్రాద్యైర్ భృత్యాన్తైశ్ చ పరిచ్ఛదైః । సమం బుభుజిరే భోజ్యం వర్ణధర్మక్రమోచితమ్
బ్రాహ్మణులు, ఇతర సేవకులు, పరిచారకులతో కలిసి, వారందరూ తమ వర్ణానికి, కర్తవ్యానికి తగిన ఆహారాన్ని క్రమంగా భోజనం చేశారు.
అస్తఙ్గతే దినకరే సమం దివసకర్మభిః । అభ్యాగతే రాత్రికరే సమం రజనికర్మభిః
సూర్యుడు అస్తమించిన తర్వాత, వారు అందరూ కలసి దినచర్యలు పూర్తి చేశారు; రాత్రి వచ్చినప్పుడు, రాత్రి పనులను కూడా కలసి నిర్వహించారు.
స్థితాస్ తల్పేషు కౌశేయశయనేష్వ్ ఆసనేషు చ । భూచరా మునిరాజానో రాజపుత్రా మహర్షయః
పట్టు పరుపుల మీద, ఆసనాలపై కూర్చున్న భూమిపై సంచరించే మునులూ, రాజకుమారులూ, మహర్షులూ అక్కడ ఉన్నారు.
సంసారోత్తరణోపాయం వసిష్ఠవచనేరితమ్ । యథావద్ ఏకాగ్రధియశ్ చిన్తయామ్ ఆసుర్ ఆదృతాః
వశిష్ఠుడు చెప్పిన సంసారాన్ని దాటి పోవడానికి మార్గాన్ని, వారు గౌరవంతో, ఏకాగ్రతతో ఆలోచించారు.