మునివాగర్థనిక్షిప్తమనస్య్ అస్తేతరక్రియే । రాజలోకే గతస్పన్దం చిత్రార్పిత ఇవ స్థితే
మహర్షి మాటల అర్థంలో మనసు నిలిపి, వేరే పనేమీ చేయకుండా, రాజసభలో రాజకుమారుడు చిత్రంలా కదలకుండా కూర్చున్నాడు.
వసిష్ఠవచసామ్ అర్థం విచారయతి సాదరమ్ । లసదఙ్గులిభఙ్గే చ మునిసార్థే స్ఫురద్భ్రువి
వశిష్ఠుడు చెప్పిన మాటల అర్థాన్ని శ్రద్ధగా ఆలోచిస్తూ, మెరిసే వేళ్ల సంజ్ఞలతో, స్పష్టమైన కనుబొమ్మలతో మహర్షి గారు ఆలోచిస్తున్నాడు.
విస్మయాలోకనోల్లాసప్రోత్ఫుల్లనయనాలిని । పురన్ధ్రివర్గే ప్రగ్రీవతరుమఞ్జరితాం గతే
ఆ మహిళల సమూహం ఆశ్చర్యంతో చూస్తూ ఉండగా, వారి కన్నులు కమలాలవలె వికసించాయి. వారు మెడలో పూలమాలలు ధరించి, ఆమె వెళ్ళిన దారిపట్ల తల తిప్పారు.
ఖే వాసరచతుర్భాగదేశే దినకరే స్థితే । శ్రుతజ్ఞానతయా సౌమ్యే కిఞ్చిచ్ ఛమమ్ ఉపేయుషి
ఆ రోజులో నాలుగవ భాగంలో సూర్యుడు ఆకాశంలో నిలిచినప్పుడు, వినడం ద్వారా తెలిసిన మృదువైన గాలి కొంత శాంతంగా మారింది.
శ్రవణాయేవ సంశాన్తవితానస్పన్దమ్ ఆస్థితే । మౌనం మరుతి మన్దారమధురామోదదాయిని
వినేందుకు అనువుగా, గాలి తేలికగా ఆగిపోయింది. మౌనం వ్యాపించి, అది మందారపువ్వుల సువాసనను పంచింది.
పుష్పదామసు సుప్తాసు మదాద్ భ్రమరపఙ్క్తిషు । జ్ఞాతజ్ఞేయతయా నూనం సమ్యగ్ధ్యానవతీష్వ్ ఇవ
పూలమాలలపై మత్తులో ఉన్న తేనెటీగల వరుసలు నిద్రిస్తున్నట్లు, జ్ఞాత, జ్ఞేయాన్ని తెలుసుకున్న వారు సంపూర్ణ ధ్యానంలో నిశ్చలంగా ఉన్నట్టు అనిపించింది.
జాలముక్తాకలాపాన్తస్ తథా మకురభూమిషు । కచత్య్ అపగతస్పన్దం తాపే శ్రోతుమ్ ఇవాస్థితే
ముత్యాల దండల చివరల్లో, అద్దాల మీద కూడా, ప్రతిదీ కదలకుండా నిలిచిపోయింది. వేడి తట్టుకోలేక, ఏదో వినాలని ఎదురుచూస్తున్నట్టు కనిపించింది.
గృహాన్తరం ప్రవిష్టేషు గవాక్షైర్ దూరమ్ అంశుషు । విశ్రమార్థమ్ ఇవాదీర్ఘనభఃపాన్థేషు శీతలమ్
గదుల లోపలికి కిటికీల ద్వారా సూర్యకిరణాలు లోతుగా ప్రవేశించగా, ఆకాశంలో పొడవుగా చల్లదనం ఆగిపోయినట్టు, విశ్రాంతికోసం ఆగినట్టు అనిపించింది.
ముక్తాజాలప్రభాజాలభస్మనోద్ధూలితాత్మని । శంసతీవ శమం శామ్యద్దినదేహే దినాతపే
ముత్యాల దండల వెలుగుతో బూడిదలా కమ్మబడిన ఆత్మ, దినపు వేడి తగ్గిపోతూ శాంతి చాటుతున్నట్టు అనిపించింది.
కరలీలాసరోజేషు శేఖరేషు చ భూభృతామ్ । శుష్యత్సు రససంశోషాద్ అవృత్తిషు మనస్స్వ్ ఇవ
కరాలీల పద్మాల్లో, పర్వత శిఖరాల్లో కూడా, వేడి వల్ల రసం ఎండిపోయి, జీవం లేకుండా మనస్సులు ఎలా ఉంటాయో అలా నిశ్చలంగా మారిపోయాయి.
బాలకేష్వ్ అజ్ఞలోకేషు లీలాపక్షిషు సారవమ్ । భోజనార్థం వధూలోకమ్ ఉపరున్ధత్స్వ్ అనారతమ్
పిల్లల్లో, మూర్ఖులలో, ఆటపాటలతో ఉన్న పక్షుల్లో, సారాన్ని అనుభవించేందుకు స్త్రీల లోకమే ఎప్పుడూ అడ్డుగా నిలుస్తోంది.
భ్రమద్భ్రమరపక్షోత్థవాతాధూతే రజస్య్ అలమ్ । కౌసుమే పరివిశ్రాన్తే చామరేష్వ్ అక్షిపక్ష్మసు
తిరుగుతున్న తేనెటీగల రెక్కల వలయాల వల్ల లేచిన దుమ్ములో, పువ్వుల మీద విశ్రాంతి తీసుకుంటూ, నెమలి పింఛాలతో చేసిన చామరాల్లో కూడా అదే దృశ్యం కనిపిస్తుంది.
రశ్మిష్వ్ అగ్రగ్రహోన్ముక్తచ్ఛాయాజాలభయాద్ ఇవ । గవాక్షాదిష్వ్ ఇవోడ్డీయ ప్రవిష్టేషు గృహాన్తరమ్
కిరణాల చివరల నుండి విడిపడిన నీడల వలయాల భయంతో, అవి గవాక్షాలు వంటి రంధ్రాల ద్వారా లోపలికి దూకి, ఇంటి అంతరంగంలోకి ప్రవేశించినట్లయింది.
ఆసీద్ దినచతుర్భాగసత్తావేదనతత్పరః । భేరీపణవశఙ్ఖానాం దిఙ్ముఖాపూరకో ధ్వనిః
ఒక పూట కాలంలో, జీవన సత్యాన్ని గుర్తు చేసేలా, బేరీలు, పణవాలు, శంఖాల శబ్దం దిక్కులను నింపుతూ వినిపించింది.
తేన తత్ తారమ్ అప్య్ ఆశు వచో ఽన్తర్ధానమ్ ఆయయౌ । మౌనం జలదనాదేన మాయూర ఇవ నిస్స్వనః
దానివల్ల, ఎంత పదునైన మాట అయినా వెంటనే మౌనమైపోయింది; మేఘగర్జన విన్నప్పుడు మయూరం అరుపు ఆపినట్లు.
చుక్షుభే క్షుబ్ధపక్షాలీ పఞ్జరస్థా ఖగావలీ । భూకమ్పేన లసత్తాలీపల్లవేవ వనావలీ
పంజరంలో ఉన్న పక్షుల జత రెక్కలు ఊపుతూ కలవరపడింది; భూకంపంలో ఊగిపడుతున్న తాళిపల్లవాలపై అడవి చెట్లు వణికినట్లుగా.
ఆయయుర్ భయవిత్రస్తా బాలా ధాత్రీకుచాన్తరమ్ । సారవం ప్రావృశీవాబ్దాః ప్రోన్నతం శృఙ్గకోటరమ్
భయంతో వణికిపోయిన పిల్లలు, తమ ధాత్రుల ఒడిలోకి పరుగెత్తారు; వర్షకాలంలో మేఘాలు ఎత్తైన కొండచొచ్చుల్లోకి చేరినట్లుగా.
ఉత్తస్థుర్ అవతంసేభ్యో భూభృతాం భ్రమరవ్రజాః । దృషత్కరాలవాహాభ్యస్ సరిద్భ్యో ఽమ్బుకణా ఇవ
పర్వతాల అలంకారాల నుంచి మధుమక్షికల గుంపులు పైకి ఎగిరాయి; రాళ్ల మధ్య ఉప్పొంగుతున్న ప్రవాహాల నుంచి నదుల్లో నీటి బొట్లు పైకి లేచినట్లుగా.
ఏవం ప్రక్షుభితే తస్మిన్ గృహే దాశరథే తదా । ప్రోక్తవాసరవృద్ధత్వే శాన్తే శఙ్ఖస్వనే శనైః
అప్పుడు దాశరథి ఇంట్లో కలకలం ఏర్పడింది. ఆ రోజు ముదిరిపోయింది. శాంతంగా ఉండగా, శంఖనాదం మెల్లగా తగ్గిపోతుండగా,
సంహరన్ ప్రస్తుతం వస్తు వచో మధురవృత్తిమత్ । ఉవాచ మునిశార్దూలస్ సభామధ్యే రఘూద్వహమ్
అప్పుడు ఆ మునిశ్రేష్ఠుడు, అక్కడ ఉన్న రఘువంశశిరోమణిని సభ మధ్యలో, మృదువైన మాటలతో, ముందు చెప్పిన విషయాన్ని ఆపుతూ ఇలా అన్నాడు.
రాఘవానఘ వాగ్జాలం మయైతద్ యత్ ప్రసారితమ్ । తేన చిత్తఖగం బద్ధ్వా క్రోడీకృత్యాత్మతాం నయ
ఓ పాపరహిత రాఘవా! నేను ఈ మాటల వలను విస్తరించాను. ఈ వలన నీ మనస్సు అనే పక్షిని పట్టుకుని, దాన్ని ఆత్మస్వరూపంలో కలిపి ఉంచు.
కచ్చిద్ గృహీతో భవతా మద్గిరామ్ అర్థ ఈదృశః । త్యక్త్వా దుర్బోధమ్ అక్షీణో హంసేనేవామ్భసః పయః
నా మాటల సారాన్ని నీవు గ్రహించావా? హంస సరస్సులోని తాగలేని నీటిని వదిలి, తాగదగిన నీటిని ఎంచుకుంటుందిగా, అలాగే నీవు కూడా అర్థాన్ని పట్టుకున్నావా?
విచార్యైతద్ అశేషేణ స్వధియైవ పునః పునః । అనేనైవ పథా సాధో గన్తవ్యం భవతాధునా
ఈ విషయాన్ని నీ బుద్ధితో మళ్లీ మళ్లీ పూర్తిగా ఆలోచించి, ఇదే మార్గంలో నీవు ముందుకు సాగాలి, ఓ మహాత్మా.
అనయైవ ధియా రామ విహరన్ నైవ బధ్యసే । అన్యథాధః పతస్య్ ఆశు విన్ధ్యఖాతే యథా గజః
ఈ జ్ఞానంతో నీవు జీవిస్తే, రామా, నీవు ఎలాంటి బంధనాలకు లోనవవు. లేదంటే, వింధ్య పర్వతంలో గోతిలో పడిన ఏనుగు లాగా త్వరగా కిందపడిపోతావు.
సుగృహీతం ధియా రామ మద్వచో న కరోషి చేత్ । తత్ పతస్య్ అవటే త్యక్తదీపః పాన్థో యథా నిశి
రామా, నా మాటలను బలంగా నీ మనసులో పెట్టుకోకపోతే, రాత్రి దీపం వదిలేసిన ప్రయాణికుడు గోతిలో పడిపోవడంలా నీవు కూడా కష్టాల్లో పడిపోతావు.
అసఙ్గేన యథాప్రాప్తో వ్యవహారస్ స్వసిద్ధయే । ఇత్య్ ఏవం శాస్త్రసిద్ధాన్తమ్ ఆదాయోదయవాన్ భవ
అనాసక్తితో, నీకు ఎదురయ్యే పనులను నీ అభివృద్ధికోసం చేయు. ఇలా శాస్త్రసారాన్ని గ్రహించి, నిజమైన శ్రేయస్సును పొందు.
హే సభ్యా హే మహారాజ రామ లక్ష్మణ భూమిపాః । సర్వ ఏవ భవన్తో ఽద్య తావద్ వ్యాపారమ్ ఆహ్నికమ్
సభ్యులారా, మహారాజు, రామ, లక్ష్మణ, భూమిపై పాలకులారా, మీరు అందరూ ఇప్పుడు మీ మీ రోజువారీ పనులను చూసుకోండి.
కుర్వన్త్వ్ అయం హి దివసః ప్రాయః పరిణతాకృతిః । శేషం విచారయిష్యామో విచార్యం ప్రాతర్ ఆగతాః
ఈ రోజు చాలావరకు గడిచిపోయింది. మిగతా విషయాలు మనం రేపు ఉదయం కలిసినప్పుడు ఆలోచిద్దాం.
ఇత్య్ ఉక్తే మునినా తేన సా సర్వైవ సభా తదా । ప్రోత్తస్థౌ పద్మవదనా సవికాసేవ పద్మినీ
ఆ ముని ఇలా చెప్పగానే, ఆ సభ అంతా ఒక్కసారిగా లేచి, వారి ముఖాలు పువ్వులా వికసించాయి.
రాజానస్ స్తుతరాజానః కృతరాఘవవన్దనాః । పరిష్టుతవసిష్ఠాస్ తే జగ్ముర్ ఆత్మనివేశనమ్
రాజులు, రాజులలో ప్రముఖులు, రాఘవునికి, వసిష్ఠునికి నమస్కరించి, తమ తమ ఇళ్లకు వెళ్లిపోయారు.