అసఙ్గతామ్ అనాయాసాం జీవన్ముక్తస్థితిం స్థిరామ్ । అవలమ్బ్య సమస్ స్వస్థో వీతరాగో భవానఘ
సులభంగా కలిగే అసక్తిని, స్థిరమైన జీవన్ముక్తుని స్థితిని ఆశ్రయించి, సమభావంతో, ఆరోగ్యంగా, రాగరహితుడిగా, పాపములేని వాడిగా ఉండుము.
జీవన్ముక్తమతిర్ మౌనీ నిగృహీతేన్ద్రియగ్రహః । అమానమదమాత్సర్య ఆర్యస్ తిష్ఠతి విజ్వరః
జీవన్ముక్తుని మనస్సు ఎప్పుడూ నిశ్శబ్దంగా, ఇంద్రియాలను నియంత్రణలో ఉంచి, అహంకారం, గర్వం, అసూయ లేకుండా, ఉదాత్తంగా, వ్యాకులత లేకుండా ఉంటుంది.
సదా సమగ్రే ఽపి హి వస్తుజాతే సమాశయో ఽప్య్ అన్తర్ అదీనసత్త్వః । వ్యాపారమాత్రాత్ సహజాత్ క్రమస్థాన్ న కిఞ్చిద్ అప్య్ అన్యద్ అసౌ కరోతి
అతడు అన్ని వస్తువుల మధ్య ఉన్నా, ఎప్పుడూ సమభావంతో, మనస్సు నిరాశపడకుండా, సహజంగా జరిగే పనిని మాత్రమే క్రమంగా చేస్తాడు, మరే ఇతర కార్యాన్ని చేయడు.
యద్ ఏవ కిఞ్చిత్ ప్రకృతక్రమస్థం కర్తవ్యమ్ ఆత్మీయమ్ అసౌ తద్ ఏవ । సంసఙ్గసమ్బన్ధవిహీనయైవ కుర్వన్న్ అఖేదో రమతే ధియాన్తః
ప్రకృతిసిద్ధంగా చేయవలసిన తన పనిని మాత్రమే, అనురాగం లేదా బంధం లేకుండా, అలసట లేకుండా, అంతరంగా ఆనందిస్తూ చేస్తాడు.
అప్య్ ఆపదం ప్రాప్య సుసమ్పదం వా మహామతిస్ స్వం ప్రకృతం స్వభావమ్ । జహాతి నో మన్దరవేల్లితో ఽపి శౌక్ల్యం యథా క్షీరమహామ్బురాశిః
బహు జ్ఞానమున్నవాడు, ఎంతటి కష్టమొచ్చినా, ఎంతటి ఐశ్వర్యం వచ్చినా, తన సహజ స్వభావాన్ని విడిచిపెట్టడు. మంద్రపర్వతంతో కలిపినా, పాలకు తెలుపు పోనట్టే, అతని స్వభావం ఎప్పుడూ మారదు.
సమ్ప్రాప్య సామ్రాజ్యమ్ అథాపదం వా సరీసృపత్వం సురనాథతాం వా । తిష్ఠత్య్ అఖేదోదయమ్ అస్తహర్షం క్షయోదయేష్వ్ ఇన్దుర్ ఇవైకరూపః
సామ్రాజ్యాన్ని పొందినా, కష్టాల్లో పడినా, పాము లా నేలపై నడిచినా, దేవతల అధిపతిగా ఉన్నా, అతడు సంతోషంలోనూ, దుఃఖంలోనూ మారడు. చంద్రుడు వృద్ధి, హ్రాసాల్లో ఒకేలా ఉండడంలా, అతడూ ఎప్పుడూ ఒకేలా ఉంటాడు.
నిరస్తసంరమ్భమ్ అపాస్తభేదం ప్రశాన్తనానాఫలఫల్గుచేష్టః । విచారయాత్మానమ్ అదీనసత్త్వో యథా భవస్య్ ఉత్తమకార్యనిష్ఠః
కోపం లేకుండా, భేదభావం లేకుండా, వ్యర్థమైన పనులన్నీ విడిచిపెట్టి, మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉంచి, దృఢమైన ధైర్యంతో తనను తాను పరిశీలిస్తాడు. జీవితంలో ఉన్నతమైన లక్ష్యాన్ని సాధించాలనుకునే వాడిలా ఉంటాడు.
తథోదితప్రసరవిలాసశుద్ధయా గతజ్వరం పదమ్ అవలోకయామలమ్ । ధియేద్ధయా పునర్ ఇహ జన్మబన్ధనైర్ న బధ్యసే సమధిగతాత్మదృగ్ యథా
అలాగే, నిర్మలమైన, విస్తృతమైన జ్ఞానంతో, బాధలు లేని పవిత్ర స్థితిని చూడుము. అటువంటి ఆత్మజ్ఞానం కలిగి ఉంటే, ఈ జననబంధనాల్లో మళ్లీ చిక్కుకోరు.
ఉపశాన్తిప్రకరణాద్ అనన్తరమ్ ఇదం శృణు । త్వం నిర్వాణప్రకరణం జ్ఞాతం నిర్వాణకారి యత్
ఉపశాంతి భాగం తరువాత, ఇప్పుడు విను. నీవు మోక్షాన్ని కలిగించే భాగాన్ని తెలుసుకున్నావు.
కథయత్య్ ఏవమ్ ఉద్దామవచనం మునినాయకే । శ్రవణైకరసే మౌనం స్థితే రాజకుమారకే
ఈ విధంగా మహర్షి గారు గొప్ప మాటలు చెబుతుండగా, రాజకుమారుడు శ్రద్ధగా వినుతూ, మౌనంగా కూర్చున్నాడు.
మునివాగర్థనిక్షిప్తమనస్య్ అస్తేతరక్రియే । రాజలోకే గతస్పన్దం చిత్రార్పిత ఇవ స్థితే
మహర్షి మాటల అర్థంలో మనసు నిలిపి, వేరే పనేమీ చేయకుండా, రాజసభలో రాజకుమారుడు చిత్రంలా కదలకుండా కూర్చున్నాడు.
వసిష్ఠవచసామ్ అర్థం విచారయతి సాదరమ్ । లసదఙ్గులిభఙ్గే చ మునిసార్థే స్ఫురద్భ్రువి
వశిష్ఠుడు చెప్పిన మాటల అర్థాన్ని శ్రద్ధగా ఆలోచిస్తూ, మెరిసే వేళ్ల సంజ్ఞలతో, స్పష్టమైన కనుబొమ్మలతో మహర్షి గారు ఆలోచిస్తున్నాడు.
విస్మయాలోకనోల్లాసప్రోత్ఫుల్లనయనాలిని । పురన్ధ్రివర్గే ప్రగ్రీవతరుమఞ్జరితాం గతే
ఆ మహిళల సమూహం ఆశ్చర్యంతో చూస్తూ ఉండగా, వారి కన్నులు కమలాలవలె వికసించాయి. వారు మెడలో పూలమాలలు ధరించి, ఆమె వెళ్ళిన దారిపట్ల తల తిప్పారు.
ఖే వాసరచతుర్భాగదేశే దినకరే స్థితే । శ్రుతజ్ఞానతయా సౌమ్యే కిఞ్చిచ్ ఛమమ్ ఉపేయుషి
ఆ రోజులో నాలుగవ భాగంలో సూర్యుడు ఆకాశంలో నిలిచినప్పుడు, వినడం ద్వారా తెలిసిన మృదువైన గాలి కొంత శాంతంగా మారింది.
శ్రవణాయేవ సంశాన్తవితానస్పన్దమ్ ఆస్థితే । మౌనం మరుతి మన్దారమధురామోదదాయిని
వినేందుకు అనువుగా, గాలి తేలికగా ఆగిపోయింది. మౌనం వ్యాపించి, అది మందారపువ్వుల సువాసనను పంచింది.
పుష్పదామసు సుప్తాసు మదాద్ భ్రమరపఙ్క్తిషు । జ్ఞాతజ్ఞేయతయా నూనం సమ్యగ్ధ్యానవతీష్వ్ ఇవ
పూలమాలలపై మత్తులో ఉన్న తేనెటీగల వరుసలు నిద్రిస్తున్నట్లు, జ్ఞాత, జ్ఞేయాన్ని తెలుసుకున్న వారు సంపూర్ణ ధ్యానంలో నిశ్చలంగా ఉన్నట్టు అనిపించింది.
జాలముక్తాకలాపాన్తస్ తథా మకురభూమిషు । కచత్య్ అపగతస్పన్దం తాపే శ్రోతుమ్ ఇవాస్థితే
ముత్యాల దండల చివరల్లో, అద్దాల మీద కూడా, ప్రతిదీ కదలకుండా నిలిచిపోయింది. వేడి తట్టుకోలేక, ఏదో వినాలని ఎదురుచూస్తున్నట్టు కనిపించింది.
గృహాన్తరం ప్రవిష్టేషు గవాక్షైర్ దూరమ్ అంశుషు । విశ్రమార్థమ్ ఇవాదీర్ఘనభఃపాన్థేషు శీతలమ్
గదుల లోపలికి కిటికీల ద్వారా సూర్యకిరణాలు లోతుగా ప్రవేశించగా, ఆకాశంలో పొడవుగా చల్లదనం ఆగిపోయినట్టు, విశ్రాంతికోసం ఆగినట్టు అనిపించింది.
ముక్తాజాలప్రభాజాలభస్మనోద్ధూలితాత్మని । శంసతీవ శమం శామ్యద్దినదేహే దినాతపే
ముత్యాల దండల వెలుగుతో బూడిదలా కమ్మబడిన ఆత్మ, దినపు వేడి తగ్గిపోతూ శాంతి చాటుతున్నట్టు అనిపించింది.
కరలీలాసరోజేషు శేఖరేషు చ భూభృతామ్ । శుష్యత్సు రససంశోషాద్ అవృత్తిషు మనస్స్వ్ ఇవ
కరాలీల పద్మాల్లో, పర్వత శిఖరాల్లో కూడా, వేడి వల్ల రసం ఎండిపోయి, జీవం లేకుండా మనస్సులు ఎలా ఉంటాయో అలా నిశ్చలంగా మారిపోయాయి.
బాలకేష్వ్ అజ్ఞలోకేషు లీలాపక్షిషు సారవమ్ । భోజనార్థం వధూలోకమ్ ఉపరున్ధత్స్వ్ అనారతమ్
పిల్లల్లో, మూర్ఖులలో, ఆటపాటలతో ఉన్న పక్షుల్లో, సారాన్ని అనుభవించేందుకు స్త్రీల లోకమే ఎప్పుడూ అడ్డుగా నిలుస్తోంది.
భ్రమద్భ్రమరపక్షోత్థవాతాధూతే రజస్య్ అలమ్ । కౌసుమే పరివిశ్రాన్తే చామరేష్వ్ అక్షిపక్ష్మసు
తిరుగుతున్న తేనెటీగల రెక్కల వలయాల వల్ల లేచిన దుమ్ములో, పువ్వుల మీద విశ్రాంతి తీసుకుంటూ, నెమలి పింఛాలతో చేసిన చామరాల్లో కూడా అదే దృశ్యం కనిపిస్తుంది.
రశ్మిష్వ్ అగ్రగ్రహోన్ముక్తచ్ఛాయాజాలభయాద్ ఇవ । గవాక్షాదిష్వ్ ఇవోడ్డీయ ప్రవిష్టేషు గృహాన్తరమ్
కిరణాల చివరల నుండి విడిపడిన నీడల వలయాల భయంతో, అవి గవాక్షాలు వంటి రంధ్రాల ద్వారా లోపలికి దూకి, ఇంటి అంతరంగంలోకి ప్రవేశించినట్లయింది.
ఆసీద్ దినచతుర్భాగసత్తావేదనతత్పరః । భేరీపణవశఙ్ఖానాం దిఙ్ముఖాపూరకో ధ్వనిః
ఒక పూట కాలంలో, జీవన సత్యాన్ని గుర్తు చేసేలా, బేరీలు, పణవాలు, శంఖాల శబ్దం దిక్కులను నింపుతూ వినిపించింది.
తేన తత్ తారమ్ అప్య్ ఆశు వచో ఽన్తర్ధానమ్ ఆయయౌ । మౌనం జలదనాదేన మాయూర ఇవ నిస్స్వనః
దానివల్ల, ఎంత పదునైన మాట అయినా వెంటనే మౌనమైపోయింది; మేఘగర్జన విన్నప్పుడు మయూరం అరుపు ఆపినట్లు.
చుక్షుభే క్షుబ్ధపక్షాలీ పఞ్జరస్థా ఖగావలీ । భూకమ్పేన లసత్తాలీపల్లవేవ వనావలీ
పంజరంలో ఉన్న పక్షుల జత రెక్కలు ఊపుతూ కలవరపడింది; భూకంపంలో ఊగిపడుతున్న తాళిపల్లవాలపై అడవి చెట్లు వణికినట్లుగా.
ఆయయుర్ భయవిత్రస్తా బాలా ధాత్రీకుచాన్తరమ్ । సారవం ప్రావృశీవాబ్దాః ప్రోన్నతం శృఙ్గకోటరమ్
భయంతో వణికిపోయిన పిల్లలు, తమ ధాత్రుల ఒడిలోకి పరుగెత్తారు; వర్షకాలంలో మేఘాలు ఎత్తైన కొండచొచ్చుల్లోకి చేరినట్లుగా.
ఉత్తస్థుర్ అవతంసేభ్యో భూభృతాం భ్రమరవ్రజాః । దృషత్కరాలవాహాభ్యస్ సరిద్భ్యో ఽమ్బుకణా ఇవ
పర్వతాల అలంకారాల నుంచి మధుమక్షికల గుంపులు పైకి ఎగిరాయి; రాళ్ల మధ్య ఉప్పొంగుతున్న ప్రవాహాల నుంచి నదుల్లో నీటి బొట్లు పైకి లేచినట్లుగా.
ఏవం ప్రక్షుభితే తస్మిన్ గృహే దాశరథే తదా । ప్రోక్తవాసరవృద్ధత్వే శాన్తే శఙ్ఖస్వనే శనైః
అప్పుడు దాశరథి ఇంట్లో కలకలం ఏర్పడింది. ఆ రోజు ముదిరిపోయింది. శాంతంగా ఉండగా, శంఖనాదం మెల్లగా తగ్గిపోతుండగా,
సంహరన్ ప్రస్తుతం వస్తు వచో మధురవృత్తిమత్ । ఉవాచ మునిశార్దూలస్ సభామధ్యే రఘూద్వహమ్
అప్పుడు ఆ మునిశ్రేష్ఠుడు, అక్కడ ఉన్న రఘువంశశిరోమణిని సభ మధ్యలో, మృదువైన మాటలతో, ముందు చెప్పిన విషయాన్ని ఆపుతూ ఇలా అన్నాడు.