యేన శాస్త్రవిచారేణ బ్రహ్మతత్త్వం విబుధ్యతే । తజ్ జ్ఞానమ్ ఉచ్యతే జ్ఞేయాద్ అభిన్నమ్ ఇవ సంస్థితమ్
శాస్త్రాలను పరిశీలించి బ్రహ్మ తత్వాన్ని గ్రహించే జ్ఞానమే నిజమైన జ్ఞానం. అది తెలుసుకోవాల్సినదానితో వేరుగా కాకుండా, దానిలోనే కలిసిపోయినట్టుగా ఉంటుంది.
విచారో ఽధ్యాత్మవిద్యానాం జ్ఞానమ్ అఙ్గ విదుర్ బుధాః । జ్ఞేయమ్ అస్యాన్తర్ ఏవాస్తి మాధుర్యం పయసో యథా
ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానానికి విచారణే ఆధారం అని పండితులు చెబుతారు. ఆ జ్ఞానంలోనే దాని అసలు సారం ఉంటుంది, పాలను తాగినప్పుడు అందులోని తీపి ఎలా ఉంటుందో అలాగే.
సమ్యగ్జ్ఞానసమాలోకః పుమాఞ్ జ్ఞేయమయస్ స్వయమ్ । భవత్య్ ఆపీతమైరేయో మదానన్దమయో యథా
నిజమైన జ్ఞానంతో వెలిగిపోయినవాడు, తానే తెలిసినదానిలో లీనమైపోతాడు. మద్యం తాగినవాడు మత్తులో ఆనందంతో నిండిపోయినట్టు, అతడు కూడా జ్ఞానంలో మునిగిపోతాడు.
సదసద్రూపమ్ అమలం జ్ఞేయం బ్రహ్మ పరం విదుః । జ్ఞానాధిగమమాత్రేణ తత్ స్వయం సమ్ప్రసీదతి
పండితులు పరబ్రహ్మాన్ని శుద్ధమైనదిగా, ఉండేదీ లేనిదీ అయిన రూపంగా తెలుసుకుంటారు. కేవలం జ్ఞానం పొందినప్పుడే అది తానే ప్రశాంతంగా మారిపోతుంది.
జ్ఞానవాన్ ఉదితానన్దో న క్వచిత్ పరిమజ్జతి । జీవన్ముక్తో గతాసఙ్గం సమ్రాడాత్మైవ తిష్ఠతి
జ్ఞానం కలవాడికి ఉద్భవించిన ఆనందం ఎక్కడా తగ్గిపోదు. బంధనాలు లేని జీవన్ముక్తుడు, తానే పరిపూర్ణమైన ఆత్మగా నిలిచిపోతాడు.
జ్ఞానవాన్ హృద్యశబ్దేషు వీణావంశరవాదిషు । కామిన్యాః కామగీతేషు సమ్భోగమణితేషు చ
జ్ఞాని, హృదయానికి హాయిగా వినిపించే వీణ, మురళీ వంటి వాద్యాల ధ్వనుల్లోనూ, ప్రియురాలి పాటల్లోనూ, అనుభూతి ఇచ్చే సుఖాల్లోనూ కూడా...
వసన్తమదమత్తానాం షట్పదానాం స్వనేషు చ । ప్రావృట్ప్రసరపుష్టేషు జలదస్తనితేషు చ
వసంతకాలంలో మదమత్తమైన తేనెటీగల గానంలోనైనా, వర్షాకాలంలో మేఘాలు గర్జించే శబ్దంలోనైనా,
ఉత్తాణ్డవశిఖణ్డేషు కేకాకలరవేషు చ । రణితామ్భోజషణ్డేషు సారసక్వణితేషు చ
వేగంగా ఆడే నాట్యాల గోలలోనైనా, నెమళ్లు అరిచే మధురమైన స్వరాల్లోనైనా, కమలాల సమూహాలు మోగించే హ్మ్మ్ ధ్వనిలోనైనా, సారస పక్షులు పిలిచే శబ్దంలోనైనా,
కర్తర్యాదికరాన్తేషు గమ్భీరమురజేషు చ । తతావనద్ధసుషిరచిత్రవాద్యస్వనేషు చ
ఏదైనా పని మొదలు లేదా ముగింపు సమయంలో వచ్చే శబ్దాల్లోనైనా, లోతైన మృదంగాల ధ్వనిలోనైనా, తంతివాద్యాలు గానీ, వాయిద్యాలు గానీ వినిపించే రకరకాల స్వరాల్లోనైనా,
కేషుచిన్ న నిబధ్నాతి రూక్షేషు మధురేషు చ । రణితేషు రతిం రామ పద్మేష్వ్ ఇవ నిశాకరః
ఈ శబ్దాలు ఎంత మధురంగా ఉన్నా, ఎంత కఠినంగా ఉన్నా, ఎంత ఆనందంగా ఉన్నా, వాటిలో ఏదీ అతన్ని బంధించదు, రామా! అది ఎలా అంటే, చంద్రుడు పద్మాలను బంధించనట్టే.
జ్ఞానవాన్ బాలకదలీస్తమ్భపల్లవపాణిషు । చన్దనాగురుమన్దారలతాస్తబకసద్మసు
జ్ఞానవంతుడు చిన్నపిల్లల చేతుల్లోనైనా, అరటి చెట్ల కాండాలు, కొమ్మలు, లేదా గంధపు చెక్క, అగరు, మందారపూల తోటల్లోనైనా ఎక్కడా కూడా మనసు అంటించడు.
కౌశేయహారకున్దేన్దుకమలోత్పలభూమిషు । ద్రవత్కాఞ్చనకాన్తేషు నితమ్బస్తనబాహుషు
పట్టు పరుపులపై, ముత్యాల హారాలు, మల్లెపూలు, తామరపూలు, నీలకమలాల మీదా, సువర్ణ వర్ణం కలిగిన స్త్రీల నడుం, వక్షస్సు, భుజాలపై కూడా అతడు అసక్తిగా ఉంటాడు.
ఊరుష్వ్ అనఙ్గసదనహేమతోరణశోభిషు । సురగన్ధర్వకన్యాఙ్గలతానన్దనకేలిషు
కామగృహానికి బంగారు తలుపుల్లా అలంకరించబడిన తొడలపై, దేవతలు, గంధర్వకన్యల వల్లి వంటి శరీరాలతో చేసే ఆనందక్రీడల్లో కూడా అతడు ఎక్కడా బంధింపడు.
కేషుచిన్ న నిబధ్నాతి స్వాయత్తేష్వ్ అప్య్ అసక్తధీః । రామ స్పర్శరతిం ధీరో హంసో మరుమహీష్వ్ ఇవ
ఒక్కో చోట తనకు సొంతమైనవైనా, ధైర్యవంతుడైన జ్ఞాని మనసు వాటి స్పర్శానందానికి కట్టుబడదు, రామా! ఎలాగైతే హంస ఎండిన చెరువుల్లో ఉండదో అలా.
జ్ఞానవాన్ పిణ్డఖర్జూరకదమ్బపనసాదిషు । మృద్వీకేక్ష్వారుకాక్షోటబిసజమ్బీరజాతిషు
జ్ఞానమున్నవాడు పిండి, ఖర్జూరం, కదంబం, పనసపండు, ద్రాక్ష, చెరకు, మామిడి, బేరి, తామర మూలాలు, నేరేడు, జంబీర పండ్లు వంటి వాటిపట్ల ఆసక్తి చూపడు.
మదిరామధుమైరేయమార్ద్వీకాసవభూతిషు । దధిక్షీరఘృతామిక్షానవనీతౌదనేషు చ
అలాగే, మద్యం, తేనె, మధురసం, ద్రాక్ష మద్యం, పెరుగు, పాలు, నెయ్యి, చెరకు, వెన్న, అన్నపానాలు వంటి రుచికరమైన పదార్థాల పట్ల కూడా అతనికి మమకారం ఉండదు.
షడ్రసేషు విచిత్రేషు లేహ్యపేయవిలాసిషు । ఫలేష్వ్ అన్నేషు మూలేషు శాకేష్వ్ అప్య్ ఆమిషేషు చ
వివిధ రకాల ఆరు రుచుల్లో, లేపనాలు, పానీయాలు, పండ్లు, అన్నం, మూలాలు, కూరగాయలు, మాంసాహారంలో కూడా అతడు ఆసక్తి లేకుండా ఉంటాడు.
కేషుచిన్ న నిబధ్నాతి తృప్తమూర్తిర్ అసక్తధీః । ఆస్వాదనరతిం విప్రశ్ శ్వశరీరపలేష్వ్ ఇవ
తృప్తి స్వరూపుడైన, అసక్తి మనస్సున్నవాడు, కొన్ని విషయాల్లో రుచి ఆనందానికి లోనవడంలేదు — కుక్క తన శరీర మాంసాన్ని ఆస్వాదించనట్టు.
జ్ఞానవాన్ యమచన్ద్రేన్ద్రరుద్రవిష్ణ్వబ్జజాదిషు । మేరుమన్దరకైలాససహ్యదర్దురసానుషు
జ్ఞానమున్నవాడు యముడు, చంద్రుడు, ఇంద్రుడు, రుద్రుడు, విష్ణువు, బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలకైనా, మెరు, మందర, కైలాస, సహ్య, దర్దుర వంటి పర్వతాలకైనా అసక్తి లేకుండా ఉంటాడు.
కౌశేయదలజాలేషు చన్ద్రబిమ్బఫలాదిషు । కల్పపాదపకుఞ్జేషు దేవీదోలావిలాసిషు
అతడు పట్టు తంతువులకైనా, చంద్రబింబం, పండ్లకైనా, కల్పవృక్షాల తోటలకైనా, దేవతలు ఊగే ఊయలల ఆనందాలకైనా ఆకర్షితుడవాడు కాదు.
రత్నకాఞ్చనకుడ్యేషు మణిముక్తామయేషు చ । తిలోత్తమోర్వశీరమ్భామేనకాఙ్గలతాసు చ
రత్నాలు, బంగారం తో చేసిన గోడలకైనా, ముత్యాలు, మణులతో చేసిన వాటికైనా, తిలోత్తమ, ఉర్వశి, రంభ, మేనక వంటి అప్సరసల వల్లికలకైనా అతనికి ఆసక్తి ఉండదు.
కేషుచిద్ దర్శనం శ్రీమాన్ నాభివాఞ్ఛత్య్ అసక్తధీః । పరిపూర్ణమనా మౌనీ మానీ శత్రుష్వ్ ఇవాబలః
ఈ అందాలన్నింటినీ చూసేందుకు కూడా అసక్తి లేని ధన్యుడు, తన మనస్సు తృప్తిగా, నిశ్శబ్దంగా, గౌరవంగా ఉంటాడు; శత్రువుల మధ్య బలహీనుడిలా ఉంటాడు.
జ్ఞానవాన్ కున్దమన్దారకల్హారకుముదాదిషు । కమలోత్పలపున్నాగకేతకాగురుజాతిషు
జ్ఞానవంతుడు కుంద, మందార, కల్హార, కుముద వంటి పువ్వులకు గానీ, కమలము, ఉట్పలము, పున్నాగము, కేతక, అగురు, జాతి పువ్వులకు గానీ అసలు ఆసక్తి చూపడు.
కదమ్బచూతజమ్బీరకింశుకాశోకశాఖిషు । జపాతిముక్తసౌవీరనిమ్బపాటలదామసు
అతడు కదంబ, మామిడి, జంబీర, కింశుక, అశోక వృక్షాల కొమ్మలకు గానీ, జపా, మల్లె, సౌవీర, వేప, పటల పువ్వుల మాలలకు గానీ మనసు పెట్టడు.
చన్దనాగురుకర్పూరరజోమృగమదేషు చ । కశ్మీరజలవఙ్గైలాకక్కోలతగరాదిషు
చందనం, అగురు, కర్పూరం, కస్తూరి ధూళి, కాష్మీరం, నీరు, లవంగం, ఏలకులు, కాక్కోళ, తగర వంటి వాటిపట్ల అతనికి ఎలాంటి మమకారం ఉండదు.
కేషుచిన్ న నిబధ్నాతి సౌగన్ధ్యరతిమ్ ఏకధీః । సమబుద్ధిర్ అవిక్షోభీ మధ్వామోదేష్వ్ ఇవ ద్విజః
కొన్ని పరిమళాల పట్ల కూడా ఆత్మనిగ్రహం కలిగినవాడు మమకారం చూపడు; తేనె లేదా సుగంధ ద్రవ్యాల దగ్గర బ్రాహ్మణుడు ఎలా సమచిత్తుడిగా ఉంటాడో, అతడూ అంతే స్థిరంగా ఉంటాడు.
అబ్ధౌ గులుగులారావే ప్రతిశ్రుత్కస్వనే గిరౌ । నినదే చ మృగేన్ద్రాణాం న క్షుభ్యతి మనాగ్ అపి
ఎలా సముద్రంలో గలగల ధ్వని, పర్వతాల్లో ప్రతిధ్వని, సింహాల గర్జనలు కూడా దానిని కొంచెం కూడా కదిలించలేవో,
మత్తమాతఙ్గబృంహాసు వేతాలవలనాసు చ । పిశాచయక్షక్ష్వేడాసు న మనాగ్ అపి కమ్పతే
అలాగే మత్తులో ఉన్న ఏనుగుల అరుపులు, భూతాల ఉల్లాస నృత్యాలు, పిశాచులు, యక్షుల అరుపులు ఉన్నా అది ఏమాత్రం కదలదు.
అశనిస్వనఘోషేణ నగాస్ఫోటరవేణ చ । ఐరావణనినాదేన సామ్యధ్యానాన్ న కమ్పతే
మెరుపు మోగిన శబ్దం, కొండలు పగిలే గర్జన, ఐరావతుడు గర్జించినా, సమతా ధ్యానం లో ఉన్నదాన్ని ఏదీ కదిలించలేవు.
వహత్క్రకచకాషేణ శితాసిదలనేన చ । శిలాశనినిపాతేన కమ్పతే న స్వరూపతః
కర్రపీలలు గీసిన శబ్దం, పదునైన కత్తులతో కోసిన శబ్దం, రాళ్లు లేదా మెరుపులు పడినా, దాని అసలు స్వభావం ఏమాత్రం కదలదు.