క్వ విషోల్లాసనిశ్శ్వాసదగ్ధోన్నతవనద్రుమాః । క్షుద్వన్తో ఽజగరాః క్షుబ్ధా నిగీర్ణా బాలదర్దురైః
ఆ పాముల విషపు ఊపిరితో కాలిపోయిన ఎత్తయిన అడవి చెట్లు, ఇప్పుడు ఆకలితో ఉన్న, కలవరపడే చిన్న ఎలుకల చేతిలో పడిపోయి, ఎక్కడ ఉన్నాయి?
క్వ ప్రాప్తభూమికో ధీరో జ్ఞాతజ్ఞేయో వివేకవాన్ । ఆక్రాన్తః కిల విక్రాన్తో విషయేన్ద్రియదస్యుభిః
బుద్ధి కలిగి, తెలుసుకోవాల్సినదాన్ని తెలుసుకున్న, వివేకంతో ఉన్న ధైర్యవంతుడు, ఈ ఇంద్రియాలు, విషయాల దొంగల చేతిలో పడిపోయాడని ఎవరు అంటారు?
విచారధియమ్ అప్రౌఢాం హరన్తి విషయారయః । ప్రచణ్డపవనా మృద్వీం క్షతవృన్తాం లతామ్ ఇవ
విషయాల రూపంలో ఉన్న శత్రువులు, విచారణలో ఇంకా పక్వత రాని మనసును, గాలి బలంగా వీయడంవల్ల నాజూకైన, గాయమైన దుండు కలిగిన లతను ఎత్తుకుపోయినట్టు, తేలికగా తీసుకుపోతారు.
న వివేకబలప్రౌఢాం భఙ్క్తుం శక్తా దురాధయః । కల్పక్షోభసహం ధీరం శైలం మన్దానిలా ఇవ
వివేకబలం కలిగి ఉన్న ధైర్యవంతుడిని, ఎంత దుష్టులు వచ్చినా, వారు భంగపర్చలేరు. యుగాంతపు కలకలం కూడా తట్టుకునే కొండను, మృదువైన గాలి కదిలించలేనట్లు.
అగృహీతమహీపీఠం విచారకుసుమద్రుమమ్ । చిన్తావాత్యా విధున్వన్తి న స్థిరస్థితిసుస్థితమ్
అజ్ఞాన భూమిలో బలంగా పాతిపోని విచారణ అనే వృక్షాన్ని ఆలోచనల గాలులు కదిలించలేవు; అది స్థిరంగా నిలిచి ఉంటుంది.
గచ్ఛతస్ తిష్ఠతో వాపి జాగ్రతస్ స్వపతో ఽపి వా । న విచారపరం చేతో యస్యాసౌ మృత ఉచ్యతే
ఎక్కడ ఉన్నా, నడుస్తున్నా, నిల్చున్నా, మెలకువలోనైనా, నిద్రలోనైనా ఎవరి మనస్సు విచారణలో నిమగ్నం కాకపోతే వారు మరణించినవారే అని అంటారు.
కిమ్ ఇదం స్యాజ్ జగత్ కిం స్యాద్ అహమ్ ఇత్య్ అనిశం శనైః । విచారయాధ్యాత్మదృశా స్వయం వా సజ్జనైస్ సహ
ఈ లోకం ఏమిటి? నేను ఎవరు? అనే ప్రశ్నలను మనం ఎప్పుడూ, నెమ్మదిగా, అంతరదృష్టితో, ఒంటరిగా అయినా, మంచి మనుషులతో కలిసి అయినా పరిశీలించాలి.
అన్ధకారపరేణాశు విచారేణ పరం పదమ్ । దృశ్యతే విమలం రత్నం ప్రదీపేనేవ భాస్వతా
గాఢమైన అంధకారాన్ని తొలగించే విచారణ అనే ప్రకాశంతో, పరమ పదం స్పష్టంగా కనబడుతుంది; అది వెలిగే దీపంలో మెరిసే మణిలా నిర్మలంగా కనిపిస్తుంది.
జ్ఞానేన సర్వదుఃఖానాం వినాశ ఉపజాయతే । కృతాలోకవిలాసేన తమసామ్ ఇవ భాస్వతా
జ్ఞానంతో అన్ని బాధలు పోతాయి. దీపం వెలిగితే చీకటి ఎలా పారిపోతుందో, అన్ని రూపాలూ స్పష్టంగా కనిపించేవిధంగా, అలాగే జ్ఞానం ఉన్నప్పుడు బాధలు నశించిపోతాయి.
జ్ఞానే ప్రకటతాం యాతే జ్ఞేయం స్వయమ్ ఉదేత్య్ అలమ్ । రవావ్ అభ్యుదితే భూమావ్ ఆలోక ఇవ నిర్మలః
జ్ఞానం స్పష్టంగా వెలిగినప్పుడు, తెలుసుకోవాల్సినది తానే తానే వెలుగులోకి వస్తుంది. సూర్యుడు ఉదయించినప్పుడు భూమిపై నిర్మలమైన వెలుగు వ్యాపించేదిలా, జ్ఞానం వచ్చినప్పుడు అన్నీ స్పష్టంగా అర్థమవుతాయి.
యేన శాస్త్రవిచారేణ బ్రహ్మతత్త్వం విబుధ్యతే । తజ్ జ్ఞానమ్ ఉచ్యతే జ్ఞేయాద్ అభిన్నమ్ ఇవ సంస్థితమ్
శాస్త్రాలను పరిశీలించి బ్రహ్మ తత్వాన్ని గ్రహించే జ్ఞానమే నిజమైన జ్ఞానం. అది తెలుసుకోవాల్సినదానితో వేరుగా కాకుండా, దానిలోనే కలిసిపోయినట్టుగా ఉంటుంది.
విచారో ఽధ్యాత్మవిద్యానాం జ్ఞానమ్ అఙ్గ విదుర్ బుధాః । జ్ఞేయమ్ అస్యాన్తర్ ఏవాస్తి మాధుర్యం పయసో యథా
ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానానికి విచారణే ఆధారం అని పండితులు చెబుతారు. ఆ జ్ఞానంలోనే దాని అసలు సారం ఉంటుంది, పాలను తాగినప్పుడు అందులోని తీపి ఎలా ఉంటుందో అలాగే.
సమ్యగ్జ్ఞానసమాలోకః పుమాఞ్ జ్ఞేయమయస్ స్వయమ్ । భవత్య్ ఆపీతమైరేయో మదానన్దమయో యథా
నిజమైన జ్ఞానంతో వెలిగిపోయినవాడు, తానే తెలిసినదానిలో లీనమైపోతాడు. మద్యం తాగినవాడు మత్తులో ఆనందంతో నిండిపోయినట్టు, అతడు కూడా జ్ఞానంలో మునిగిపోతాడు.
సదసద్రూపమ్ అమలం జ్ఞేయం బ్రహ్మ పరం విదుః । జ్ఞానాధిగమమాత్రేణ తత్ స్వయం సమ్ప్రసీదతి
పండితులు పరబ్రహ్మాన్ని శుద్ధమైనదిగా, ఉండేదీ లేనిదీ అయిన రూపంగా తెలుసుకుంటారు. కేవలం జ్ఞానం పొందినప్పుడే అది తానే ప్రశాంతంగా మారిపోతుంది.
జ్ఞానవాన్ ఉదితానన్దో న క్వచిత్ పరిమజ్జతి । జీవన్ముక్తో గతాసఙ్గం సమ్రాడాత్మైవ తిష్ఠతి
జ్ఞానం కలవాడికి ఉద్భవించిన ఆనందం ఎక్కడా తగ్గిపోదు. బంధనాలు లేని జీవన్ముక్తుడు, తానే పరిపూర్ణమైన ఆత్మగా నిలిచిపోతాడు.
జ్ఞానవాన్ హృద్యశబ్దేషు వీణావంశరవాదిషు । కామిన్యాః కామగీతేషు సమ్భోగమణితేషు చ
జ్ఞాని, హృదయానికి హాయిగా వినిపించే వీణ, మురళీ వంటి వాద్యాల ధ్వనుల్లోనూ, ప్రియురాలి పాటల్లోనూ, అనుభూతి ఇచ్చే సుఖాల్లోనూ కూడా...
వసన్తమదమత్తానాం షట్పదానాం స్వనేషు చ । ప్రావృట్ప్రసరపుష్టేషు జలదస్తనితేషు చ
వసంతకాలంలో మదమత్తమైన తేనెటీగల గానంలోనైనా, వర్షాకాలంలో మేఘాలు గర్జించే శబ్దంలోనైనా,
ఉత్తాణ్డవశిఖణ్డేషు కేకాకలరవేషు చ । రణితామ్భోజషణ్డేషు సారసక్వణితేషు చ
వేగంగా ఆడే నాట్యాల గోలలోనైనా, నెమళ్లు అరిచే మధురమైన స్వరాల్లోనైనా, కమలాల సమూహాలు మోగించే హ్మ్మ్ ధ్వనిలోనైనా, సారస పక్షులు పిలిచే శబ్దంలోనైనా,
కర్తర్యాదికరాన్తేషు గమ్భీరమురజేషు చ । తతావనద్ధసుషిరచిత్రవాద్యస్వనేషు చ
ఏదైనా పని మొదలు లేదా ముగింపు సమయంలో వచ్చే శబ్దాల్లోనైనా, లోతైన మృదంగాల ధ్వనిలోనైనా, తంతివాద్యాలు గానీ, వాయిద్యాలు గానీ వినిపించే రకరకాల స్వరాల్లోనైనా,
కేషుచిన్ న నిబధ్నాతి రూక్షేషు మధురేషు చ । రణితేషు రతిం రామ పద్మేష్వ్ ఇవ నిశాకరః
ఈ శబ్దాలు ఎంత మధురంగా ఉన్నా, ఎంత కఠినంగా ఉన్నా, ఎంత ఆనందంగా ఉన్నా, వాటిలో ఏదీ అతన్ని బంధించదు, రామా! అది ఎలా అంటే, చంద్రుడు పద్మాలను బంధించనట్టే.
జ్ఞానవాన్ బాలకదలీస్తమ్భపల్లవపాణిషు । చన్దనాగురుమన్దారలతాస్తబకసద్మసు
జ్ఞానవంతుడు చిన్నపిల్లల చేతుల్లోనైనా, అరటి చెట్ల కాండాలు, కొమ్మలు, లేదా గంధపు చెక్క, అగరు, మందారపూల తోటల్లోనైనా ఎక్కడా కూడా మనసు అంటించడు.
కౌశేయహారకున్దేన్దుకమలోత్పలభూమిషు । ద్రవత్కాఞ్చనకాన్తేషు నితమ్బస్తనబాహుషు
పట్టు పరుపులపై, ముత్యాల హారాలు, మల్లెపూలు, తామరపూలు, నీలకమలాల మీదా, సువర్ణ వర్ణం కలిగిన స్త్రీల నడుం, వక్షస్సు, భుజాలపై కూడా అతడు అసక్తిగా ఉంటాడు.
ఊరుష్వ్ అనఙ్గసదనహేమతోరణశోభిషు । సురగన్ధర్వకన్యాఙ్గలతానన్దనకేలిషు
కామగృహానికి బంగారు తలుపుల్లా అలంకరించబడిన తొడలపై, దేవతలు, గంధర్వకన్యల వల్లి వంటి శరీరాలతో చేసే ఆనందక్రీడల్లో కూడా అతడు ఎక్కడా బంధింపడు.
కేషుచిన్ న నిబధ్నాతి స్వాయత్తేష్వ్ అప్య్ అసక్తధీః । రామ స్పర్శరతిం ధీరో హంసో మరుమహీష్వ్ ఇవ
ఒక్కో చోట తనకు సొంతమైనవైనా, ధైర్యవంతుడైన జ్ఞాని మనసు వాటి స్పర్శానందానికి కట్టుబడదు, రామా! ఎలాగైతే హంస ఎండిన చెరువుల్లో ఉండదో అలా.
జ్ఞానవాన్ పిణ్డఖర్జూరకదమ్బపనసాదిషు । మృద్వీకేక్ష్వారుకాక్షోటబిసజమ్బీరజాతిషు
జ్ఞానమున్నవాడు పిండి, ఖర్జూరం, కదంబం, పనసపండు, ద్రాక్ష, చెరకు, మామిడి, బేరి, తామర మూలాలు, నేరేడు, జంబీర పండ్లు వంటి వాటిపట్ల ఆసక్తి చూపడు.
మదిరామధుమైరేయమార్ద్వీకాసవభూతిషు । దధిక్షీరఘృతామిక్షానవనీతౌదనేషు చ
అలాగే, మద్యం, తేనె, మధురసం, ద్రాక్ష మద్యం, పెరుగు, పాలు, నెయ్యి, చెరకు, వెన్న, అన్నపానాలు వంటి రుచికరమైన పదార్థాల పట్ల కూడా అతనికి మమకారం ఉండదు.
షడ్రసేషు విచిత్రేషు లేహ్యపేయవిలాసిషు । ఫలేష్వ్ అన్నేషు మూలేషు శాకేష్వ్ అప్య్ ఆమిషేషు చ
వివిధ రకాల ఆరు రుచుల్లో, లేపనాలు, పానీయాలు, పండ్లు, అన్నం, మూలాలు, కూరగాయలు, మాంసాహారంలో కూడా అతడు ఆసక్తి లేకుండా ఉంటాడు.
కేషుచిన్ న నిబధ్నాతి తృప్తమూర్తిర్ అసక్తధీః । ఆస్వాదనరతిం విప్రశ్ శ్వశరీరపలేష్వ్ ఇవ
తృప్తి స్వరూపుడైన, అసక్తి మనస్సున్నవాడు, కొన్ని విషయాల్లో రుచి ఆనందానికి లోనవడంలేదు — కుక్క తన శరీర మాంసాన్ని ఆస్వాదించనట్టు.
జ్ఞానవాన్ యమచన్ద్రేన్ద్రరుద్రవిష్ణ్వబ్జజాదిషు । మేరుమన్దరకైలాససహ్యదర్దురసానుషు
జ్ఞానమున్నవాడు యముడు, చంద్రుడు, ఇంద్రుడు, రుద్రుడు, విష్ణువు, బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలకైనా, మెరు, మందర, కైలాస, సహ్య, దర్దుర వంటి పర్వతాలకైనా అసక్తి లేకుండా ఉంటాడు.
కౌశేయదలజాలేషు చన్ద్రబిమ్బఫలాదిషు । కల్పపాదపకుఞ్జేషు దేవీదోలావిలాసిషు
అతడు పట్టు తంతువులకైనా, చంద్రబింబం, పండ్లకైనా, కల్పవృక్షాల తోటలకైనా, దేవతలు ఊగే ఊయలల ఆనందాలకైనా ఆకర్షితుడవాడు కాదు.