సంశాన్తే పవనస్పన్దే యథా పాంసుర్ నభస్తలే । వాసనావిభవే నష్టే న చిత్తం సమ్ప్రవర్తతే
ప్రాణవాయువు కదలిక పూర్తిగా ఆగిపోయినప్పుడు, మట్టికణాలు నేలపై పడిపోవడం లాగా, మనలోని పాత అలవాట్లు పోయినప్పుడు మనసు కూడా పని చేయదు.
యః ప్రాణపవనస్పన్దశ్ చిత్తస్పన్దస్ స ఏవ హి । తస్మాజ్ జగన్తి జాయన్తే పాంసవో ఽవకరాద్ ఇవ
ప్రాణవాయువు కదలికే మనసు కదలిక. అదే మూలంగా ఈ లోకాలు ఏర్పడతాయి, మట్టిలోంచి దుమ్ము లేచినట్టు.
ప్రాణస్పన్దజయో యత్నః కర్తవ్యో ధీమతోచ్చకైః । ఉపవిశ్యోపవిశ్యైకచిత్తకేన ముహుర్ ముహుః
ప్రాజ్ఞులు శ్వాస చలనాన్ని జయించేందుకు మళ్లీ మళ్లీ ఒకచోట కూర్చొని, ఏకాగ్రతతో పట్టుదలగా ప్రయత్నించాలి.
అథ వైనం క్రమం త్యక్త్వా చిత్తాక్రమణమ్ ఏవ చేత్ । రోచతే తే తద్ ఆప్నోషి కాలేన బహునా పదమ్
లేదా ఈ విధానాన్ని వదిలిపెట్టి, మనస్సును నియంత్రించడమే నీవు కోరుకుంటే, ఎక్కువ కాలం పట్టినా, చివరికి ఆ స్థితిని సాధిస్తావు.
న శక్యతే మనో జేతుం వినా యుక్తిమ్ అనిన్దిత । అఙ్కుశేన వినా మత్తం యథా దుష్టమతఙ్గజమ్
నిర్దోషమైన పద్ధతి లేకుండా మనస్సును జయించడం సాధ్యం కాదు; అది మత్తులో ఉన్న దుష్టమైన ఏనుగును అంకుశం లేకుండా అదుపు చేయడంలాంటిది.
అధ్యాత్మవిద్యాధిగమస్ సాధుసఙ్గమ ఏవ చ । వాసనాసమ్పరిత్యాగః ప్రాణస్పన్దనిరోధనమ్
ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానం సంపాదించడం, సద్గుణుల సహవాసం, వాసనలను పూర్తిగా విడిచిపెట్టడం, శ్వాస చలనాన్ని నియంత్రించడం—
ఏతాస్ తా యుక్తయః పుష్టాస్ సన్తి చిత్తజయే కిల । యాభిస్ తజ్ జీయతే క్షిప్రం ధారాభిర్ ఇవ భూరజః
మనస్సును జయించేందుకు ఇవే బలమైన మార్గాలు. వీటి ద్వారా మనస్సు త్వరగా వశమవుతుంది, నీటి ప్రవాహంతో దుమ్ము పడిపోవడంలా.
సతీషు యుక్తిష్వ్ ఏతాసు హఠాన్ నియమయన్తి యే । చేతస్ తే దీపమ్ ఉత్సృజ్య వినిఘ్నన్తి తమో ఽఞ్జనైః
ఈ సరైన మార్గాల్లో, ఎవరు బలవంతంగా తమను నియంత్రిస్తారో వారు జ్ఞానదీపాన్ని వదిలిపెట్టి, చీకటిని ముద్దతో పోగొడతారు.
విమూఢాః కర్తుమ్ ఉద్యుక్తా యే హఠాచ్ చేతసో జయమ్ । తే నిబధ్నన్తి నాగేన్ద్రమ్ ఉన్మత్తం బిసతన్తుభిః
ఎవరైనా మూర్ఖులు బలవంతంగా మనస్సును జయించాలనుకుంటే, వారు పిచ్చికొండచిలువను తామర తంతులతో కట్టాలనుకుంటున్నట్టే.
చిరం చిత్తస్య మాదూరం సంస్థితం స్వశరీరకమ్ । శోధయన్తి సముత్సృజ్య యుక్తిం యే తాన్ హతాన్ విదుః
సరైన మార్గాన్ని వదిలిపెట్టి, ఎన్నాళ్లుగా శరీరంలో స్థిరమైన మనస్సును శుద్ధి చేయాలనుకునేవారు ఓడిపోయినవారే.
భయాద్ భయమ్ ఉపాయాన్తి క్లేశాత్ క్లేశం వ్రజన్తి తే । నిర్వృతిం నాధిగచ్ఛన్తి దుర్భగా ఇవ జన్తవః
భయంతో ఇంకొక భయంలో పడతారు, బాధతో మరింత బాధను అనుభవిస్తారు. వాళ్లు ఎప్పుడూ శాంతిని పొందరు, దురదృష్టవంతులైన జీవులు ఎలా ఉంటారో అలా.
కాలం తీర్థతపోదానయజ్ఞదేవార్చనభ్రమైః । చిరమ్ ఆధిశతోపేతాః క్షపయన్తి మృగా ఇవ
తీర్థయాత్రలు, వ్రతాలు, దానం, యజ్ఞాలు, దేవతల పూజలు చేస్తూ, ఎన్నో ఆందోళనలతో చాలా కాలం గడుపుతారు. ఇవన్నీ చేసి కూడా, ఆ జంతువుల్లా, వారు బాధలతోనే ఉంటారు.
భ్రమన్తి గిరికూటేషు ఫలపల్లవభోజినః । ముగ్ధముగ్ధధియో భీతా వరాకా హరిణా ఇవ
పర్వత శిఖరాల్లో తిరుగుతూ, పండ్లు, కొత్త ఆకులు తింటూ, అమాయకంగా, భయంతో ఉండే ఆ హరినాలు లాగానే, వారు కూడా దయనీయంగా జీవిస్తారు.
మతిర్ ఆలూనశీర్ణాఙ్గీ తదీయా పేలవాఙ్గికా । న క్వచిద్ యాతి విశ్వాసం మృగీ గ్రామగతా యథా
వారి బుద్ధి బలహీనమై, శక్తి తగ్గిపోయి, ఎక్కడా నమ్మకం కలగదు. గ్రామంలోకి వచ్చిన అడవి జింకలా, ఎప్పుడూ అనిశ్చితిలో ఉంటారు.
కల్లోలవలితం చేతస్ తేషాం జడజవాహృతమ్ । ప్రోహ్యతే ప్రపతద్ దూరం తృణం గిరినదీష్వ్ ఇవ
వారికి మేధస్సు అలలతో ఊగిపోతూ, మూర్ఖత్వం మరియు వేగంతో ఎక్కడికో తీసుకెళ్లబడుతుంది. అది కొండ నదుల్లో పడిపోయిన గడ్డి మాదిరిగా దూరంగా పారిపోతుంది.
ఆత్మతత్త్వం విధివశాత్ కదాచిత్ కిఞ్చిద్ ఏవ తే । దుఃఖదోషదశాదిగ్ధా విదన్తి న విదన్తి వా
విధి వల్ల వారు కొంతసేపు ఆత్మస్వరూపాన్ని కొద్దిగా గ్రహించినా, బాధలు మరియు అపమానాల వల్ల కలుషితమై, దాన్ని తెలుసుకుంటారు లేదా తెలుసుకోరు.
ఆగమాపాయినో నిత్యా నరకస్వర్గమానుషైః । పాతోత్పాతకరాకారా నీయన్తే కన్దుకా ఇవ
వారు నిత్యం నరకం, స్వర్గం, మానవ లోకాల్లోకి వచ్చిపోతూ, పతనం మరియు అపాయాల రూపాల్లో బంతుల్లా తిప్పబడుతుంటారు.
తతో గచ్ఛన్తి నరకం తతస్ స్వర్గమ్ ఇహైవ వా । ఆవృత్తిభిర్ వివర్తన్తే సరితీవ తరఙ్గకాః
అందువల్ల వారు ఒక్కసారి నరకానికి, మరొకసారి స్వర్గానికి లేదా ఇక్కడే ఉంటారు; తిరిగి తిరిగి, వారు నదిలో అలలు లా తిరుగుతుంటారు.
తస్మాద్ ఏతాః పరిత్యజ్య దుర్దృష్టీ రఘునన్దన । శుద్ధాం సంవిదమ్ ఆశ్రిత్య వీతరాగస్ స్థిరో భవ
రఘువంశంలో ఆనందంగా పుట్టినవాడా, ఈ తప్పైన దృష్టులను వదిలిపెట్టి, నిర్మలమైన జ్ఞానాన్ని ఆధారంగా తీసుకుని, ఆసక్తి లేకుండా స్థిరంగా ఉండు.
జ్ఞానవాన్ ఏవ సుఖభాగ్ జ్ఞానవాన్ ఏవ జీవతి । జ్ఞానవాన్ ఏవ బలవాంస్ తస్మాజ్ జ్ఞానమయో భవ
జ్ఞానం ఉన్నవాడికే సుఖం లభిస్తుంది, జ్ఞానం ఉన్నవాడే నిజంగా జీవిస్తాడు, జ్ఞానం ఉన్నవాడికే బలం ఉంటుంది. అందుకే నీవు జ్ఞానంతో నిండినవాడవు కావాలి.
సంవేద్యవర్జితమ్ అనుత్తమమ్ ఆద్యమ్ ఏకం సంవిత్పదం వికలనం కలయన్ మహాత్మన్ । హృద్య్ ఏవ తిష్ఠ కలనారహితః క్రియాం తు కుర్వన్న్ అకర్తృపదమ్ ఏష్య్ అసమోదితశ్రీః
ఓ మహాత్మా, ఏదైనా గ్రహించదగినది లేని, అత్యుత్తమమైన, ఆద్యమైన, ఒక్కటే ఉన్న ఆ జ్ఞానస్థితిని మనసులో తలచు. మనసులో కల్పనలు లేకుండా ఉండి, పనులు చేస్తూ, నేను చేస్తున్నాను అనే భావన లేకుండా, నీ మహిమలో చలించకుండా నిలిచిపో.
మనాగ్ అపి విచారేణ చేతసస్ స్వస్య నిగ్రహః । మనాగ్ అపి కృతో యేన తేనాప్తం జన్మనః ఫలమ్
తన మనసును కొంచెం విచారించి, కొంచెం నియంత్రించినవాడికి కూడా ఈ జన్మ ఫలం సిద్ధమవుతుంది.
విచారకణికా యేషాం హృది స్ఫురతి పేలవా । ఏషైవాభ్యాసయోగేన ప్రయాతి శతశాఖతామ్
ఎవరెవరి హృదయంలో inquiry అనే చిన్న జ్యోతి మెరిసినా, ఈ సాధన వల్ల అది వంద దిశల్లో విస్తరించిపోతుంది.
కిఞ్చిత్ప్రౌఢవిచారం తు నరం వైరాగ్యపూర్వకమ్ । సంశ్రయన్తి గుణా గౌరాస్ సరః పూర్ణమ్ ఇవాణ్డజాః
కొంతవరకు పండిన విచారణను, విరక్తి తో కూడినవాడు చేపడితే, మంచి లక్షణాలు అతని చుట్టూ నిండిన సరస్సులో హంసలు చేరినట్లు చేరుతాయి.
సమ్యగ్విచారిణం ప్రాజ్ఞం యథాభూతావలోకినమ్ । ఆసాదయన్త్య్ అపి స్ఫారా నావిద్యావిభవా భృశమ్
వాస్తవాన్ని సరిగ్గా పరిశీలించే జ్ఞానిని, ఎంత పెద్ద అజ్ఞానబలాలు వచ్చినా, అధికంగా ప్రభావితం చేయలేవు.
కిం కుర్వన్తీహ విషయా మానస్యో వృత్తయస్ తథా । ఆధయో వ్యాధయో వాపి సమ్యగ్దర్శనసన్మతేః
సత్యదృష్టి, సరిగ్గా గ్రహించే మనస్సు ఉన్నవాడిని, ఇంద్రియ విషయాలు, మనస్సు వృత్తులు, బాధలు, వ్యాధులు ఏమి చేయగలవు?
క్వోన్నమత్పవనాపూరాస్ తడిత్పిఙ్గలపాటలాః । పుష్కరావర్తజలదా గృహీతా జాలముష్టిభిః
ఆ గాలితో నిండిన మేఘాలు ఎక్కడ? మెరుపులతో ఎర్రగా మెరుస్తూ, కమలపు తురుపులతో తిరుగుతూ, వలలో చిక్కుకున్నట్లు కనిపించేవి ఎక్కడ?
క్వ నభోమధ్యసంస్థేన్దుర్ ముగ్ధే మణిసముద్గకే । ముగ్ధయాఙ్గనయా బద్ధో ముగ్ధేన్దీవరశఙ్కయా
ఆకాశ మధ్యలో వెలిగే చంద్రుడు ఎక్కడ? ఓ అమాయకురాలా, ఆ మణిపెట్టెలో ఉన్న రత్నంలా, అమాయక యువతిని అది నీలి కమలమని పొరపాటున బంధించినట్లు కనిపించేవాడు ఎక్కడ?
క్వ కటప్రోచ్ఛలద్భృఙ్గపటలోత్పలశేఖరాః । ముగ్ధస్త్రీశ్వాసమధురైర్ మషకైర్ మథితా గజాః
ఆ తలపై ఉప్పొంగే తామరలతో, తేనెటీగల గుంపులతో చుట్టబడిన ఏనుగులు ఎక్కడ? అమాయక యువతుల ఊపిరిలా మృదువుగా తాకే దోమలు వాటిని బాధించేవి ఎక్కడ?
క్వేభముక్తాఫలోల్లాసనిరణన్నఖపఞ్జరాః । సింహాస్ సమరసంరబ్ధా హరిణైః ప్రవిదారితాః
ఏనుగు దంతాల ముత్యాలవలయంలా మెరుస్తున్న గోరులతో ఉన్న సింహాలు ఎక్కడ? అవి పోరులో ఉత్సాహంగా ఉండగా, భయపడే జింకలు వాటిని చీల్చి వేసినట్లు ఎక్కడ?