పాణ్డురీకృతసర్వాశం స్థగితాఖిలదర్శనమ్ । విలోలజలదాకారమ్ అజ్ఞానావకరోత్థితమ్
అన్ని ఆశలూ వాడిపోయినట్టు, అన్నీ దృష్టులు నిశ్శబ్దమై, ఊగే మేఘంలా, అజ్ఞానపు మట్టిలోంచి అది పుట్టుకొస్తుంది.
తృష్ణాతృణలవప్రాప్తం స్తమ్భాకృతిశరీరకమ్ । స్ఫురత్తనుతనుక్షుబ్ధం లుబ్ధమ్ ఉత్ప్లవనం ప్రతి
తృష్ణ అనే గడ్డి తురుపు ఒక్కటి దొరికితే, దండు లాంటి శరీరంతో, కంపించుతూ, పలుచగా, కలవరంగా, అది అత్యాశగా పైకి దూకేందుకు ప్రయత్నిస్తుంది.
అన్తస్స్థితమహాలోకమ్ అపశ్యత్ ప్రవిలీయతే । పవనస్పన్దరోధాచ్ చ రామ చిత్తరజః క్షణాత్
లోపల ఉన్న గొప్ప లోకాన్ని చూడక, అది కరిగిపోతుంది; గాలి కదలిక ఆగిపోతే, రామా, మనస్సు ధూళి ఒక్క క్షణంలో పోతుంది.
వాసనాప్రాణపవనస్పన్దయోర్ అనయోస్ తయోః । సంవేద్యం బీజమ్ ఇత్య్ ఉక్తం స్ఫురతస్ తౌ యతస్ తతః
వాసనలు, ప్రాణవాయువు కదలిక—ఈ రెండింటిలో, రెండూ ఎక్కడి నుంచి పుట్టి వెలిసాయో, అదే తెలుసుకోవాల్సిన విత్తనం అని చెబుతారు.
హృది సంవేద్యగర్ధేన ప్రాణస్పన్దో ఽథ వాసనా । ఉదేతి తస్మాత్ సంవేద్యం కథితం బీజమ్ ఏతయోః
మనసులో ఏదైనా విషయం కలిగినప్పుడు, వెంటనే ఊపిరి కదలికలు, మనసులో దాగిన అభిలాషలు ఉద్భవిస్తాయి. అందువల్ల, ఆ విషయం ఈ రెండింటికీ మూలంగా చెప్పబడింది.
సంవేద్యసమ్పరిత్యాగాత్ ప్రాణస్పన్దనవాసనే । సమూలం నశ్యతః క్షిప్రం మూలచ్ఛేదాద్ ఇవ ద్రుమౌ
విషయాన్ని పూర్తిగా వదిలిపెడితే, ఊపిరి కదలికలు, దాగిన అభిలాషలు కూడా వేరే మూలంతో సహా త్వరగా నశించిపోతాయి. అది వేరే మూలం కోసిన రెండు చెట్లలా.
సంవిదం విద్ధి సంవేద్యబీజం వీర తయా వినా । న సమ్భవతి సంవేద్యం తైలహీనస్ తిలో యథా
ఓ ధైర్యవంతుడా! మనస్సు అనేదే విషయానికి మూలం అని తెలుసుకో. మనస్సు లేకుండా విషయం ఉద్భవించదు. నూనె లేని నువ్వులు లేవు కదా, అలాగే.
న బహిర్ నాన్తరే కిఞ్చిత్ సంవేద్యం విద్యతే పృథక్ । సంవిత్ స్ఫురన్తీ సఙ్కల్ప్య సంవేద్యం స్ఫురతి స్వతః
బయటా, లోపలా వేరుగా విషయం ఏదీ లేదు. మనస్సు ఊహించుకున్నదే విషయం లా కనిపిస్తుంది.
స్వప్నే యథాత్మమరణం తథా దేశాన్తరస్థితిః । స్వచమత్కారయోగేన సంవేద్యం సంవిదస్ తథా
ఎలా కలలో మన మరణం లేదా మనం వేరే ఊరిలో ఉన్నట్టు అనిపించదో, అలాగే మన మనస్సు ఆశ్చర్యంతో విషయాన్ని అనుభవిస్తుంది.
సంవేదనం స్వసఙ్కల్పాత్ సంవిదో యత్ ప్రవర్తతే । జగజ్జాలకతాం యాతి తద్ ఇదం రఘునన్దన
రఘువంశంలో ఆనందంగా ఉన్నవాడా, మనసులో మన ఊహల వల్ల కలిగే అనుభూతే ఈ జగత్తు అల్లికగా మారుతుంది.
యథా బాలస్య వేతాలస్ స్వసఙ్కల్పోద్భవో భవేత్ । పురుషత్వం యథా స్థాణోస్ సంవేద్యం సంవిదస్ తథా
ఎలా చిన్నవాడికి దయ్యం అనిపించేది అతని ఊహ నుంచే పుడుతుందో, లేదా రాయి విగ్రహంలో మనిషితనం ఊహించబడుతుందో, అలాగే మనస్సులో విషయాలు అనుభవించబడతాయి.
ఏతన్ మిథ్యా విదుర్ జ్ఞానం సమ్యగ్జ్ఞానాద్ విలీయతే । రజ్జ్వామ్ ఇవ భుజఙ్గత్వం ద్వీన్దుత్వం స్వీక్షితాద్ ఇవ
ఈ జ్ఞానం మాయగా తెలిసినది; నిజమైన జ్ఞానం వచ్చినప్పుడు అది పోతుంది. ఎలా తాడును పాము అనిపించడం, లేదా రెండు చంద్రులు కనిపించడం నిజంగా కాదో, అలాగే ఇది కూడా.
శుద్ధైవ సంవిత్ త్రిజగత్ సంవేద్యం నాన్యద్ అస్త్య్ అలమ్ । ఇత్య్ అన్తర్ నిశ్చయో రూఢస్ సమ్యగ్జ్ఞానం విదుర్ బుధాః
ఈ మూడు లోకాలలో అనుభవించేది కేవలం శుద్ధమైన చైతన్యమే; దీనికంటే వేరే ఏమీలేదు. మనసులో ఈ స్థిరమైన నమ్మకమే నిజమైన జ్ఞానం అని జ్ఞానులు చెబుతారు.
పూర్వం దృష్టమ్ అదృష్టం వా యద్ అస్యాః ప్రతిభాసతే । సంవిదస్ తత్ ప్రయత్నేన మార్జనీయం విజానతా
ఈ చైతన్యంలో ఏది కనిపించినా, అది ముందు చూసినదైనా, చూడనిదైనా, తెలిసినవాడు దాన్ని జాగ్రత్తగా శుభ్రం చేయాలి.
తదమార్జనమాత్రం హి మహాసంసారతాం గతమ్ । తత్ప్రమార్జనమాత్రం తు మోక్ష ఇత్య్ అభిధీయతే
దాన్ని శుభ్రం చేయకపోతే మనిషి పెద్ద సంసార బంధనంలో పడిపోతాడు; దాన్ని శుభ్రం చేయడమే మోక్షం అని అంటారు.
సంవేదనమ్ అనన్తాయ దుఃఖాయ జననాత్మనే । అసంవిత్తిర్ అజాడ్యస్థా సుఖాయాజననాత్మనే
అవగాహన ఉంటే అంతులేని బాధలు, జనన భావన కలుగుతాయి; అవగాహన లేకపోతే, మూర్ఖత్వం లేకుండా ఉంటే, సుఖం, జననం లేనట్టు అనిపిస్తుంది.
అజడో గలితానన్దస్ త్యక్తసంవేదనో భవ । అసంవేద్యః ప్రబుద్ధాత్మా యస్ త్వం స త్వం రఘూద్వహ
ఓ రఘువీరా, నీవు మాంద్యం లేకుండా, ఆనందాన్ని వదిలిపెట్టి, అవగాహనకూ దూరంగా ఉండి, ఆ అవగాహనకు అతీతమైన మేల్కొన్న ఆత్మవే నిజంగా నీవు.
అజడశ్ చాప్య్ అసంవిత్తిః కీదృశో భవతి ప్రభో । అసంవిత్తౌ చ జాడ్యం తత్ కథం వా వినివార్యతే
ప్రభూ, మాంద్యం లేకపోవడం, అవగాహన లేకపోవడం అంటే ఏ విధంగా ఉంటాయి? అవగాహన లేకుండా మాంద్యం ఎలా నివారించబడుతుంది?
యస్ సర్వత్రానవస్థాస్థో విశ్రాన్తాస్థో న కుత్రచిత్ । జీవో న విన్దతే కిఞ్చిద్ అసంవిద్ అజడో హి సః
ఎవరైనా ఎక్కడా స్థిరపడకుండా, ఎక్కడా విశ్రాంతి పొందకుండా, ఏదీ పట్టుకోకుండా ఉంటే, అతడు అవగాహన లేకుండా, మాంద్యం లేకుండా ఉంటాడు.
సంవిద్వస్తుదశాలమ్బస్ స యస్యేహ న విద్యతే । సో ఽసంవిద్ అజడః ప్రోక్తః కుర్వన్ కార్యశతాన్య్ అపి
ఈ లోకంలో ఎవరి చైతన్యం ఏ వస్తువుపైనా ఆధారపడకుండా ఉంటుందో, అతడే అవగాహన లేకుండా, మాంద్యం లేకుండా, వందల పనులు చేస్తూ కూడా ఉంటాడు అని చెప్పబడింది.
సంవేద్యేన హృదాకాశో మనాగ్ అపి న లిప్యతే । యస్యాసావ్ అజడో ఽసంవిజ్ జీవన్ముక్తశ్ చ కథ్యతే
మనసులో అనుభవించదగిన హృదయాకాశం ఎంత మాత్రం కలుషితం కాదు. ఎవరి జ్ఞానం అజాడంగా, ముసురుకోకుండా ఉంటుందో, అలాంటి వారిని జీవన్ముక్తుడు అంటారు.
యదా న భావ్యతే కిఞ్చిన్ నిర్వాసనతయాత్మని । బాలమూకాదివిజ్ఞానమ్ ఇవ చ స్థీయతే స్థిరమ్
మనస్సులో ఎలాంటి వాసనలు లేకుండా, ఏదీ ఊహించకుండా, చిన్నపిల్ల లేదా మౌనవాడి బోధలా స్థిరంగా ఉండిపోయినప్పుడు,
తదా జాడ్యవినిర్ముక్తమ్ అసంవేదనమ్ ఆతతమ్ । ఆశ్రితం భవతి ప్రాజ్ఞ యస్మాద్ భూయో న లిప్యతే
అప్పుడు జడత్వం లేకుండా, వ్యాప్తిగా ఉండే ఒక నిర్జ్ఞానం కలుగుతుంది. ఆ జ్ఞానిని అది ఆశ్రయించినప్పుడు, ఇకపై ఏదీ అతనికి అంటుకోదు.
సమస్తవాసనాత్యాగాన్ నిర్వికల్పసమాధితః । నీలత్వమ్ ఇవ ఖాత్ స్ఫార ఆనన్దస్ సమ్ప్రవర్తతే
అన్ని వాసనలను విడిచిపెట్టి, నిర్వికల్ప సమాధిలో లీనమైనప్పుడు, ఆకాశంలో నీలిమలా విస్తరించే అపారమైన ఆనందం ఉద్భవిస్తుంది.
యోగినస్ తత్ర లీనస్య నిస్సంవేదనసంవిదః । తన్మయత్వాద్ అనాద్యన్తం తద్ అప్య్ అన్తర్ విలీయతే
అక్కడ లీనమైన యోగికి, అనుభూతి లేని చైతన్యంతో, ఆ స్థితి కూడా మొదలు లేకుండా, అంతం లేకుండా, పూర్తిగా దానిలో కలిసిపోతుంది.
గచ్ఛంస్ తిష్ఠన్ స్పృశఞ్ జిఘ్రన్న్ అపి తేన స ఉచ్యతే । అజడో గలితానన్దస్ త్యక్తసంవేదనస్ సుఖీ
అతడు నడుస్తూ, నిలబడి, తాకుతూ, వాసన పీలుస్తూ ఉన్నా, మాయలో పడని వాడు, ఆనందాన్ని వదిలేసి, అనుభూతిని త్యజించి, సంతోషంగా ఉంటాడు.
ఏతాం దృష్టిమ్ అవష్టభ్య కష్టయా నష్టచేష్టయా । తర దుఃఖామ్బుధేః పారమ్ అపారగుణసాగరః
ఈ దృష్టిని బలంగా పట్టుకుని, శ్రమ పూర్తిగా తగ్గిన తర్వాత, నీవు అపారమైన గుణాల సముద్రమైనవాడవు, బాధల సముద్రాన్ని దాటి మరో తీరుకు చేరు.
యథా బీజాద్ బృహద్వృక్షో వ్యోమ వ్యాప్నోతి కాలతః । తథైవేదం స్వసఙ్కల్పాత్ సంవేద్యం సంవిదుత్థితమ్
ఎలా ఒక విత్తనం నుండి కాలక్రమంలో పెద్ద చెట్టు పెరిగి ఆకాశాన్ని వ్యాపిస్తుందో, అలాగే మన స్వంత సంకల్పం వల్ల, ఈ అనుభూతి కూడా చైతన్యంనుంచి ఉద్భవిస్తుంది.
యదా సఙ్కల్ప్య సఙ్కల్పం సంవిత్ సంవిన్దతే వపుః । తదాస్య జన్మజాలస్య సైవ గచ్ఛతి బీజతామ్
ఏప్పుడు మనస్సు ఒక సంకల్పాన్ని ఊహించి, దానిని అనుభవిస్తుందో, అప్పుడు అదే జననాల గొడవకు విత్తనంగా మారుతుంది.
జనయిత్వాత్మనాత్మానం మోహయిత్వా పునః పునః । స్వయం మోక్షం నయత్య్ అన్తే సంవిత్ సర్వత్ర రాఘవ
మనస్సు తానే తాను సృష్టించుకుని, మళ్లీ మళ్లీ తానే తాను మాయలో పడేసుకుంటుంది. చివరికి, రాఘవా! అదే మనస్సు అన్ని చోట్ల తానుగా విముక్తిని పొందిస్తుంది.