బీజాఙ్కురవద్ ఏతే హి స్థితే చ తిలతైలవత్ । అవినాభావినీ నిత్యం కాలాపేక్షక్రమే తథా
విత్తనం, మొలకలాగే, నువ్వులలో నూనె ఉన్నట్లు, ఈ రెండూ కూడా కాలక్రమంలో ఎప్పుడూ విడదీయరాని విధంగా కలిసి ఉంటాయి.
సార్ధమ్ ఉత్పాదయేతే తు చిత్తకం సంవిదాత్మకమ్ । యథా ఘ్రాణేన్ద్రియానన్దమ్ ఆమోదపవనావ్ ఉభౌ
ఈ రెండూ కలసి, చైతన్య స్వరూపమైన మనస్సును ఉత్పత్తి చేస్తాయి. మణికట్టు, పరిమళ గాలి కలిసి ముక్కు ద్వారా ఆనందాన్ని కలిగించునట్లు, ఇవి కూడా మనస్సును కలిగిస్తాయి.
చిత్తస్యోత్పాదకే సార్ధం తథైతే వా సమే తదా । ఆమోదపుష్పవత్ తైలతిలవచ్ చ వ్యవస్థితే
మనస్సు ఉద్భవించే సమయంలో, ఇవి రెండూ కలిసే పనిచేస్తాయి, లేదా ఒక్కటి ఒక్కటే పనిచేయొచ్చు. ఇది పరిమళం పువ్వుతో, నూనె నువ్వులతో కలిసుండటం లేదా వేరుగా ఉండటంలా ఉంటుంది.
వాసనావశతః ప్రాణస్పన్దస్ తేన చ వాసనా । జాయతే చిత్తబీజస్య తేన బీజాఙ్కురక్రమః
వాసనల ప్రభావంతో ప్రాణం కదలిక కలుగుతుంది. ఆ కదలికతో మళ్లీ వాసనలు పుడతాయి. ఇలా మనస్సు బీజం విత్తనం మొలకెత్తినట్టు క్రమంగా ఏర్పడుతుంది.
వాసనోత్ప్లూయమానత్వాత్ సంవిత్ ప్రక్షోభకర్మణా । ప్రాణస్పన్దం బోధయతి తేన చిత్తం ప్రజాయతే
వాసనలు చైతన్యం చర్య వల్ల లేచి కదిలిపోతాయి. అవే ప్రాణ కదలికను ఉత్తేజింపజేస్తాయి. దాంతో మనస్సు జన్మిస్తుంది.
ప్రాణస్ స్పన్దనధర్మిత్వాత్ స్పన్దతే స్పృష్టహృద్గుహః । సంవిదం బోధయంస్ తేన చిత్తబాలః ప్రజాయతే
ప్రాణం స్వభావం వల్ల కదలికతో ఉంటుంది. హృదయ గుహను తాకినప్పుడు అది చైతన్యాన్ని మేల్కొలిపి, దాని ద్వారా చిన్న మనస్సు పుడుతుంది.
ఏవం హి వాసనాప్రాణస్పన్దౌ చిత్తస్య కారణమ్ । తయోర్ ఏకక్షయే నాశో ద్వయోశ్ చిత్తస్య చానఘ
మనస్సుకు కారణం మనలో ఉన్న వాసనలూ, ప్రాణశక్తి చలనం. వీటిలో ఏదైనా ఒక్కటి ఆగిపోతే, పాపరహితుడా, మనస్సు కూడా అంతే వెంటనే నశించిపోతుంది.
సుఖదుఃఖమహాస్కన్ధం శరీరకమహాఫలమ్ । కార్యపల్లవితాకారం వృత్తివ్రతతివేష్టితమ్
సుఖదుఃఖాలు అనే పెద్ద భారాన్ని మోసే ఈ శరీరం అనేక క్రియల రూపంలో వికసించి, వాటి ప్రభావంలో పూర్తిగా మునిగిపోయి ఉంటుంది.
తృష్ణాకృష్ణాహివలితం రాగరోగబకాలయమ్ । అజ్ఞానమూలం సుదృఢం లీనేన్ద్రియవిహఙ్గమమ్
ఇది తృష్ణ అనే నల్ల పాము చుట్టూ ఉన్నట్లు, రాగం అనే వ్యాధికి నిలయంగా, అజ్ఞానం అనే బలమైన వేరుతో, ఇంద్రియాలు లోపలికి లీనమైన పక్షిలా ఉంటుంది.
వాసనాక్షయనామైతం చిత్తవృక్షం క్షణేన హి । ప్రపాతయతి వాతౌఘః కాలపక్వం ఫలం యథా
వాసనల నాశనం అనే గాలి ఒక్క క్షణంలోనే ఈ మనస్సు అనే వృక్షాన్ని కూలదీస్తుంది; కాలంతో పండిన ఫలాన్ని గాలి ఊదేసినట్టు.
పాణ్డురీకృతసర్వాశం స్థగితాఖిలదర్శనమ్ । విలోలజలదాకారమ్ అజ్ఞానావకరోత్థితమ్
అన్ని ఆశలూ వాడిపోయినట్టు, అన్నీ దృష్టులు నిశ్శబ్దమై, ఊగే మేఘంలా, అజ్ఞానపు మట్టిలోంచి అది పుట్టుకొస్తుంది.
తృష్ణాతృణలవప్రాప్తం స్తమ్భాకృతిశరీరకమ్ । స్ఫురత్తనుతనుక్షుబ్ధం లుబ్ధమ్ ఉత్ప్లవనం ప్రతి
తృష్ణ అనే గడ్డి తురుపు ఒక్కటి దొరికితే, దండు లాంటి శరీరంతో, కంపించుతూ, పలుచగా, కలవరంగా, అది అత్యాశగా పైకి దూకేందుకు ప్రయత్నిస్తుంది.
అన్తస్స్థితమహాలోకమ్ అపశ్యత్ ప్రవిలీయతే । పవనస్పన్దరోధాచ్ చ రామ చిత్తరజః క్షణాత్
లోపల ఉన్న గొప్ప లోకాన్ని చూడక, అది కరిగిపోతుంది; గాలి కదలిక ఆగిపోతే, రామా, మనస్సు ధూళి ఒక్క క్షణంలో పోతుంది.
వాసనాప్రాణపవనస్పన్దయోర్ అనయోస్ తయోః । సంవేద్యం బీజమ్ ఇత్య్ ఉక్తం స్ఫురతస్ తౌ యతస్ తతః
వాసనలు, ప్రాణవాయువు కదలిక—ఈ రెండింటిలో, రెండూ ఎక్కడి నుంచి పుట్టి వెలిసాయో, అదే తెలుసుకోవాల్సిన విత్తనం అని చెబుతారు.
హృది సంవేద్యగర్ధేన ప్రాణస్పన్దో ఽథ వాసనా । ఉదేతి తస్మాత్ సంవేద్యం కథితం బీజమ్ ఏతయోః
మనసులో ఏదైనా విషయం కలిగినప్పుడు, వెంటనే ఊపిరి కదలికలు, మనసులో దాగిన అభిలాషలు ఉద్భవిస్తాయి. అందువల్ల, ఆ విషయం ఈ రెండింటికీ మూలంగా చెప్పబడింది.
సంవేద్యసమ్పరిత్యాగాత్ ప్రాణస్పన్దనవాసనే । సమూలం నశ్యతః క్షిప్రం మూలచ్ఛేదాద్ ఇవ ద్రుమౌ
విషయాన్ని పూర్తిగా వదిలిపెడితే, ఊపిరి కదలికలు, దాగిన అభిలాషలు కూడా వేరే మూలంతో సహా త్వరగా నశించిపోతాయి. అది వేరే మూలం కోసిన రెండు చెట్లలా.
సంవిదం విద్ధి సంవేద్యబీజం వీర తయా వినా । న సమ్భవతి సంవేద్యం తైలహీనస్ తిలో యథా
ఓ ధైర్యవంతుడా! మనస్సు అనేదే విషయానికి మూలం అని తెలుసుకో. మనస్సు లేకుండా విషయం ఉద్భవించదు. నూనె లేని నువ్వులు లేవు కదా, అలాగే.
న బహిర్ నాన్తరే కిఞ్చిత్ సంవేద్యం విద్యతే పృథక్ । సంవిత్ స్ఫురన్తీ సఙ్కల్ప్య సంవేద్యం స్ఫురతి స్వతః
బయటా, లోపలా వేరుగా విషయం ఏదీ లేదు. మనస్సు ఊహించుకున్నదే విషయం లా కనిపిస్తుంది.
స్వప్నే యథాత్మమరణం తథా దేశాన్తరస్థితిః । స్వచమత్కారయోగేన సంవేద్యం సంవిదస్ తథా
ఎలా కలలో మన మరణం లేదా మనం వేరే ఊరిలో ఉన్నట్టు అనిపించదో, అలాగే మన మనస్సు ఆశ్చర్యంతో విషయాన్ని అనుభవిస్తుంది.
సంవేదనం స్వసఙ్కల్పాత్ సంవిదో యత్ ప్రవర్తతే । జగజ్జాలకతాం యాతి తద్ ఇదం రఘునన్దన
రఘువంశంలో ఆనందంగా ఉన్నవాడా, మనసులో మన ఊహల వల్ల కలిగే అనుభూతే ఈ జగత్తు అల్లికగా మారుతుంది.
యథా బాలస్య వేతాలస్ స్వసఙ్కల్పోద్భవో భవేత్ । పురుషత్వం యథా స్థాణోస్ సంవేద్యం సంవిదస్ తథా
ఎలా చిన్నవాడికి దయ్యం అనిపించేది అతని ఊహ నుంచే పుడుతుందో, లేదా రాయి విగ్రహంలో మనిషితనం ఊహించబడుతుందో, అలాగే మనస్సులో విషయాలు అనుభవించబడతాయి.
ఏతన్ మిథ్యా విదుర్ జ్ఞానం సమ్యగ్జ్ఞానాద్ విలీయతే । రజ్జ్వామ్ ఇవ భుజఙ్గత్వం ద్వీన్దుత్వం స్వీక్షితాద్ ఇవ
ఈ జ్ఞానం మాయగా తెలిసినది; నిజమైన జ్ఞానం వచ్చినప్పుడు అది పోతుంది. ఎలా తాడును పాము అనిపించడం, లేదా రెండు చంద్రులు కనిపించడం నిజంగా కాదో, అలాగే ఇది కూడా.
శుద్ధైవ సంవిత్ త్రిజగత్ సంవేద్యం నాన్యద్ అస్త్య్ అలమ్ । ఇత్య్ అన్తర్ నిశ్చయో రూఢస్ సమ్యగ్జ్ఞానం విదుర్ బుధాః
ఈ మూడు లోకాలలో అనుభవించేది కేవలం శుద్ధమైన చైతన్యమే; దీనికంటే వేరే ఏమీలేదు. మనసులో ఈ స్థిరమైన నమ్మకమే నిజమైన జ్ఞానం అని జ్ఞానులు చెబుతారు.
పూర్వం దృష్టమ్ అదృష్టం వా యద్ అస్యాః ప్రతిభాసతే । సంవిదస్ తత్ ప్రయత్నేన మార్జనీయం విజానతా
ఈ చైతన్యంలో ఏది కనిపించినా, అది ముందు చూసినదైనా, చూడనిదైనా, తెలిసినవాడు దాన్ని జాగ్రత్తగా శుభ్రం చేయాలి.
తదమార్జనమాత్రం హి మహాసంసారతాం గతమ్ । తత్ప్రమార్జనమాత్రం తు మోక్ష ఇత్య్ అభిధీయతే
దాన్ని శుభ్రం చేయకపోతే మనిషి పెద్ద సంసార బంధనంలో పడిపోతాడు; దాన్ని శుభ్రం చేయడమే మోక్షం అని అంటారు.
సంవేదనమ్ అనన్తాయ దుఃఖాయ జననాత్మనే । అసంవిత్తిర్ అజాడ్యస్థా సుఖాయాజననాత్మనే
అవగాహన ఉంటే అంతులేని బాధలు, జనన భావన కలుగుతాయి; అవగాహన లేకపోతే, మూర్ఖత్వం లేకుండా ఉంటే, సుఖం, జననం లేనట్టు అనిపిస్తుంది.
అజడో గలితానన్దస్ త్యక్తసంవేదనో భవ । అసంవేద్యః ప్రబుద్ధాత్మా యస్ త్వం స త్వం రఘూద్వహ
ఓ రఘువీరా, నీవు మాంద్యం లేకుండా, ఆనందాన్ని వదిలిపెట్టి, అవగాహనకూ దూరంగా ఉండి, ఆ అవగాహనకు అతీతమైన మేల్కొన్న ఆత్మవే నిజంగా నీవు.
అజడశ్ చాప్య్ అసంవిత్తిః కీదృశో భవతి ప్రభో । అసంవిత్తౌ చ జాడ్యం తత్ కథం వా వినివార్యతే
ప్రభూ, మాంద్యం లేకపోవడం, అవగాహన లేకపోవడం అంటే ఏ విధంగా ఉంటాయి? అవగాహన లేకుండా మాంద్యం ఎలా నివారించబడుతుంది?
యస్ సర్వత్రానవస్థాస్థో విశ్రాన్తాస్థో న కుత్రచిత్ । జీవో న విన్దతే కిఞ్చిద్ అసంవిద్ అజడో హి సః
ఎవరైనా ఎక్కడా స్థిరపడకుండా, ఎక్కడా విశ్రాంతి పొందకుండా, ఏదీ పట్టుకోకుండా ఉంటే, అతడు అవగాహన లేకుండా, మాంద్యం లేకుండా ఉంటాడు.
సంవిద్వస్తుదశాలమ్బస్ స యస్యేహ న విద్యతే । సో ఽసంవిద్ అజడః ప్రోక్తః కుర్వన్ కార్యశతాన్య్ అపి
ఈ లోకంలో ఎవరి చైతన్యం ఏ వస్తువుపైనా ఆధారపడకుండా ఉంటుందో, అతడే అవగాహన లేకుండా, మాంద్యం లేకుండా, వందల పనులు చేస్తూ కూడా ఉంటాడు అని చెప్పబడింది.