ఏతావన్మాత్రకం మన్యే రూపం చిత్తస్య రాఘవ । యద్ భావనం వస్తునో ఽన్తా రాగేణ చ రసేన చ
రాఘవా, మనస్సు యొక్క స్వరూపం అంటే, ఏదైనా వస్తువును ఊహించి, దానిపై ఆసక్తి, రుచి కలిగి ఉండడమే అని నేను భావిస్తున్నాను.
న కాఞ్చిత్ కలనాయోగ్యాం దృశం భావయతస్ స్వతః । ఆకాశకోశస్వచ్ఛస్య కుతశ్ చిత్తోదయో భవేత్
ఏదైనా అనాలోచనీయమైన భావనను స్వీకరించని, మట్టికుండలోని ఆకాశంలా నిర్మలమైన మనస్సు ఉన్నవారికి, మనస్సు ఎలా ఉద్భవించగలదు?
యద్ అభావనమ్ ఆస్థాయా యద్ అభావస్య భావనమ్ । యద్ యథావస్తుదర్శిత్వం తద్ అచిత్తత్వమ్ ఉచ్యతే
ఏది భావనలను విడిచిపట్టి, లేనిదాన్ని ధ్యానించి, వస్తువులను నిజంగా ఉన్నట్టుగా చూస్తుందో, అదే మనస్సు లేని స్థితి అని అంటారు.
సర్వమ్ అన్తః పరిత్యజ్య శీతలాశయవర్తి యత్ । వృత్తిస్థమ్ అపి తచ్ చిత్తమ్ అసద్రూపమ్ ఉదాహృతమ్
అంతరంగంలోని అన్నిటిని వదిలిపెట్టి, చల్లని మనసుతో ఉండేవాడు, లోపల ఏదైనా చలనం ఉన్నా, ఆ మనస్సు నిజమైనది కాదు అని చెబుతారు.
వాసనాయాం రసాదానాద్ రాగో యస్య న విద్యతే । తస్య చిత్తమ్ అచిత్తత్వం గతం సత్త్వం తద్ ఉచ్యతే
యవ్వనపు అనుభవాల రుచి వల్ల ఎవరికీ ఆకర్షణ ఉండదో, వారి మనస్సు పూర్తిగా శాంతమై, అది నిజమైన స్వరూపంగా మారుతుంది.
న వాసనా ఘనా యస్య పునర్జననకారిణీ । జీవన్ముక్తస్ స సత్త్వస్థశ్ చక్రభ్రమవద్ ఆస్థితః
ఎవరి మనస్సులోని వాసనలు బలంగా ఉండక, మళ్లీ జన్మకు కారణం కావవో, వారు జీవించునప్పుడే విముక్తి పొందినవారు, చక్రం తిప్పుకుంటూ ఉండేలా స్థిరంగా ఉంటారు.
భృష్టబీజోపమా యేషాం పునర్జననవర్జితా । వాసనా రసనిర్హీనా జీవన్ముక్తా హి తే స్మృతాః
ఎవరి వాసనలు కాలిన విత్తనాల్లా, పునర్జన్మకు దారితీయని రుచి లేకుండా ఉంటాయో, వారే నిజంగా జీవన్ముక్తులు అని చెప్పబడతారు.
సత్త్వరూపపరిప్రాప్తచిత్తాస్ తే జ్ఞానపారగాః । అచిత్తా ఇతి కథ్యన్తే దేహాన్తే వ్యోమరూపిణః
ఎవరి మనస్సు స్వచ్ఛమైన స్వరూపాన్ని పొందిందో, జ్ఞాన పరాకాష్టకు చేరుకున్నవారో, వారిని మనస్సు లేనివారు అంటారు; శరీరం విడిచిన తర్వాత వారు ఆకాశంలా పరిపూర్ణంగా మారిపోతారు.
ద్వే బీజే రామ చిత్తస్య ప్రాణస్పన్దనవాసనే । ఏకస్మింశ్ చ తయోః క్షీణే క్షిప్రం ద్వే అపి నశ్యతః
రామా, మనస్సుకు రెండు విత్తనాలు ఉన్నాయి — ఒకటి ప్రాణశక్తి యొక్క ఉల్లాసం, మరొకటి మనసులో దాగి ఉన్న వాసనలు. వీటిలో ఏదో ఒకటి నశించినప్పుడు, రెండూ త్వరగా అంతరించిపోతాయి.
మిథః కారణమ్ ఏతే హి బీజే జన్మని చేతసః । జలాఙ్గీకరణే రామ జలాశయఘనావ్ ఇవ
ఈ రెండు మనస్సు జననానికి పరస్పరం కారణాలు. నీరు, మేఘం కలిసి వర్షాన్ని ఏర్పరచినట్లు, ఇవి కూడా ఒకదానికొకటి ఆధారంగా ఉంటాయి.
బీజాఙ్కురవద్ ఏతే హి స్థితే చ తిలతైలవత్ । అవినాభావినీ నిత్యం కాలాపేక్షక్రమే తథా
విత్తనం, మొలకలాగే, నువ్వులలో నూనె ఉన్నట్లు, ఈ రెండూ కూడా కాలక్రమంలో ఎప్పుడూ విడదీయరాని విధంగా కలిసి ఉంటాయి.
సార్ధమ్ ఉత్పాదయేతే తు చిత్తకం సంవిదాత్మకమ్ । యథా ఘ్రాణేన్ద్రియానన్దమ్ ఆమోదపవనావ్ ఉభౌ
ఈ రెండూ కలసి, చైతన్య స్వరూపమైన మనస్సును ఉత్పత్తి చేస్తాయి. మణికట్టు, పరిమళ గాలి కలిసి ముక్కు ద్వారా ఆనందాన్ని కలిగించునట్లు, ఇవి కూడా మనస్సును కలిగిస్తాయి.
చిత్తస్యోత్పాదకే సార్ధం తథైతే వా సమే తదా । ఆమోదపుష్పవత్ తైలతిలవచ్ చ వ్యవస్థితే
మనస్సు ఉద్భవించే సమయంలో, ఇవి రెండూ కలిసే పనిచేస్తాయి, లేదా ఒక్కటి ఒక్కటే పనిచేయొచ్చు. ఇది పరిమళం పువ్వుతో, నూనె నువ్వులతో కలిసుండటం లేదా వేరుగా ఉండటంలా ఉంటుంది.
వాసనావశతః ప్రాణస్పన్దస్ తేన చ వాసనా । జాయతే చిత్తబీజస్య తేన బీజాఙ్కురక్రమః
వాసనల ప్రభావంతో ప్రాణం కదలిక కలుగుతుంది. ఆ కదలికతో మళ్లీ వాసనలు పుడతాయి. ఇలా మనస్సు బీజం విత్తనం మొలకెత్తినట్టు క్రమంగా ఏర్పడుతుంది.
వాసనోత్ప్లూయమానత్వాత్ సంవిత్ ప్రక్షోభకర్మణా । ప్రాణస్పన్దం బోధయతి తేన చిత్తం ప్రజాయతే
వాసనలు చైతన్యం చర్య వల్ల లేచి కదిలిపోతాయి. అవే ప్రాణ కదలికను ఉత్తేజింపజేస్తాయి. దాంతో మనస్సు జన్మిస్తుంది.
ప్రాణస్ స్పన్దనధర్మిత్వాత్ స్పన్దతే స్పృష్టహృద్గుహః । సంవిదం బోధయంస్ తేన చిత్తబాలః ప్రజాయతే
ప్రాణం స్వభావం వల్ల కదలికతో ఉంటుంది. హృదయ గుహను తాకినప్పుడు అది చైతన్యాన్ని మేల్కొలిపి, దాని ద్వారా చిన్న మనస్సు పుడుతుంది.
ఏవం హి వాసనాప్రాణస్పన్దౌ చిత్తస్య కారణమ్ । తయోర్ ఏకక్షయే నాశో ద్వయోశ్ చిత్తస్య చానఘ
మనస్సుకు కారణం మనలో ఉన్న వాసనలూ, ప్రాణశక్తి చలనం. వీటిలో ఏదైనా ఒక్కటి ఆగిపోతే, పాపరహితుడా, మనస్సు కూడా అంతే వెంటనే నశించిపోతుంది.
సుఖదుఃఖమహాస్కన్ధం శరీరకమహాఫలమ్ । కార్యపల్లవితాకారం వృత్తివ్రతతివేష్టితమ్
సుఖదుఃఖాలు అనే పెద్ద భారాన్ని మోసే ఈ శరీరం అనేక క్రియల రూపంలో వికసించి, వాటి ప్రభావంలో పూర్తిగా మునిగిపోయి ఉంటుంది.
తృష్ణాకృష్ణాహివలితం రాగరోగబకాలయమ్ । అజ్ఞానమూలం సుదృఢం లీనేన్ద్రియవిహఙ్గమమ్
ఇది తృష్ణ అనే నల్ల పాము చుట్టూ ఉన్నట్లు, రాగం అనే వ్యాధికి నిలయంగా, అజ్ఞానం అనే బలమైన వేరుతో, ఇంద్రియాలు లోపలికి లీనమైన పక్షిలా ఉంటుంది.
వాసనాక్షయనామైతం చిత్తవృక్షం క్షణేన హి । ప్రపాతయతి వాతౌఘః కాలపక్వం ఫలం యథా
వాసనల నాశనం అనే గాలి ఒక్క క్షణంలోనే ఈ మనస్సు అనే వృక్షాన్ని కూలదీస్తుంది; కాలంతో పండిన ఫలాన్ని గాలి ఊదేసినట్టు.
పాణ్డురీకృతసర్వాశం స్థగితాఖిలదర్శనమ్ । విలోలజలదాకారమ్ అజ్ఞానావకరోత్థితమ్
అన్ని ఆశలూ వాడిపోయినట్టు, అన్నీ దృష్టులు నిశ్శబ్దమై, ఊగే మేఘంలా, అజ్ఞానపు మట్టిలోంచి అది పుట్టుకొస్తుంది.
తృష్ణాతృణలవప్రాప్తం స్తమ్భాకృతిశరీరకమ్ । స్ఫురత్తనుతనుక్షుబ్ధం లుబ్ధమ్ ఉత్ప్లవనం ప్రతి
తృష్ణ అనే గడ్డి తురుపు ఒక్కటి దొరికితే, దండు లాంటి శరీరంతో, కంపించుతూ, పలుచగా, కలవరంగా, అది అత్యాశగా పైకి దూకేందుకు ప్రయత్నిస్తుంది.
అన్తస్స్థితమహాలోకమ్ అపశ్యత్ ప్రవిలీయతే । పవనస్పన్దరోధాచ్ చ రామ చిత్తరజః క్షణాత్
లోపల ఉన్న గొప్ప లోకాన్ని చూడక, అది కరిగిపోతుంది; గాలి కదలిక ఆగిపోతే, రామా, మనస్సు ధూళి ఒక్క క్షణంలో పోతుంది.
వాసనాప్రాణపవనస్పన్దయోర్ అనయోస్ తయోః । సంవేద్యం బీజమ్ ఇత్య్ ఉక్తం స్ఫురతస్ తౌ యతస్ తతః
వాసనలు, ప్రాణవాయువు కదలిక—ఈ రెండింటిలో, రెండూ ఎక్కడి నుంచి పుట్టి వెలిసాయో, అదే తెలుసుకోవాల్సిన విత్తనం అని చెబుతారు.
హృది సంవేద్యగర్ధేన ప్రాణస్పన్దో ఽథ వాసనా । ఉదేతి తస్మాత్ సంవేద్యం కథితం బీజమ్ ఏతయోః
మనసులో ఏదైనా విషయం కలిగినప్పుడు, వెంటనే ఊపిరి కదలికలు, మనసులో దాగిన అభిలాషలు ఉద్భవిస్తాయి. అందువల్ల, ఆ విషయం ఈ రెండింటికీ మూలంగా చెప్పబడింది.
సంవేద్యసమ్పరిత్యాగాత్ ప్రాణస్పన్దనవాసనే । సమూలం నశ్యతః క్షిప్రం మూలచ్ఛేదాద్ ఇవ ద్రుమౌ
విషయాన్ని పూర్తిగా వదిలిపెడితే, ఊపిరి కదలికలు, దాగిన అభిలాషలు కూడా వేరే మూలంతో సహా త్వరగా నశించిపోతాయి. అది వేరే మూలం కోసిన రెండు చెట్లలా.
సంవిదం విద్ధి సంవేద్యబీజం వీర తయా వినా । న సమ్భవతి సంవేద్యం తైలహీనస్ తిలో యథా
ఓ ధైర్యవంతుడా! మనస్సు అనేదే విషయానికి మూలం అని తెలుసుకో. మనస్సు లేకుండా విషయం ఉద్భవించదు. నూనె లేని నువ్వులు లేవు కదా, అలాగే.
న బహిర్ నాన్తరే కిఞ్చిత్ సంవేద్యం విద్యతే పృథక్ । సంవిత్ స్ఫురన్తీ సఙ్కల్ప్య సంవేద్యం స్ఫురతి స్వతః
బయటా, లోపలా వేరుగా విషయం ఏదీ లేదు. మనస్సు ఊహించుకున్నదే విషయం లా కనిపిస్తుంది.
స్వప్నే యథాత్మమరణం తథా దేశాన్తరస్థితిః । స్వచమత్కారయోగేన సంవేద్యం సంవిదస్ తథా
ఎలా కలలో మన మరణం లేదా మనం వేరే ఊరిలో ఉన్నట్టు అనిపించదో, అలాగే మన మనస్సు ఆశ్చర్యంతో విషయాన్ని అనుభవిస్తుంది.
సంవేదనం స్వసఙ్కల్పాత్ సంవిదో యత్ ప్రవర్తతే । జగజ్జాలకతాం యాతి తద్ ఇదం రఘునన్దన
రఘువంశంలో ఆనందంగా ఉన్నవాడా, మనసులో మన ఊహల వల్ల కలిగే అనుభూతే ఈ జగత్తు అల్లికగా మారుతుంది.