భావితం తీవ్రసంవేగాద్ ఆత్మనా యత్ తద్ ఏవ సః । భవత్య్ ఆశు మహాబాహో విగతేతరసంస్మృతిః
బలమైన ఆసక్తితో ఏదైనా విషయాన్ని మనసారా ఆలోచిస్తే, మహాబాహువా, ఇతర జ్ఞాపకాలు పోయి అదే మనస్సులో త్వరగా స్థిరపడిపోతుంది.
తాదృగ్రూపో హి పురుషో వాసనావివశీకృతః । యత్ పశ్యతి తద్ ఏతత్ తత్ సద్వస్త్వ్ ఇతి విముహ్యతి
వాసనల ప్రభావంలో ఉన్న మనిషి, ఏది చూస్తే అది నిజమైనదే అని భావించి మాయలో పడిపోతాడు.
వాసనావేశవైవశ్యాత్ స్వరూపం ప్రజహాతి తమ్ । భ్రమం పశ్యతి దుర్దృష్టిస్ సర్వం మదవశాద్ ఇవ
మనసులో బలంగా ఉన్న అలవాట్ల ప్రభావంతో, మన నిజ స్వరూపాన్ని విడిచిపెట్టి, మన దృష్టి తిప్పబడినవాడిలా భ్రమను చూస్తాడు. మద్యం తాగినవాడిలా అన్నీ తప్పుగా కనిపించటంలా ఇది జరుగుతుంది.
అసమ్యగ్జ్ఞానవాన్ ఏవ భవత్య్ ఆధిపరిప్లుతః । అన్తస్స్థయా వాసనయా విషూచ్యేవ వశీకృతః
సరైన జ్ఞానం లేని మనిషి బయట ప్రభావాలకు లోనైపోతాడు. లోపల దాగి ఉన్న అలవాటు అతన్ని పూర్తిగా వశం చేసుకుంటుంది, అది తలనొప్పి వచ్చినవాడిలా అయిపోతాడు.
అసమ్యగ్దర్శనం యత్ స్యాద్ యద్ అనాత్మాత్మభావనమ్ । యద్ అవస్తుని వస్తుత్వం తచ్ చిత్తం విద్ధి రాఘవ
రాఘవా! ఏదైనా తప్పు దృష్టి, ఆత్మ కానిది ఆత్మ అని భావించటం, అసత్యాన్ని సత్యమని నమ్మటం—ఇవి అన్నీ మనస్సే అని తెలుసుకో.
దృఢాభ్యాసపదార్థైకభావనాద్ అతిచఞ్చలమ్ । చిత్తం సఞ్జాయతే జన్మజరామరణకారణమ్
ఒకే విషయాన్ని మళ్లీ మళ్లీ బలంగా ఆలోచించడం వల్ల మనస్సు చాలా చంచలంగా మారుతుంది. అదే జననం, వృద్ధాప్యం, మరణానికి కారణమవుతుంది.
యదా న వాస్యతే కిఞ్చిద్ ధేయోపాదేయరూపి యత్ । స్థీయతే సకలం త్యక్త్వా తదా చిత్తం న జాయతే
ఏదైనా పొందాలి, సంపాదించాలి అనే భావన లేకపోతే, అన్నిటినీ వదిలిపెడితే, అప్పుడు మనస్సు ఉద్భవించదు.
అవాసనత్వాత్ సతతం యదా న మనుతే మనః । అమనస్తా తదోదేతి పరమోపశమప్రదా
అంతర్గత వాసనలు లేకపోతే, మనస్సు ఎలాంటి ఆలోచన చేయదు; అప్పుడు 'మనస్సు లేని' స్థితి కలుగుతుంది, అది పరమ శాంతిని ఇస్తుంది.
యదా కిఞ్చిన్ న సంవిత్తౌ స్ఫురత్య్ అభ్రమ్ ఇవామ్బరే । తదా పద్మ ఇవాకాశే చిత్తమ్ అన్తర్ న జాయతే
ఏదీ మనసులో తేలిపోవడం లేకపోతే, ఆకాశంలో మేఘం లేనట్టు, అప్పుడు ఆకాశంలో పద్మం లేనట్టు, మనస్సు లోపల పుట్టదు.
యదా న భావ్యతే భావః క్వచిజ్ జగతి వస్తుని । తదా హృదమ్బరే శూన్యే చిత్తరక్షో న జాయతే
ఈ లోకంలో ఎక్కడా ఏ వస్తువు గురించీ మనస్సు ఊహించకపోతే, హృదయ ఆకాశం శూన్యంగా ఉన్నప్పుడు, మనస్సు అనే రాక్షసుడు పుట్టడు.
ఏతావన్మాత్రకం మన్యే రూపం చిత్తస్య రాఘవ । యద్ భావనం వస్తునో ఽన్తా రాగేణ చ రసేన చ
రాఘవా, మనస్సు యొక్క స్వరూపం అంటే, ఏదైనా వస్తువును ఊహించి, దానిపై ఆసక్తి, రుచి కలిగి ఉండడమే అని నేను భావిస్తున్నాను.
న కాఞ్చిత్ కలనాయోగ్యాం దృశం భావయతస్ స్వతః । ఆకాశకోశస్వచ్ఛస్య కుతశ్ చిత్తోదయో భవేత్
ఏదైనా అనాలోచనీయమైన భావనను స్వీకరించని, మట్టికుండలోని ఆకాశంలా నిర్మలమైన మనస్సు ఉన్నవారికి, మనస్సు ఎలా ఉద్భవించగలదు?
యద్ అభావనమ్ ఆస్థాయా యద్ అభావస్య భావనమ్ । యద్ యథావస్తుదర్శిత్వం తద్ అచిత్తత్వమ్ ఉచ్యతే
ఏది భావనలను విడిచిపట్టి, లేనిదాన్ని ధ్యానించి, వస్తువులను నిజంగా ఉన్నట్టుగా చూస్తుందో, అదే మనస్సు లేని స్థితి అని అంటారు.
సర్వమ్ అన్తః పరిత్యజ్య శీతలాశయవర్తి యత్ । వృత్తిస్థమ్ అపి తచ్ చిత్తమ్ అసద్రూపమ్ ఉదాహృతమ్
అంతరంగంలోని అన్నిటిని వదిలిపెట్టి, చల్లని మనసుతో ఉండేవాడు, లోపల ఏదైనా చలనం ఉన్నా, ఆ మనస్సు నిజమైనది కాదు అని చెబుతారు.
వాసనాయాం రసాదానాద్ రాగో యస్య న విద్యతే । తస్య చిత్తమ్ అచిత్తత్వం గతం సత్త్వం తద్ ఉచ్యతే
యవ్వనపు అనుభవాల రుచి వల్ల ఎవరికీ ఆకర్షణ ఉండదో, వారి మనస్సు పూర్తిగా శాంతమై, అది నిజమైన స్వరూపంగా మారుతుంది.
న వాసనా ఘనా యస్య పునర్జననకారిణీ । జీవన్ముక్తస్ స సత్త్వస్థశ్ చక్రభ్రమవద్ ఆస్థితః
ఎవరి మనస్సులోని వాసనలు బలంగా ఉండక, మళ్లీ జన్మకు కారణం కావవో, వారు జీవించునప్పుడే విముక్తి పొందినవారు, చక్రం తిప్పుకుంటూ ఉండేలా స్థిరంగా ఉంటారు.
భృష్టబీజోపమా యేషాం పునర్జననవర్జితా । వాసనా రసనిర్హీనా జీవన్ముక్తా హి తే స్మృతాః
ఎవరి వాసనలు కాలిన విత్తనాల్లా, పునర్జన్మకు దారితీయని రుచి లేకుండా ఉంటాయో, వారే నిజంగా జీవన్ముక్తులు అని చెప్పబడతారు.
సత్త్వరూపపరిప్రాప్తచిత్తాస్ తే జ్ఞానపారగాః । అచిత్తా ఇతి కథ్యన్తే దేహాన్తే వ్యోమరూపిణః
ఎవరి మనస్సు స్వచ్ఛమైన స్వరూపాన్ని పొందిందో, జ్ఞాన పరాకాష్టకు చేరుకున్నవారో, వారిని మనస్సు లేనివారు అంటారు; శరీరం విడిచిన తర్వాత వారు ఆకాశంలా పరిపూర్ణంగా మారిపోతారు.
ద్వే బీజే రామ చిత్తస్య ప్రాణస్పన్దనవాసనే । ఏకస్మింశ్ చ తయోః క్షీణే క్షిప్రం ద్వే అపి నశ్యతః
రామా, మనస్సుకు రెండు విత్తనాలు ఉన్నాయి — ఒకటి ప్రాణశక్తి యొక్క ఉల్లాసం, మరొకటి మనసులో దాగి ఉన్న వాసనలు. వీటిలో ఏదో ఒకటి నశించినప్పుడు, రెండూ త్వరగా అంతరించిపోతాయి.
మిథః కారణమ్ ఏతే హి బీజే జన్మని చేతసః । జలాఙ్గీకరణే రామ జలాశయఘనావ్ ఇవ
ఈ రెండు మనస్సు జననానికి పరస్పరం కారణాలు. నీరు, మేఘం కలిసి వర్షాన్ని ఏర్పరచినట్లు, ఇవి కూడా ఒకదానికొకటి ఆధారంగా ఉంటాయి.
బీజాఙ్కురవద్ ఏతే హి స్థితే చ తిలతైలవత్ । అవినాభావినీ నిత్యం కాలాపేక్షక్రమే తథా
విత్తనం, మొలకలాగే, నువ్వులలో నూనె ఉన్నట్లు, ఈ రెండూ కూడా కాలక్రమంలో ఎప్పుడూ విడదీయరాని విధంగా కలిసి ఉంటాయి.
సార్ధమ్ ఉత్పాదయేతే తు చిత్తకం సంవిదాత్మకమ్ । యథా ఘ్రాణేన్ద్రియానన్దమ్ ఆమోదపవనావ్ ఉభౌ
ఈ రెండూ కలసి, చైతన్య స్వరూపమైన మనస్సును ఉత్పత్తి చేస్తాయి. మణికట్టు, పరిమళ గాలి కలిసి ముక్కు ద్వారా ఆనందాన్ని కలిగించునట్లు, ఇవి కూడా మనస్సును కలిగిస్తాయి.
చిత్తస్యోత్పాదకే సార్ధం తథైతే వా సమే తదా । ఆమోదపుష్పవత్ తైలతిలవచ్ చ వ్యవస్థితే
మనస్సు ఉద్భవించే సమయంలో, ఇవి రెండూ కలిసే పనిచేస్తాయి, లేదా ఒక్కటి ఒక్కటే పనిచేయొచ్చు. ఇది పరిమళం పువ్వుతో, నూనె నువ్వులతో కలిసుండటం లేదా వేరుగా ఉండటంలా ఉంటుంది.
వాసనావశతః ప్రాణస్పన్దస్ తేన చ వాసనా । జాయతే చిత్తబీజస్య తేన బీజాఙ్కురక్రమః
వాసనల ప్రభావంతో ప్రాణం కదలిక కలుగుతుంది. ఆ కదలికతో మళ్లీ వాసనలు పుడతాయి. ఇలా మనస్సు బీజం విత్తనం మొలకెత్తినట్టు క్రమంగా ఏర్పడుతుంది.
వాసనోత్ప్లూయమానత్వాత్ సంవిత్ ప్రక్షోభకర్మణా । ప్రాణస్పన్దం బోధయతి తేన చిత్తం ప్రజాయతే
వాసనలు చైతన్యం చర్య వల్ల లేచి కదిలిపోతాయి. అవే ప్రాణ కదలికను ఉత్తేజింపజేస్తాయి. దాంతో మనస్సు జన్మిస్తుంది.
ప్రాణస్ స్పన్దనధర్మిత్వాత్ స్పన్దతే స్పృష్టహృద్గుహః । సంవిదం బోధయంస్ తేన చిత్తబాలః ప్రజాయతే
ప్రాణం స్వభావం వల్ల కదలికతో ఉంటుంది. హృదయ గుహను తాకినప్పుడు అది చైతన్యాన్ని మేల్కొలిపి, దాని ద్వారా చిన్న మనస్సు పుడుతుంది.
ఏవం హి వాసనాప్రాణస్పన్దౌ చిత్తస్య కారణమ్ । తయోర్ ఏకక్షయే నాశో ద్వయోశ్ చిత్తస్య చానఘ
మనస్సుకు కారణం మనలో ఉన్న వాసనలూ, ప్రాణశక్తి చలనం. వీటిలో ఏదైనా ఒక్కటి ఆగిపోతే, పాపరహితుడా, మనస్సు కూడా అంతే వెంటనే నశించిపోతుంది.
సుఖదుఃఖమహాస్కన్ధం శరీరకమహాఫలమ్ । కార్యపల్లవితాకారం వృత్తివ్రతతివేష్టితమ్
సుఖదుఃఖాలు అనే పెద్ద భారాన్ని మోసే ఈ శరీరం అనేక క్రియల రూపంలో వికసించి, వాటి ప్రభావంలో పూర్తిగా మునిగిపోయి ఉంటుంది.
తృష్ణాకృష్ణాహివలితం రాగరోగబకాలయమ్ । అజ్ఞానమూలం సుదృఢం లీనేన్ద్రియవిహఙ్గమమ్
ఇది తృష్ణ అనే నల్ల పాము చుట్టూ ఉన్నట్లు, రాగం అనే వ్యాధికి నిలయంగా, అజ్ఞానం అనే బలమైన వేరుతో, ఇంద్రియాలు లోపలికి లీనమైన పక్షిలా ఉంటుంది.
వాసనాక్షయనామైతం చిత్తవృక్షం క్షణేన హి । ప్రపాతయతి వాతౌఘః కాలపక్వం ఫలం యథా
వాసనల నాశనం అనే గాలి ఒక్క క్షణంలోనే ఈ మనస్సు అనే వృక్షాన్ని కూలదీస్తుంది; కాలంతో పండిన ఫలాన్ని గాలి ఊదేసినట్టు.