భావాభావదశాకోశం దుఃఖరత్నసముద్గకమ్ । బీజమ్ అస్య శరీరస్య చిత్తమ్ ఆశావశానుగమ్
ఈ శరీరానికి విత్తనం మనసే. అది ఆశలకు లోనై, ఉండడమూ లేకపోవడమూ అన్నీ దాచిన పెట్టె లాంటిది, దుఃఖాల మణులతో నిండిపోయి ఉంటుంది.
చిత్తాద్ ఇదమ్ ఉదేత్య్ ఉచ్చైస్ సచ్ చాసచ్ చాఙ్గజాలకమ్ । తథా చైతత్ స్వయం స్వప్నసమ్భ్రమేష్వ్ అనుభూయతే
మనసు నుంచే ఈ శరీర భాగాలన్నీ, నిజమైనవీ, అబద్ధమైనవీ స్పష్టంగా ఉద్భవిస్తాయి. అలాగే, కలల గందరగోళంలో ఇవన్నీ మనమే అనుభవిస్తాము.
యథా గన్ధర్వసఙ్కల్పాత్ పురమ్ ఏవం హి చేతసః । సవాతాయనమ్ ఆకారభాసురం జాయతే వపుః
ఎలా గంధర్వుడు తన ఊహలో ఒక నగరాన్ని సృష్టించుకుంటాడో, అలాగే మనస్సు నుంచి కిటికీలతో, ప్రకాశవంతమైన ఆకారంతో ఈ శరీరం ఏర్పడుతుంది.
యద్ ఇదం కిఞ్చిద్ ఆభోగి జాగతం దృశ్యతాం గతమ్ । రూపం తచ్ చేతసస్ స్ఫారం ఘటాదిత్వం మృదో యథా
ఈ లోకంలో అనుభవించదగినదిగా కనిపించే ఏదైనా రూపం, అది మనస్సు విస్తరణే; మట్టి నుంచి గడ తయారవుతున్నట్లు.
ద్వే బీజే చిత్తవృక్షస్య వృత్తివ్రతతిధారిణః । ఏకం ప్రాణపరిస్పన్దో ద్వితీయం దృఢభావనా
మనస్సు అనే వృక్షానికి రెండు విత్తనాలు ఉంటాయి. ఒకటి ప్రాణం కదలిక, మరొకటి దృఢమైన భావన.
యదా ప్రస్పన్దతే ప్రాణో నాడీసంస్పర్శనోద్యతః । తదా సంవేదనమయం చిత్తమ్ ఆశు ప్రజాయతే
ప్రాణం నాడులను తాకేందుకు కదిలినప్పుడు, ఆ సమయంలో జ్ఞానంతో కూడిన మనస్సు వెంటనే ఏర్పడుతుంది.
యదా న స్పన్దతే ప్రాణస్ సిరాసరణికోటరే । అసంవిత్తివశాత్ తేన చిత్తమ్ అన్తర్ న జాయతే
ప్రాణం నాడుల్లో, రక్తనాళాల్లో కదలకుండా ఉన్నప్పుడు, ఆ అవగాహన లేకపోవడం వల్ల మనస్సు లోపల పుట్టదు.
ప్రాణస్పన్దనమ్ ఏవేదం చిత్తద్వారేణ దృశ్యతే । జగత్తామ్ ఆగతం వ్యోమ్ని నీలత్వాదీవ దృగ్దృశా
ఈ ప్రాణచలనం మనస్సు ద్వారానే కనిపిస్తుంది; ఈ లోకమంతా ఆకాశంలో, కళ్లకు నీలం రంగు కనిపించడంలా, మనస్సు ద్వారా అనుభవించబడుతుంది.
ప్రాణప్రస్పన్దనం పుంస్తా తచ్ఛాన్తిశ్ శాన్తిర్ ఉచ్యతే । ప్రాణప్రస్పన్దనాత్ సంవిద్ వాతి వీటేవ చోదితా
ప్రాణచలనమే క్రియ అని అంటారు; అది ఆగిపోతే దాన్ని శాంతి అంటారు. ప్రాణం కదలడం వల్లే అవగాహన ఉలిక్కిపడుతుంది, గాలి ఊదినట్టు.
సంవిత్ స్ఫురతి దేహేషు ప్రాణస్పన్దప్రబోధితా । చక్రావర్తైర్ అఙ్గనేషు వీటేవ కరతాడితా
ప్రాణచలనం మేల్కొల్పినప్పుడు అవగాహన ఈ శరీరంలో మెరుస్తుంది; అది ఇంట్లో గాలి చేతితో కొట్టినట్టు, అవయవాల్లో చుట్టూ తిరుగుతుంది.
సతీ సర్వగతా సంవిత్ ప్రాణస్పన్దేన బోధ్యతే । సూక్ష్మాత్ సూక్ష్మతరాకారా గన్ధలేఖేవ వాయునా
ఈ చైతన్యం ఎప్పుడూ ఎక్కడైనా ఉంటుంది కానీ ప్రాణశక్తి కదలికతో అది తెలియజేయబడుతుంది. అది చాలా సూక్ష్మంగా, గాలిలో పరిమళం ఎలా మోసుకుపోతుందో అలాగే, మరింత సున్నితంగా వ్యక్తమవుతుంది.
సంవిత్సంరోధనం శ్రేయః పరమం విద్ధి రాఘవ । కారణం సమతాయాస్ తత్ క్షోభస్ తత్ర న విద్యతే
రాఘవా! ఈ చైతన్యాన్ని నియంత్రించడం అత్యుత్తమమైన మంగళం అని తెలుసుకో. దానికి కారణం సమతా. ఆ స్థితిలో కలకలం ఉండదు.
సంవిత్ సముదితైవాశు యాతి సంవేద్యమ్ ఆదరాత్ । సంవేదనాద్ అనన్తాని తతో దుఃఖాని చేతసః
చైతన్యం ఉద్భవించిన వెంటనే అది అనుభూతి పట్ల ఆకర్షితమై పరుగెత్తుతుంది. ఆ అనుభూతి వల్ల మనస్సుకు ఎన్నో బాధలు కలుగుతాయి.
సుప్తా పునర్ అబోధాయ సంవిత్ సన్తిష్ఠతే యదా । లబ్ధం భవతి లబ్ధవ్యం తదా తద్ అమలం పదమ్
కానీ, చైతన్యం నిద్రలో ఉన్నట్టు అజ్ఞానం లో నిలిచిపోయినప్పుడు, పొందవలసినది అప్పుడే లభిస్తుంది. అప్పుడు ఆ కలుషరహిత స్థితిని చేరుకుంటారు.
తస్మాత్ ప్రాణపరిస్పన్దైర్ వాసనాచోదనైస్ తథా । నో చేత్ సంవిదమ్ ఉచ్ఛూనాం కరోషి తద్ అజో భవాన్
కాబట్టి, ప్రాణాల కదలికలు మరియు మనసులో దాగి ఉన్న వాసనల తిప్పలు ఉంటే, నీవు నీ జ్ఞానాన్ని ఖాళీగా చేయకపోతే, నీవు ఇంకా బంధనంలోనే ఉంటావు.
సంవిదుచ్ఛూనతా చిత్తం విద్ధి తేనేదమ్ ఆతతమ్ । అనర్థజాలమ్ ఆలూనవిశీర్ణజనజీవకమ్
ఈ మనస్సే జ్ఞానపు ఖాళీదనమని తెలుసుకో. దీనివల్లే, జనుల జీవితాలను పాడుచేసే, దురదృష్టాల వల విస్తరించిపోతుంది.
యోగినశ్ చిత్తశాన్త్యర్థం కుర్వన్తి ప్రాణరోధనమ్ । ప్రాణాయామైస్ తథా ధ్యానైః ప్రయోగైర్ యుక్తికల్పితైః
యోగులు మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉండేందుకు ప్రాణ నియంత్రణను, అలాగే శ్వాస నియమాలు, ధ్యానం, వివేకంతో రూపొందించిన ఇతర సాధనలను ఆచరిస్తారు.
చిత్తోపశాన్తిఫలదం పరమం సామ్యకారణమ్ । సుభగం సంవిదస్ స్వాస్థ్యం ప్రాణసంరోధనం విదుః
మనస్సు నిశ్చలతను కలిగించే ఫలితాన్ని ఇచ్చే పరమ కారణం ప్రాణ నియంత్రణ అని, అది జ్ఞానానికి ఆరోగ్యంగా, మంగళకరంగా ఉంటుందని వారు తెలుసుకుంటారు.
జ్ఞానవద్భిః ప్రకటితామ్ అనుభూతాం చ రాఘవ । చిత్తస్యోత్పత్తిమ్ అపరాం వాసనాత ఇమాం శృణు
ఓ రాఘవా, జ్ఞానులు వివరించి, అనుభవించిన మనస్సు యొక్క మరో ఉత్పత్తిని — అది వాసనల వల్ల కలుగుతుంది — ఇప్పుడు నేను చెబుతున్నాను, విను.
దృఢభావనయా త్యక్తపూర్వాపరవిచారణమ్ । యద్ ఆదానం పదార్థస్య వాసనా సా ప్రకీర్తితా
ఏదైనా వస్తువును, గతమూ భవిష్యత్తూ గురించి ఆలోచించకుండా, దృఢమైన భావనతో స్వీకరించడాన్ని వాసన అంటారు.
భావితం తీవ్రసంవేగాద్ ఆత్మనా యత్ తద్ ఏవ సః । భవత్య్ ఆశు మహాబాహో విగతేతరసంస్మృతిః
బలమైన ఆసక్తితో ఏదైనా విషయాన్ని మనసారా ఆలోచిస్తే, మహాబాహువా, ఇతర జ్ఞాపకాలు పోయి అదే మనస్సులో త్వరగా స్థిరపడిపోతుంది.
తాదృగ్రూపో హి పురుషో వాసనావివశీకృతః । యత్ పశ్యతి తద్ ఏతత్ తత్ సద్వస్త్వ్ ఇతి విముహ్యతి
వాసనల ప్రభావంలో ఉన్న మనిషి, ఏది చూస్తే అది నిజమైనదే అని భావించి మాయలో పడిపోతాడు.
వాసనావేశవైవశ్యాత్ స్వరూపం ప్రజహాతి తమ్ । భ్రమం పశ్యతి దుర్దృష్టిస్ సర్వం మదవశాద్ ఇవ
మనసులో బలంగా ఉన్న అలవాట్ల ప్రభావంతో, మన నిజ స్వరూపాన్ని విడిచిపెట్టి, మన దృష్టి తిప్పబడినవాడిలా భ్రమను చూస్తాడు. మద్యం తాగినవాడిలా అన్నీ తప్పుగా కనిపించటంలా ఇది జరుగుతుంది.
అసమ్యగ్జ్ఞానవాన్ ఏవ భవత్య్ ఆధిపరిప్లుతః । అన్తస్స్థయా వాసనయా విషూచ్యేవ వశీకృతః
సరైన జ్ఞానం లేని మనిషి బయట ప్రభావాలకు లోనైపోతాడు. లోపల దాగి ఉన్న అలవాటు అతన్ని పూర్తిగా వశం చేసుకుంటుంది, అది తలనొప్పి వచ్చినవాడిలా అయిపోతాడు.
అసమ్యగ్దర్శనం యత్ స్యాద్ యద్ అనాత్మాత్మభావనమ్ । యద్ అవస్తుని వస్తుత్వం తచ్ చిత్తం విద్ధి రాఘవ
రాఘవా! ఏదైనా తప్పు దృష్టి, ఆత్మ కానిది ఆత్మ అని భావించటం, అసత్యాన్ని సత్యమని నమ్మటం—ఇవి అన్నీ మనస్సే అని తెలుసుకో.
దృఢాభ్యాసపదార్థైకభావనాద్ అతిచఞ్చలమ్ । చిత్తం సఞ్జాయతే జన్మజరామరణకారణమ్
ఒకే విషయాన్ని మళ్లీ మళ్లీ బలంగా ఆలోచించడం వల్ల మనస్సు చాలా చంచలంగా మారుతుంది. అదే జననం, వృద్ధాప్యం, మరణానికి కారణమవుతుంది.
యదా న వాస్యతే కిఞ్చిద్ ధేయోపాదేయరూపి యత్ । స్థీయతే సకలం త్యక్త్వా తదా చిత్తం న జాయతే
ఏదైనా పొందాలి, సంపాదించాలి అనే భావన లేకపోతే, అన్నిటినీ వదిలిపెడితే, అప్పుడు మనస్సు ఉద్భవించదు.
అవాసనత్వాత్ సతతం యదా న మనుతే మనః । అమనస్తా తదోదేతి పరమోపశమప్రదా
అంతర్గత వాసనలు లేకపోతే, మనస్సు ఎలాంటి ఆలోచన చేయదు; అప్పుడు 'మనస్సు లేని' స్థితి కలుగుతుంది, అది పరమ శాంతిని ఇస్తుంది.
యదా కిఞ్చిన్ న సంవిత్తౌ స్ఫురత్య్ అభ్రమ్ ఇవామ్బరే । తదా పద్మ ఇవాకాశే చిత్తమ్ అన్తర్ న జాయతే
ఏదీ మనసులో తేలిపోవడం లేకపోతే, ఆకాశంలో మేఘం లేనట్టు, అప్పుడు ఆకాశంలో పద్మం లేనట్టు, మనస్సు లోపల పుట్టదు.
యదా న భావ్యతే భావః క్వచిజ్ జగతి వస్తుని । తదా హృదమ్బరే శూన్యే చిత్తరక్షో న జాయతే
ఈ లోకంలో ఎక్కడా ఏ వస్తువు గురించీ మనస్సు ఊహించకపోతే, హృదయ ఆకాశం శూన్యంగా ఉన్నప్పుడు, మనస్సు అనే రాక్షసుడు పుట్టడు.