మైత్రీ దయాథ ముదితా శశాఙ్క ఇవ దీప్తయః । జీవన్ముక్తమనోనాశే సర్వథా సర్వదా స్థితాః
స్నేహభావం, దయ, ఆనందం ఇవన్నీ చంద్రుని కాంతిలా ప్రకాశిస్తాయి; జీవన్ముక్తుని మనస్సు లయమయ్యే స్థితిలో ఇవి ఎప్పుడూ, అన్ని విధాలా ఉండిపోతాయి.
జీవన్ముక్తమనోనాశే సత్త్వనామ్ని హిమాచలే । వసన్త ఇవ మఞ్జర్యస్ స్ఫురన్తి గుణసమ్పదః
జీవన్ముక్తుని మనస్సు లయమయ్యే స్థితిలో, సత్త్వమనే హిమాచల పర్వతంపై వసంతకాలపు పుష్పాల్లా సద్గుణాలు వికసిస్తాయి.
అరూపస్ తు మనోనాశో యో మయోక్తో రఘూద్వహ । విదేహముక్తావ్ ఏవాసౌ విద్యతే నిష్కలాత్మకః
రఘువంశశ్రేష్ఠా, నేను చెప్పిన మనస్సు లయము రూపరహితం. అది శరీరరహిత ముక్తిలో మాత్రమే ఉంటుంది. అది భాగాలేని ఆత్మ స్వరూపమే.
సమగ్రాగ్ర్యగుణాధారమ్ అపి సత్త్వం ప్రలీయతే । విదేహముక్తౌ విమలే పదే పరమపావనే
అన్ని గొప్ప లక్షణాలకు ఆధారమైన ఉత్తమ గుణమూ, శుద్ధమైన, అత్యంత పవిత్రమైన శరీరరహిత ముక్తి స్థితిలో లయమైపోతుంది.
విదేహముక్తవిషయే తస్మిన్ సత్త్వక్షయాత్మకే । చిత్తనాశే విరూపాఖ్యే న కిఞ్చిద్ అపి విద్యతే
ఆ శరీరరహిత ముక్తి ప్రాంతంలో, సత్త్వం నశించినప్పుడు, మనస్సు రూపరహితంగా లయమయ్యే స్థితిలో ఏదీ ఉండదు.
న గుణా నాగుణాస్ తత్ర న శ్రీర్ నాశ్రీర్ న లోలతా । న చోదయో నాస్తమయో న హర్షామర్షసంవిదః
అక్కడ గుణాలు లేవు, గుణరాహిత్యమూ లేదు, ఐశ్వర్యమూ లేదు, దారిద్ర్యమూ లేదు, చంచలత కూడా లేదు. అక్కడ ఉదయం లేదు, సాయంత్రం లేదు, ఆనందం లేదా కోపం వంటి అనుభూతులూ లేవు.
న తేజో న తమః కిఞ్చిన్ న సన్ధ్యాదినరాత్రయః । న దిశో దశ నాకాశం నార్థో నానర్థరూపతా
అక్కడ వెలుతురు లేదు, చీకటి లేదు, పొద్దుపొడుపు, పగలు, రాత్రి లేవు. పది దిక్కులు లేవు, ఆకాశం లేదు, వస్తువు లేదు, వస్తువు రూపం కూడా లేదు.
న వాసనా న రచనా నేహానీహే న రఞ్జనా । న సత్తా నాపి వాసత్తా న మధ్యం వాపి తత్ పదమ్
అక్కడ వాసనలు లేవు, సృష్టి లేదు, చేయడమూ లేక చేయకపోవడమూ లేదు, రంగు లేదు, ఉండడమూ లేక ఉండకపోవడమూ లేదు, మధ్యస్థితి కూడా లేదు.
అతమస్తేజసా వ్యోమ్నా వితారేన్ద్వర్కవార్ముచా । తత్ సమం శరదచ్ఛేన విసన్ధ్యేనారజస్త్విషా
అది చీకటి లేక వెలుతురు లేక, ఆకాశం లేక, చంద్రుడు సూర్యుని కిరణాలు లేక, శరదృతువులోని నిర్మలమైన ఆకాశంలా, పొద్దుపొడుపు లేక, ధూళి లేక, ప్రకాశం లేక సమానంగా ఉంటుంది.
యే హి పారం గతా బుద్ధేస్ సంసారాడమ్బరస్య చ । తేషాం తద్ ఆస్పదం స్ఫారం పవనానామ్ ఇవామ్బరమ్
బుద్ధిని, సంసారపు ఆడంబరాన్ని దాటి వెళ్లినవారికి, ఆ విస్తారమైన స్థానం గాలులకు ఆకాశం ఎలా ఉంటుందో అలా ఉంటుంది.
సంశాన్తదుఃఖమ్ అజడాత్మకమ్ ఏకసుప్తమ్ ఆనన్దమన్థరమ్ అపేతరజస్తమోఽర్కమ్ । ఆకాశకోశతనవో ఽతనవో మహాన్తస్ తస్మిన్ పదే గలితచిత్తలవా వసన్తి
బాధలు శాంతించినవారు, మూర్ఖత్వం లేని స్వభావం కలవారు, ఒకటే నిద్రలో లీనమైనవారు, ఆనందాన్ని నెమ్మదిగా అనుభవించే వారు, రాజసం, తమసం అనే రెండు మాయలు తొలగిపోయినవారు, వారి దేహాలు ఆకాశంలా సూక్ష్మంగా, విస్తారంగా, శరీరం లేని వారు—ఇలాంటి వారు మనస్సు చిహ్నం కూడా మిగలని ఆ స్థితిలో నివసిస్తారు.
పరమాకాశకోశాద్రిరూఢం లోకాన్తరద్రుమమ్ । తారకాపుష్పశబలం దేవాసురవిహఙ్గమమ్
పరమమైన ఆకాశపు కొండలా ఉన్నది, ఇతర లోకాల చెట్లతో అలంకరించబడినది, నక్షత్రపుష్పాల సమూహాలతో ముస్తాబైనది, దేవతలు మరియు అసురులు పక్షుల్లా సంచరించే స్థలం.
విద్యున్మఞ్జరితోపాన్తనీలనీరదపల్లవమ్ । సర్వర్తురమ్యం చన్ద్రార్కగణరమ్యం కచత్తటమ్
మెరుపులతో మెరిసే నీలి మేఘపత్రాలతో ఉన్నది, ప్రతి ఋతువులో అందంగా కనిపించేది, చంద్రుడు, సూర్యుడు సమూహాలతో తీరాలు మరింత అందంగా మారినవి.
సప్తాబ్ధివాపీవలితం సరిచ్ఛతనిరన్తరమ్ । చతుర్దశవిధానన్తభూతజాతోపజీవితమ్
ఏడు సముద్రసరోవరాలు చుట్టుముట్టినది, వందలాది నదులు నిరంతరంగా ప్రవహించేవి, పద్నాలుగు రకాల అనంతమైన జీవరాశులకు ఆధారంగా నిలిచినది.
జగత్కాననమ్ ఆక్రమ్య స్థితాయాః కృతజాలకమ్ । బ్రహ్మన్ సంసృతిమృద్వీకాలతాయా వితతాకృతేః
బ్రహ్మనూ, ఈ లోకమనే అడవిని చుట్టిపట్టి, సంసారమనే ద్రాక్షలత విస్తారంగా, మృదువుగా నిలిచింది.
జరామరణపర్యాయదుఃఖదుఃఖఫలావలేః । ప్రరూఢమూలమాలాయా మోహసేకజలాఞ్జలేః
ఆ లతకు మూలం మోహమనే నీటిలో బలంగా పెరిగింది. దాని హారం దుఃఖాల పరంపర, దాని ఫలాలు వృద్ధాప్యమూ మరణమూ కలిగించే బాధలు.
కిం బీజమ్ అథ బీజస్య తస్య కిం బీజమ్ ఉచ్యతే । అథ తస్యాపి కిం బీజం బీజం తస్యాపి కిం భవేత్
దానికి విత్తనం ఏమిటి? ఆ విత్తనానికి విత్తనం ఏమిటి? మరి దానికి విత్తనం ఏమిటి? ఇంకా దానికి విత్తనం ఏమవుతుందో చెప్పు.
సర్వమ్ ఏతత్ సమాసేన పునర్ బోధాభివృద్ధయే । సిద్ధయే జ్ఞానసారస్య వద మే వదతాం వర
ఇవన్నీ సంక్షిప్తంగా, జ్ఞానం పెరగడానికి, జ్ఞానసారం పొందడానికి, నీవు చెప్పు, గొప్పగా మాట్లాడేవాడా.
అన్తర్లీనఘనారమ్భశుభాశుభమహాఙ్కురమ్ । సంసృతివ్రతతేర్ బీజం శరీరం విద్ధి రాఘవ
రాఘవా, ఈ శరీరమే జనన మరణాల చక్రంలో తిరుగడానికీ మూలంగా ఉండే విత్తనం అని తెలుసుకో. ఇందులో మంచీ చెడూ మొగ్గలు, మేఘాల మొదలు అంతా అంతర్లీనంగా దాగి ఉంటాయి.
శాఖాప్రతానగహనా ఫలపల్లవలాసినీ । తేనేయం భవతి స్ఫీతా శరదీవ వసున్ధరా
ఈ శరీరం విస్తరించి, కొమ్మలు, పండ్లు, కొత్త ఆకులతో నిండిపోతుంది. దీని వల్ల ఈ లోకం శరదృతువులోని భూమిలా సంపన్నంగా మారుతుంది.
భావాభావదశాకోశం దుఃఖరత్నసముద్గకమ్ । బీజమ్ అస్య శరీరస్య చిత్తమ్ ఆశావశానుగమ్
ఈ శరీరానికి విత్తనం మనసే. అది ఆశలకు లోనై, ఉండడమూ లేకపోవడమూ అన్నీ దాచిన పెట్టె లాంటిది, దుఃఖాల మణులతో నిండిపోయి ఉంటుంది.
చిత్తాద్ ఇదమ్ ఉదేత్య్ ఉచ్చైస్ సచ్ చాసచ్ చాఙ్గజాలకమ్ । తథా చైతత్ స్వయం స్వప్నసమ్భ్రమేష్వ్ అనుభూయతే
మనసు నుంచే ఈ శరీర భాగాలన్నీ, నిజమైనవీ, అబద్ధమైనవీ స్పష్టంగా ఉద్భవిస్తాయి. అలాగే, కలల గందరగోళంలో ఇవన్నీ మనమే అనుభవిస్తాము.
యథా గన్ధర్వసఙ్కల్పాత్ పురమ్ ఏవం హి చేతసః । సవాతాయనమ్ ఆకారభాసురం జాయతే వపుః
ఎలా గంధర్వుడు తన ఊహలో ఒక నగరాన్ని సృష్టించుకుంటాడో, అలాగే మనస్సు నుంచి కిటికీలతో, ప్రకాశవంతమైన ఆకారంతో ఈ శరీరం ఏర్పడుతుంది.
యద్ ఇదం కిఞ్చిద్ ఆభోగి జాగతం దృశ్యతాం గతమ్ । రూపం తచ్ చేతసస్ స్ఫారం ఘటాదిత్వం మృదో యథా
ఈ లోకంలో అనుభవించదగినదిగా కనిపించే ఏదైనా రూపం, అది మనస్సు విస్తరణే; మట్టి నుంచి గడ తయారవుతున్నట్లు.
ద్వే బీజే చిత్తవృక్షస్య వృత్తివ్రతతిధారిణః । ఏకం ప్రాణపరిస్పన్దో ద్వితీయం దృఢభావనా
మనస్సు అనే వృక్షానికి రెండు విత్తనాలు ఉంటాయి. ఒకటి ప్రాణం కదలిక, మరొకటి దృఢమైన భావన.
యదా ప్రస్పన్దతే ప్రాణో నాడీసంస్పర్శనోద్యతః । తదా సంవేదనమయం చిత్తమ్ ఆశు ప్రజాయతే
ప్రాణం నాడులను తాకేందుకు కదిలినప్పుడు, ఆ సమయంలో జ్ఞానంతో కూడిన మనస్సు వెంటనే ఏర్పడుతుంది.
యదా న స్పన్దతే ప్రాణస్ సిరాసరణికోటరే । అసంవిత్తివశాత్ తేన చిత్తమ్ అన్తర్ న జాయతే
ప్రాణం నాడుల్లో, రక్తనాళాల్లో కదలకుండా ఉన్నప్పుడు, ఆ అవగాహన లేకపోవడం వల్ల మనస్సు లోపల పుట్టదు.
ప్రాణస్పన్దనమ్ ఏవేదం చిత్తద్వారేణ దృశ్యతే । జగత్తామ్ ఆగతం వ్యోమ్ని నీలత్వాదీవ దృగ్దృశా
ఈ ప్రాణచలనం మనస్సు ద్వారానే కనిపిస్తుంది; ఈ లోకమంతా ఆకాశంలో, కళ్లకు నీలం రంగు కనిపించడంలా, మనస్సు ద్వారా అనుభవించబడుతుంది.
ప్రాణప్రస్పన్దనం పుంస్తా తచ్ఛాన్తిశ్ శాన్తిర్ ఉచ్యతే । ప్రాణప్రస్పన్దనాత్ సంవిద్ వాతి వీటేవ చోదితా
ప్రాణచలనమే క్రియ అని అంటారు; అది ఆగిపోతే దాన్ని శాంతి అంటారు. ప్రాణం కదలడం వల్లే అవగాహన ఉలిక్కిపడుతుంది, గాలి ఊదినట్టు.
సంవిత్ స్ఫురతి దేహేషు ప్రాణస్పన్దప్రబోధితా । చక్రావర్తైర్ అఙ్గనేషు వీటేవ కరతాడితా
ప్రాణచలనం మేల్కొల్పినప్పుడు అవగాహన ఈ శరీరంలో మెరుస్తుంది; అది ఇంట్లో గాలి చేతితో కొట్టినట్టు, అవయవాల్లో చుట్టూ తిరుగుతుంది.