నష్టం కస్య మనో బ్రహ్మన్ నష్టం వా కీదృశం భవేత్ । కీదృశశ్ చాస్య నాశస్ స్యాత్ స్యాత్ సత్తా చాస్య కీదృశీ
బ్రహ్మన్, ఎవరి మనస్సు నశించిందో, అది ఎలా నశించిందో, దాని నాశం ఎలా జరుగుతుందో, దాని స్థితి ఎలా ఉంటుందో చెప్పగలవా?
చేతసః కథితా సత్తా మయా రఘుకులోద్వహ । అస్య నాశమ్ ఇదానీం త్వం శృణు ప్రశ్నవిదాం వర
రఘువంశంలో ఉత్తముడవైనవాడా, మనస్సు యొక్క స్వరూపాన్ని నేను ఇప్పటికే వివరించాను. ఇప్పుడు దాని నాశం గురించి విను, ప్రశ్నలలో నిపుణుడవు కదా.
సుఖదుఃఖదశా ధీరం సామ్యాన్ న ప్రోద్ధరన్తి యమ్ । నిశ్శ్వాసా ఇవ శైలేన్ద్రం చిత్తం తస్య మృతం విదుః
సుఖం, దుఃఖం వచ్చినా, మనస్సు సమతలో నిలిచి, వాటి వల్ల కదలకుండా ఉండిపోతే, ఆ మనస్సు చనిపోయినట్టే. గాలి ఎంత వీచినా పర్వతాలు కదలకపోవడం లాంటిది.
అయం సో ఽహమ్ అయం నాహమ్ ఇతి చిన్తా నరోత్తమమ్ । ఖర్వీకరోతి యం నాన్తశ్ చిత్తం తస్య మృతం విదుః
నరశ్రేష్ఠుడా, 'నేను ఇదే', 'నేను ఇది కాను' అనే ఆలోచనలు వచ్చినా, లోపల ఏ మార్పు లేకుండా ఉండే మనస్సే చనిపోయినదిగా భావించాలి.
ఏష సాధో మనోనాశో నష్టం చేదృఙ్ మనో భవేత్ । చిత్తనాశదశా చైషా జీవన్ముక్తస్య విద్యతే
ఓ సద్గుణసంపన్నుడా, ఇదే మనస్సు లయమని తెలుసుకో. మనస్సు ఇలా పూర్తిగా నశించినప్పుడు, అదే మనస్సు నాశన స్థితి. ఈ స్థితి జీవన్ముక్తునికి ఉంటుంది.
మనస్తాం మూఢతాం విద్ధి యదా నశ్యతి సానఘ । చిత్తనాశాభిధానం హి తదా సత్త్వమ్ ఉదేత్య్ అలమ్
ఓ పాపరహితుడా, మనస్సు నశించినప్పుడు కలిగే స్థితిని మూర్ఖత్వంగా తెలుసుకో. అదే మనస్సు నాశనం అని పిలుస్తారు. అప్పుడు నిజమైన సత్త్వం పూర్తిగా వెలుగులోకి వస్తుంది.
తస్య సత్త్వవిలాసస్య చిత్తనాశస్య రాఘవ । జీవన్ముక్తస్వభావస్య కైశ్చిచ్ చిత్త్వాభిధా కృతా
ఓ రాఘవా, ఈ సత్త్వ వికాసం, మనస్సు నాశనం, జీవన్ముక్తుని స్వభావం—ఇవన్నీ కొందరు మనస్సు నాశనమనే పేరుతో పేర్కొన్నారు.
మైత్ర్యాదిభిర్ గుణైర్ యుక్తం భవత్య్ ఉత్తమవాసనమ్ । భూయోజన్మవినిర్ముక్తం జీవన్ముక్తం మనో ఽనఘ
మైత్రీ వంటి గుణాలతో కూడిన ఉత్తమ స్వభావాన్ని కలిగి, భవిష్యత్తులో జన్మల నుంచి పూర్తిగా విముక్తమై ఉంటుంది జీవన్ముక్తుని మనస్సు, ఓ పాపరహితుడా.
వ్యాప్తం వాసనయా యత్ స్యాద్ భూయోజననముక్తయా । జీవన్ముక్తమనో ఽసక్తం రామ తత్ సత్త్వమ్ ఉచ్యతే
రామా, పునర్జన్మానికి కారణమయ్యే వాసనల నుండి పూర్తిగా విముక్తమై, ఎలాంటి ఆసక్తి లేకుండా ఉండే జీవన్ముక్తుని మనస్సు, నిజమైన సత్త్వంగా పిలవబడుతుంది.
సమ్ప్రత్య్ ఏవానుభూతత్వాత్ సత్త్వాప్త్యా తత్త్వసంయుతః । సరూపో ఽసౌ మనోనాశో జీవన్ముక్తస్య విద్యతే
ఇప్పుడు కూడా అనుభవించబడే ఈ స్థితి, సత్యంతో ఏకమై, సత్త్వాన్ని పొందినదిగా ఉండటం వల్ల, జీవన్ముక్తునికి మనస్సు లయమయ్యే స్థితి కూడా అదే స్వరూపంగా ఉంటుంది.
మైత్రీ దయాథ ముదితా శశాఙ్క ఇవ దీప్తయః । జీవన్ముక్తమనోనాశే సర్వథా సర్వదా స్థితాః
స్నేహభావం, దయ, ఆనందం ఇవన్నీ చంద్రుని కాంతిలా ప్రకాశిస్తాయి; జీవన్ముక్తుని మనస్సు లయమయ్యే స్థితిలో ఇవి ఎప్పుడూ, అన్ని విధాలా ఉండిపోతాయి.
జీవన్ముక్తమనోనాశే సత్త్వనామ్ని హిమాచలే । వసన్త ఇవ మఞ్జర్యస్ స్ఫురన్తి గుణసమ్పదః
జీవన్ముక్తుని మనస్సు లయమయ్యే స్థితిలో, సత్త్వమనే హిమాచల పర్వతంపై వసంతకాలపు పుష్పాల్లా సద్గుణాలు వికసిస్తాయి.
అరూపస్ తు మనోనాశో యో మయోక్తో రఘూద్వహ । విదేహముక్తావ్ ఏవాసౌ విద్యతే నిష్కలాత్మకః
రఘువంశశ్రేష్ఠా, నేను చెప్పిన మనస్సు లయము రూపరహితం. అది శరీరరహిత ముక్తిలో మాత్రమే ఉంటుంది. అది భాగాలేని ఆత్మ స్వరూపమే.
సమగ్రాగ్ర్యగుణాధారమ్ అపి సత్త్వం ప్రలీయతే । విదేహముక్తౌ విమలే పదే పరమపావనే
అన్ని గొప్ప లక్షణాలకు ఆధారమైన ఉత్తమ గుణమూ, శుద్ధమైన, అత్యంత పవిత్రమైన శరీరరహిత ముక్తి స్థితిలో లయమైపోతుంది.
విదేహముక్తవిషయే తస్మిన్ సత్త్వక్షయాత్మకే । చిత్తనాశే విరూపాఖ్యే న కిఞ్చిద్ అపి విద్యతే
ఆ శరీరరహిత ముక్తి ప్రాంతంలో, సత్త్వం నశించినప్పుడు, మనస్సు రూపరహితంగా లయమయ్యే స్థితిలో ఏదీ ఉండదు.
న గుణా నాగుణాస్ తత్ర న శ్రీర్ నాశ్రీర్ న లోలతా । న చోదయో నాస్తమయో న హర్షామర్షసంవిదః
అక్కడ గుణాలు లేవు, గుణరాహిత్యమూ లేదు, ఐశ్వర్యమూ లేదు, దారిద్ర్యమూ లేదు, చంచలత కూడా లేదు. అక్కడ ఉదయం లేదు, సాయంత్రం లేదు, ఆనందం లేదా కోపం వంటి అనుభూతులూ లేవు.
న తేజో న తమః కిఞ్చిన్ న సన్ధ్యాదినరాత్రయః । న దిశో దశ నాకాశం నార్థో నానర్థరూపతా
అక్కడ వెలుతురు లేదు, చీకటి లేదు, పొద్దుపొడుపు, పగలు, రాత్రి లేవు. పది దిక్కులు లేవు, ఆకాశం లేదు, వస్తువు లేదు, వస్తువు రూపం కూడా లేదు.
న వాసనా న రచనా నేహానీహే న రఞ్జనా । న సత్తా నాపి వాసత్తా న మధ్యం వాపి తత్ పదమ్
అక్కడ వాసనలు లేవు, సృష్టి లేదు, చేయడమూ లేక చేయకపోవడమూ లేదు, రంగు లేదు, ఉండడమూ లేక ఉండకపోవడమూ లేదు, మధ్యస్థితి కూడా లేదు.
అతమస్తేజసా వ్యోమ్నా వితారేన్ద్వర్కవార్ముచా । తత్ సమం శరదచ్ఛేన విసన్ధ్యేనారజస్త్విషా
అది చీకటి లేక వెలుతురు లేక, ఆకాశం లేక, చంద్రుడు సూర్యుని కిరణాలు లేక, శరదృతువులోని నిర్మలమైన ఆకాశంలా, పొద్దుపొడుపు లేక, ధూళి లేక, ప్రకాశం లేక సమానంగా ఉంటుంది.
యే హి పారం గతా బుద్ధేస్ సంసారాడమ్బరస్య చ । తేషాం తద్ ఆస్పదం స్ఫారం పవనానామ్ ఇవామ్బరమ్
బుద్ధిని, సంసారపు ఆడంబరాన్ని దాటి వెళ్లినవారికి, ఆ విస్తారమైన స్థానం గాలులకు ఆకాశం ఎలా ఉంటుందో అలా ఉంటుంది.
సంశాన్తదుఃఖమ్ అజడాత్మకమ్ ఏకసుప్తమ్ ఆనన్దమన్థరమ్ అపేతరజస్తమోఽర్కమ్ । ఆకాశకోశతనవో ఽతనవో మహాన్తస్ తస్మిన్ పదే గలితచిత్తలవా వసన్తి
బాధలు శాంతించినవారు, మూర్ఖత్వం లేని స్వభావం కలవారు, ఒకటే నిద్రలో లీనమైనవారు, ఆనందాన్ని నెమ్మదిగా అనుభవించే వారు, రాజసం, తమసం అనే రెండు మాయలు తొలగిపోయినవారు, వారి దేహాలు ఆకాశంలా సూక్ష్మంగా, విస్తారంగా, శరీరం లేని వారు—ఇలాంటి వారు మనస్సు చిహ్నం కూడా మిగలని ఆ స్థితిలో నివసిస్తారు.
పరమాకాశకోశాద్రిరూఢం లోకాన్తరద్రుమమ్ । తారకాపుష్పశబలం దేవాసురవిహఙ్గమమ్
పరమమైన ఆకాశపు కొండలా ఉన్నది, ఇతర లోకాల చెట్లతో అలంకరించబడినది, నక్షత్రపుష్పాల సమూహాలతో ముస్తాబైనది, దేవతలు మరియు అసురులు పక్షుల్లా సంచరించే స్థలం.
విద్యున్మఞ్జరితోపాన్తనీలనీరదపల్లవమ్ । సర్వర్తురమ్యం చన్ద్రార్కగణరమ్యం కచత్తటమ్
మెరుపులతో మెరిసే నీలి మేఘపత్రాలతో ఉన్నది, ప్రతి ఋతువులో అందంగా కనిపించేది, చంద్రుడు, సూర్యుడు సమూహాలతో తీరాలు మరింత అందంగా మారినవి.
సప్తాబ్ధివాపీవలితం సరిచ్ఛతనిరన్తరమ్ । చతుర్దశవిధానన్తభూతజాతోపజీవితమ్
ఏడు సముద్రసరోవరాలు చుట్టుముట్టినది, వందలాది నదులు నిరంతరంగా ప్రవహించేవి, పద్నాలుగు రకాల అనంతమైన జీవరాశులకు ఆధారంగా నిలిచినది.
జగత్కాననమ్ ఆక్రమ్య స్థితాయాః కృతజాలకమ్ । బ్రహ్మన్ సంసృతిమృద్వీకాలతాయా వితతాకృతేః
బ్రహ్మనూ, ఈ లోకమనే అడవిని చుట్టిపట్టి, సంసారమనే ద్రాక్షలత విస్తారంగా, మృదువుగా నిలిచింది.
జరామరణపర్యాయదుఃఖదుఃఖఫలావలేః । ప్రరూఢమూలమాలాయా మోహసేకజలాఞ్జలేః
ఆ లతకు మూలం మోహమనే నీటిలో బలంగా పెరిగింది. దాని హారం దుఃఖాల పరంపర, దాని ఫలాలు వృద్ధాప్యమూ మరణమూ కలిగించే బాధలు.
కిం బీజమ్ అథ బీజస్య తస్య కిం బీజమ్ ఉచ్యతే । అథ తస్యాపి కిం బీజం బీజం తస్యాపి కిం భవేత్
దానికి విత్తనం ఏమిటి? ఆ విత్తనానికి విత్తనం ఏమిటి? మరి దానికి విత్తనం ఏమిటి? ఇంకా దానికి విత్తనం ఏమవుతుందో చెప్పు.
సర్వమ్ ఏతత్ సమాసేన పునర్ బోధాభివృద్ధయే । సిద్ధయే జ్ఞానసారస్య వద మే వదతాం వర
ఇవన్నీ సంక్షిప్తంగా, జ్ఞానం పెరగడానికి, జ్ఞానసారం పొందడానికి, నీవు చెప్పు, గొప్పగా మాట్లాడేవాడా.
అన్తర్లీనఘనారమ్భశుభాశుభమహాఙ్కురమ్ । సంసృతివ్రతతేర్ బీజం శరీరం విద్ధి రాఘవ
రాఘవా, ఈ శరీరమే జనన మరణాల చక్రంలో తిరుగడానికీ మూలంగా ఉండే విత్తనం అని తెలుసుకో. ఇందులో మంచీ చెడూ మొగ్గలు, మేఘాల మొదలు అంతా అంతర్లీనంగా దాగి ఉంటాయి.
శాఖాప్రతానగహనా ఫలపల్లవలాసినీ । తేనేయం భవతి స్ఫీతా శరదీవ వసున్ధరా
ఈ శరీరం విస్తరించి, కొమ్మలు, పండ్లు, కొత్త ఆకులతో నిండిపోతుంది. దీని వల్ల ఈ లోకం శరదృతువులోని భూమిలా సంపన్నంగా మారుతుంది.