సబాహ్యాభ్యన్తరం శాన్తే స్పన్దే తత్త్వవిదాం వర । ధాతవస్ సంస్థితిం దేహే న త్యజన్తి కదాచన
బాహ్యంగానీ, అంతర్గతంగానీ అన్ని కదలికలు ప్రశాంతంగా ఉన్నప్పుడు, సత్యాన్ని తెలిసినవారిలో శ్రేష్ఠుడా, శరీరంలోని ధాతువులు ఎప్పుడూ తమ స్థానం వదలవు.
సంశాన్తే దేహగేహస్థే ప్రస్పన్దే చిత్తవాతయోః । ధాతవో మైరవం స్థైర్యం యాన్తి సంస్తమ్భితాత్మకాః
శరీరమనే గృహంలో మనస్సు, శ్వాసల వాయువులు పూర్తిగా నిశ్చలంగా ఉన్నప్పుడు, ధాతువులు పారదం వంటి స్థిరతను పొంది, కదలకుండా ఉంటాయి.
తథా చ దృశ్యతే లోకే స్పన్దశాన్తౌ దృఢా స్థితిః । దారూణామ్ ఇవ ధీరాణాం సర్వాఙ్గానామ్ అచోపతామ్
ఇలానే ఈ లోకంలో కూడా, కదలికలు ఆగిపోయినప్పుడు దృఢమైన స్థిరత కనిపిస్తుంది. బలమైన మట్టిలోని అన్ని భాగాలు ఎలా కదలకుండా ఉంటాయో, అలాగే ధీర్ఘమైనవారి శరీర భాగాలు కూడా నిశ్చలంగా ఉంటాయి.
ఇతి వర్షసహస్రాణి దేహా జగతి యోగినామ్ । న క్లిద్యన్తి న భిద్యన్తే ఽభగ్నవజ్రలవా ఇవ
ఇలా యోగులు ఈ భూమిపై వేల సంవత్సరాలు జీవించినా, వారి శరీరాలు కుళ్లవు, విరగవు, విరగని వజ్రము ముక్కల్లా దృఢంగా ఉంటాయి.
తదైవ వీతహవ్యో ఽసౌ శృణు కిం నోపశాన్తవాన్ । దేహమ్ ఉత్సృజ్య తత్త్వజ్ఞో జ్ఞాతజ్ఞేయతయా పరః
అదే సమయంలో, వీతహవ్యా, విను — అతను ఎందుకు శాంతిని పొందలేదు? సత్యాన్ని తెలుసుకున్నవాడు, జ్ఞాత, జ్ఞేయం అన్నీ ఒకటే అని గ్రహించి, తన శరీరాన్ని వదిలి పరమ స్థితికి చేరాడు.
యే హి విజ్ఞాతవిజ్ఞేయా వీతరాగా మహాధియః । విచ్ఛిన్నగ్రన్థయస్ సర్వే తే స్వతన్త్రాస్ తనౌ స్థితాః
జ్ఞాత, జ్ఞేయాన్ని పూర్తిగా తెలిసినవారు, రాగద్వేషాలు లేని మహాజ్ఞానులు, హృదయంలోని బంధనాలు తెంచుకున్నవారు — వాళ్లు శరీరంలో ఉన్నప్పటికీ పూర్తిగా స్వతంత్రంగా ఉంటారు.
ఏవం వాపి చ కర్మాణి ప్రాక్తనాన్య్ ఐహికాని వా । వాసనా వా న తేషాం తచ్ చేతో నియమయన్త్య్ అలమ్
ఇలా, గతంలో చేసిన పనులు అయినా, ఇప్పుడున్నవి అయినా, లేదా మనసులో ఉన్న వాసనలు అయినా, ఇవేవీ అలాంటి వ్యక్తుల మనసును నియంత్రించలేవు.
తేన తత్త్వవిదాం తాత కాకతాలీయవన్ మనః । యద్ యద్ భావయతి క్షిప్రం తత్ తద్ ఆశు కరోత్య్ అలమ్
కాబట్టి, తాత, సత్యాన్ని తెలిసినవారి మనస్సు, కొబ్బరికాయ చెట్టుపై కాగితం లాగా, ఏది ఆలోచించినా, దాన్ని వెంటనే పూర్తిగా సాధించగలదు.
కాకతాలీయయోగేన వీతహవ్యస్య సంవిదా । సామ్ప్రతం జీవితం బుద్ధం తద్ ఏవాశు స్థిరీకృతమ్
అదృష్టవశాన, వీతహవ్యుని జ్ఞానం వల్ల అతని బోధితమైన జీవితం వెంటనే స్థిరపడింది.
యదా తు తస్య ప్రతిభా విదేహోన్ముఖతాం గతా । తదా విదేహముక్తో ఽభూద్ అసౌ స్వాతన్త్ర్యసంస్థితిః
అతని అంతఃప్రజ్ఞ శరీరాన్ని వదిలే దిశగా మొగ్గుచూపినప్పుడు, వీతహవ్యుడు శరీరబంధనాల నుంచి విముక్తుడై, స్వేచ్ఛలో స్థిరపడ్డాడు.
విగతవాసనమ్ ఆశు విపాశతామ్ ఉపగతం మన ఆత్మతయోదితమ్ । యద్ అభివాఞ్ఛతి తద్ భవతి క్షణాత్ సకలశక్తిమయో హి మహేశ్వరః
వాసనలు తొలగిపోయిన మనస్సు త్వరగా స్పష్టతను పొంది, ఆత్మగా గుర్తించబడినప్పుడు, అది ఏది కోరినా వెంటనే కలుగుతుంది. ఎందుకంటే మహేశ్వరుడు అన్ని శక్తులతో కూడినవాడు.
యదా హ్య్ అస్తఙ్గతప్రాయం జాతం చిత్తం విచారతః । తదాస్య వీతహవ్యస్య జాతా మైత్ర్యాదయో గుణాః
వీతహవ్యుడు విచారణ ద్వారా మనస్సు దాదాపు లయమైపోయినప్పుడు, అతనిలో స్నేహభావం వంటి మంచి లక్షణాలు ఉద్భవించాయి.
వివేకాభ్యుదయాచ్ చిత్తస్వరూపే ఽన్తర్హితే మునే । మైత్ర్యాదయో గుణా జాతా ఇత్య్ ఉక్తం కిం త్వయా ప్రభో
వివేకం పెరిగి, మనసు స్వభావం అంతరించిపోయినప్పుడు, మునీశ్వరా, స్నేహం వంటి మంచి లక్షణాలు కలిగాయని మీరు చెప్పారు ప్రభూ.
బ్రహ్మన్న్ అస్తఙ్గతే చిత్తే కస్య మైత్ర్యాదయో గుణాః । క్వ వా పరిస్ఫురన్తీతి వద మే వదతాం వర
బ్రహ్మన్, మనసు లయమైపోయినప్పుడు, స్నేహం వంటి లక్షణాలు ఎవరివి? అవి ఎక్కడ కనిపిస్తాయి? మాట్లాడే వారిలో మీరు శ్రేష్ఠుడు, దయచేసి నాకు చెప్పండి.
ద్వివిధశ్ చిత్తనాశో ఽస్తి సరూపో ఽరూప ఏవ చ । జీవన్ముక్తస్ సరూపస్ స్యాద్ అరూపో ఽదేహముక్తజః
మనస్సు లయానికి రెండు విధాలున్నాయి — ఒకటి రూపంతో, మరొకటి రూపం లేకుండా. జీవన్ముక్తుడికి రూపంతో లయం, శరీరం విడిచిన ముక్తికి రూపం లేని లయం కలుగుతుంది.
చిత్తసత్తేహ దుఃఖాయ చిత్తనాశస్ సుఖాయ చ । చిత్తసత్తాం క్షయం నీత్వా చిత్తనాశమ్ ఉపార్జయేత్
ఇక్కడ మనస్సు ఉండటం బాధకు కారణం, మనస్సు లయమవడం ఆనందానికి కారణం. మనస్సు ఉండడాన్ని పూర్తిగా తొలగించి, దాని లయాన్ని సాధించాలి.
తామసైర్ వాసనాజాలైర్ వ్యాప్తం యజ్ జన్మకారణమ్ । విద్యమానం మనో విద్ధి తద్ దుఃఖాయైవ కేవలమ్
తమోగుణపు వాసనలతో నిండిపోయిన మనస్సే జన్మకు కారణమవుతుంది. అలాంటి మనస్సు నిజంగా బాధకే ఉద్దేశించబడింది అని తెలుసుకో.
ప్రాకృతం గుణసమ్భారం మమేతి బహు మన్యతే । యత్ తు చిత్తమ్ అతత్త్వజ్ఞం దుఃఖి తజ్ జీవ ఉచ్యతే
ప్రకృతి గుణాలతో కూడి, 'ఇది నాది' అని ఎప్పుడూ అనుకుంటూ, నిజమైన తత్వాన్ని గ్రహించని మనస్సే బాధపడే జీవిగా పిలవబడుతుంది.
విద్యమానం మనో యావత్ తావద్ దుఃఖమ్ అనన్తకమ్ । మనస్య్ అస్తఙ్గతే జన్తోస్ సంసారో ఽన్తమ్ ఉపాగతః
మనస్సు ఉన్నంతవరకు అంతులేని బాధలు ఉంటాయి. మనస్సు లయమైతే, ఆ ప్రాణికి సంసారం ముగుస్తుంది.
దుఃఖి మూఢమ్ అవష్టబ్ధమ్ అస్మీత్య్ ఏవ వినిశ్చయమ్ । విద్యమానం మనో విద్ధి దుఃఖవృక్షనవాఙ్కురమ్
బాధతో బాధపడుతూ, మాయలో మునిగిపోయి, గట్టిగా ఆకట్టుకుని, 'నేనే ఇదిని' అని నమ్మిన మనస్సే బాధ అనే వృక్షానికి కొత్త మొక్క అని తెలుసుకో.
నష్టం కస్య మనో బ్రహ్మన్ నష్టం వా కీదృశం భవేత్ । కీదృశశ్ చాస్య నాశస్ స్యాత్ స్యాత్ సత్తా చాస్య కీదృశీ
బ్రహ్మన్, ఎవరి మనస్సు నశించిందో, అది ఎలా నశించిందో, దాని నాశం ఎలా జరుగుతుందో, దాని స్థితి ఎలా ఉంటుందో చెప్పగలవా?
చేతసః కథితా సత్తా మయా రఘుకులోద్వహ । అస్య నాశమ్ ఇదానీం త్వం శృణు ప్రశ్నవిదాం వర
రఘువంశంలో ఉత్తముడవైనవాడా, మనస్సు యొక్క స్వరూపాన్ని నేను ఇప్పటికే వివరించాను. ఇప్పుడు దాని నాశం గురించి విను, ప్రశ్నలలో నిపుణుడవు కదా.
సుఖదుఃఖదశా ధీరం సామ్యాన్ న ప్రోద్ధరన్తి యమ్ । నిశ్శ్వాసా ఇవ శైలేన్ద్రం చిత్తం తస్య మృతం విదుః
సుఖం, దుఃఖం వచ్చినా, మనస్సు సమతలో నిలిచి, వాటి వల్ల కదలకుండా ఉండిపోతే, ఆ మనస్సు చనిపోయినట్టే. గాలి ఎంత వీచినా పర్వతాలు కదలకపోవడం లాంటిది.
అయం సో ఽహమ్ అయం నాహమ్ ఇతి చిన్తా నరోత్తమమ్ । ఖర్వీకరోతి యం నాన్తశ్ చిత్తం తస్య మృతం విదుః
నరశ్రేష్ఠుడా, 'నేను ఇదే', 'నేను ఇది కాను' అనే ఆలోచనలు వచ్చినా, లోపల ఏ మార్పు లేకుండా ఉండే మనస్సే చనిపోయినదిగా భావించాలి.
ఏష సాధో మనోనాశో నష్టం చేదృఙ్ మనో భవేత్ । చిత్తనాశదశా చైషా జీవన్ముక్తస్య విద్యతే
ఓ సద్గుణసంపన్నుడా, ఇదే మనస్సు లయమని తెలుసుకో. మనస్సు ఇలా పూర్తిగా నశించినప్పుడు, అదే మనస్సు నాశన స్థితి. ఈ స్థితి జీవన్ముక్తునికి ఉంటుంది.
మనస్తాం మూఢతాం విద్ధి యదా నశ్యతి సానఘ । చిత్తనాశాభిధానం హి తదా సత్త్వమ్ ఉదేత్య్ అలమ్
ఓ పాపరహితుడా, మనస్సు నశించినప్పుడు కలిగే స్థితిని మూర్ఖత్వంగా తెలుసుకో. అదే మనస్సు నాశనం అని పిలుస్తారు. అప్పుడు నిజమైన సత్త్వం పూర్తిగా వెలుగులోకి వస్తుంది.
తస్య సత్త్వవిలాసస్య చిత్తనాశస్య రాఘవ । జీవన్ముక్తస్వభావస్య కైశ్చిచ్ చిత్త్వాభిధా కృతా
ఓ రాఘవా, ఈ సత్త్వ వికాసం, మనస్సు నాశనం, జీవన్ముక్తుని స్వభావం—ఇవన్నీ కొందరు మనస్సు నాశనమనే పేరుతో పేర్కొన్నారు.
మైత్ర్యాదిభిర్ గుణైర్ యుక్తం భవత్య్ ఉత్తమవాసనమ్ । భూయోజన్మవినిర్ముక్తం జీవన్ముక్తం మనో ఽనఘ
మైత్రీ వంటి గుణాలతో కూడిన ఉత్తమ స్వభావాన్ని కలిగి, భవిష్యత్తులో జన్మల నుంచి పూర్తిగా విముక్తమై ఉంటుంది జీవన్ముక్తుని మనస్సు, ఓ పాపరహితుడా.
వ్యాప్తం వాసనయా యత్ స్యాద్ భూయోజననముక్తయా । జీవన్ముక్తమనో ఽసక్తం రామ తత్ సత్త్వమ్ ఉచ్యతే
రామా, పునర్జన్మానికి కారణమయ్యే వాసనల నుండి పూర్తిగా విముక్తమై, ఎలాంటి ఆసక్తి లేకుండా ఉండే జీవన్ముక్తుని మనస్సు, నిజమైన సత్త్వంగా పిలవబడుతుంది.
సమ్ప్రత్య్ ఏవానుభూతత్వాత్ సత్త్వాప్త్యా తత్త్వసంయుతః । సరూపో ఽసౌ మనోనాశో జీవన్ముక్తస్య విద్యతే
ఇప్పుడు కూడా అనుభవించబడే ఈ స్థితి, సత్యంతో ఏకమై, సత్త్వాన్ని పొందినదిగా ఉండటం వల్ల, జీవన్ముక్తునికి మనస్సు లయమయ్యే స్థితి కూడా అదే స్వరూపంగా ఉంటుంది.